Adhyaya 19

Verse 1

श्री-भगवान् उवाच यो विद्या-श्रुत-सम्पन्नः आत्मवान् नानुमानिकः । मया-मात्रम् इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥

శ్రీభగవానుడు పలికెను—విద్యా-శ్రుతి సంపన్నుడు, ఆత్మసంయమి, ఊహాత్మక అనుమానాలకు లోబడని వాడు, ఈ జగత్తు నన్నే ఆధారంగా నిలిచిందని తెలుసుకొని తన జ్ఞానమును కూడా నాలో సమర్పించాలి.

Verse 2

ज्ञानिनस् त्व् अहम् एवेष्टः स्वार्थो हेतुश् च सम्मतः । स्वर्गश् चैवापवर्गश् च नान्यो 'र्थो मद्-ऋते प्रियः ॥

జ్ఞానులకు నేను మాత్రమే ప్రియుడు—నేనే వారి నిజమైన స్వార్థమూ పరమ ప్రయోజనమూ. స్వర్గమూ అపవర్గమూ నాలోనే ఉన్నాయి; ప్రియమా, నన్ను తప్ప మరే నిజమైన లక్ష్యం లేదు.

Verse 3

ज्ञान-विज्ञान-संसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम । ज्ञानी प्रियतमो 'तो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम् ॥

జ్ఞాన-విజ్ఞానాలలో సిద్ధులైనవారు నా శ్రేష్ఠ పదాన్ని తెలుసుకుంటారు. అందుకే జ్ఞాని నాకు అత్యంత ప్రియుడు; జ్ఞానంతోనే అతడు నన్ను తనలో ధరించుచున్నాడు.

Verse 4

तपस् तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च । नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञान-कलया कृता ॥

తపస్సు, తీర్థయాత్ర, జపం, దానం మరియు ఇతర పవిత్రాచారాలు మాత్రమే ఆ సిద్ధిని ఇవ్వలేవు; నిజమైన జ్ఞానపు చిన్న భాగంతోనే కలిగే పరిపూర్ణత అది.

Verse 5

तस्माज् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानम् उद्धव । ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो भज मां भक्ति-भावतः ॥

కాబట్టి ఓ उद्धవా, జ్ఞానంతో కూడిన స్వాత్మస్వరూపాన్ని తెలుసుకొని, జ్ఞాన-విజ్ఞానసంపన్నుడై, భక్తిభావంతో నన్ను భజించు.

Verse 6

ज्ञान-विज्ञान-यज्ञेन माम् इष्ट्वात्मानम् आत्मनि । सर्व-यज्ञ-पतिं मां वै संसिद्धिं मुनयो 'गमन् ॥

జ్ఞాన-విజ్ఞాన యజ్ఞంతో, ఆత్మలో పరమాత్మగా నన్ను ఆరాధించి, సమస్త యజ్ఞాల పతిని నేనేనని తెలిసి మునులు సిద్ధిని పొందారు.

Verse 7

त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्वयत् । जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्युर् आद्यन्तयोऱ्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥

ఓ उद्धవా, సృష్టి-స్థితి-ప్రళయమనే త్రివిధ వికారం నీ మీదే ఆధారపడింది. ఆది-అంతాల మధ్య నిలిచిన మాయ నిన్ను తాకదు; నీవు బంధనమూ మోక్షమూ రెండింటికీ అతీతుడవు. లోకంలో కనిపించే జన్మాది మార్పులు ఆ మాయవే—నీకు వాటి అర్థం ఏముంటుంది? అసత్యమైనది తన ఆది-అంతాల మధ్యకాలంలోనే కనిపిస్తుంది.

Verse 8

श्री-उद्धव उवाच ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद् वैराग्य-विज्ञान-युतं पुराणम् । आख्याहि विश्वेश्वर विश्व-मूर्ते त्वद्-भक्ति-योगं च महद्-विमृग्यम् ॥

శ్రీ ఉద్ధవుడు పలికెను: ఓ విశ్వేశ్వరా, ఓ విశ్వమూర్తీ! ఈ పురాణంలోని విస్తారమైన, పరమ విశుద్ధమైన జ్ఞానం—వైరాగ్య-విజ్ఞానయుతమైనదాన్ని—నాకు వివరించుము; అలాగే మహాత్ములు కూడా అన్వేషించే నీ భక్తియోగాన్ని చెప్పుము.

Verse 9

ताप-त्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश । पश्यामि नान्यच् छरणं तवाङ्घ्रि- द्वन्द्वातपत्राद् अमृताभिवर्षात् ॥

ఓ భవయాత్రాధీశా! ఘోర త్రితాపాలతో బాధితుడనై లోపల మండిపోతున్నాను. దహనాన్ని ఆపే ఛత్రంలా, అమృతవర్షంలా ఉన్న నీ పద్మపాదయుగళం తప్ప నాకు మరే శరణం కనిపించదు.

Verse 10

दष्टं जनं सम्पतितं बिले 'स्मिन् कालाहिना क्षुद्र-सुखोरु-तर्षम् । समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर् वचोभिर् आसीञ्च महाऽनुभाव ॥

ఓ మహానుభావా! కాలసర్పం కాటేసిన ఈ మనిషి ఈ గోతిలో పడిపోయి, చిన్నచిన్న సుఖాల పట్ల తీవ్రమైన తృష్ణతో తపిస్తున్నాడు. కరుణచేసి ఇతనిని పైకి లేపి, మీ విమోచక వచనాలతో సేదతీర్చండి।

Verse 11

श्री-भगवान् उवाच इत्थम् एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्म-भृतां वरम् । अजात-शत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नो 'नुशृण्वताम् ॥

శ్రీభగవానుడు పలికెను—ఇలా పూర్వకాలంలో అజాతశత్రువు అయిన రాజు యుధిష్ఠిరుడు, మనమందరం శ్రద్ధగా వింటుండగా, ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడైన భీష్ముని ప్రశ్నించాడు।

Verse 12

निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्-निधन-विह्वलः । श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान् मोक्ष-धर्मान् अपृच्छत ॥

భారత యుద్ధం ముగిసిన తరువాత, ప్రియ సుహృదుల మరణంతో కలత చెందిన రాజు అనేక ధర్మబోధలను విని, ఆపై ప్రత్యేకంగా మోక్షధర్మాలను గురించి ప్రశ్నించాడు।

Verse 13

तान् अहं ते 'भिधास्यामि देव-व्रत-मखाच् छ्रुतान् । ज्ञान-वैराग्य-विज्ञान-श्रद्धा-भक्त्युपबृंहितान् ॥

నేను ఇప్పుడు నీకు ఆ సూత్రాలను వివరిస్తాను; అవి దేవవ్రతుడు (భీష్ముడు) చేసిన యజ్ఞస్థలంలో వినబడినవి, మరియు జ్ఞానం, వైరాగ్యం, అనుభవజ్ఞానం, శ్రద్ధ, భక్తి చేత పరిపుష్టమైనవి।

Verse 14

नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै । ईक्षेताथैकम् अप्येषु तज् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥

నా నిశ్చితమైన బోధ ఇది: ఏ జ్ఞానంతో మనిషి సమస్త జీవులలో తొమ్మిది, పదకొండు, ఐదు, మూడు తత్త్వాలను దర్శించి, వాటిలోనే ఉన్న ఏక పరమసత్యాన్నీ దర్శిస్తాడో, అదే జ్ఞానం।

Verse 15

एतद् एव हि विज्ञानं न तथैकॆन येन यत् । स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥

ఇదే నిజమైన విజ్ఞానం—త్రిగుణాత్మకమైన సమస్త భావాల స్థితి, సృష్టి, లయలను స్పష్టంగా దర్శించేది; ఏకపక్ష దృష్టి అది కాదు.

Verse 16

आदाव् अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यद् अन्वियात् । पुनस् तत्प्रतिसङ्क्रमे यच् छिष्येत तदेव सत् ॥

ఆదిలో, మధ్యలో, అంతంలో—సృష్టికర్తను సృష్టిని రెండింటినీ వ్యాపించి—ఉండేది; ప్రళయంలో సృష్టి తిరిగి లీనమైనప్పుడు కూడా మిగిలేది; అదే సత్.

Verse 17

श्रुतिः प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अनुमानं चतुष्टयम् । प्रमाणेष्व् अनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥

శ్రుతి, ప్రత్యక్షం, ఐతిహ్యం, అనుమానం—ఇవి నాలుగు ప్రమాణాలు; కానీ ఇవి స్థిరంగా ఉండవు, భిన్నవ్యాఖ్యలకు లోనవుతాయి, అందుకే జ్ఞాని వాదతర్కాలపై విరక్తుడవుతాడు.

Verse 18

कर्मणां परिणामित्वाद् आ-विरिञ्च्याद् अमङ्गलम् । विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्ट-वत् ॥

కర్మఫలాలు మార్పుకు లోనవుతాయి; అందువల్ల ఈ లోకంలో అతి నీచ స్థితి నుంచి బ్రహ్మ వరకు అన్నీ చివరికి అమంగళానికే దారితీస్తాయి. కాబట్టి వివేకి అదృష్టమైనదాన్నీ దృష్టమైనట్లే తెలుసుకొని, అన్నిటినీ నశ్వరమని చూస్తాడు.

Verse 19

भक्ति-योगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ । पुनश्च कथयिष्यामि मद्-भक्तेः कारणं परम् ॥

హే అనఘా, నీవు వినడంలో ఆనందపడుతున్నావు కాబట్టి నేను ముందే భక్తియోగాన్ని చెప్పాను; ఇప్పుడు మళ్లీ నా భక్తి ఉద్భవించే పరమ కారణాన్ని వివరిస్తాను.

Verse 20

श्रद्धामृत-कथायां मे शश्वन् मद्-अनुकीर्तनम् । परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥

నా అమృతసమాన కథలపై శ్రద్ధ, నా మహిమల నిరంతర కీర్తనం, నా పూజలో అచంచల నిష్ఠ, స్తోత్రాలతో నన్ను స్తవించడం—ఇవే నా భక్తిని పోషించి స్థాపిస్తాయి.

Verse 21

आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥

నా సేవలో ఆదరభావంతో శ్రద్ధ, శరీరమంతటితో సాష్టాంగ నమస్కారం, నా భక్తుల పూజను (నా పూజకన్నా) అధికంగా భావించడం, మరియు సమస్త జీవుల్లో నాతో సంబంధం ఉందని చూడడం—ఇవి భక్తి లక్షణాలు.

Verse 22

मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् । मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥

నా కోసం శరీరచర్యలను వినియోగించడం, వాక్కుతో నా గుణాలను వర్ణించడం, మనసును నాకర్పించడం, మరియు అన్ని స్వార్థకామనలను విడిచిపెట్టడం—ఇవీ భక్తి అంగాలు.

Verse 23

मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद् व्रतं तपः ॥

నా కోసం ధనలాభాన్ని త్యజించడం, అలాగే భోగం మరియు వ్యక్తిగత సుఖాన్ని కూడా వదలడం; ఇంకా ఏది చేసినా—పూజ, దానం, యజ్ఞం, జపం, వ్రతం లేదా తపస్సు—అది నా కోసం అయితే అదే నిజమైన సాధన.

Verse 24

एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥

ఓ उद्धవా! ఈ విధమైన ధర్మాచరణల ద్వారా, తమ ఆత్మను నాకర్పించిన మనుష్యులలో నాపై భక్తి జన్మిస్తుంది. అప్పుడు వారికి ఇంకేమి లక్ష్యం మిగులుతుంది?

Verse 25

यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् । धर्मं ज्ञानं स वैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते ॥

చిత్తం ఆత్మ/భగవానునిలో అర్పితమై స్థిరమై, శాంతమై, సత్త్వగుణంతో బలపడినప్పుడు, అది సహజంగా ధర్మం, అనుభవజ్ఞానం, వైరాగ్యం మరియు దివ్య ఐశ్వర్యాన్ని పొందుతుంది।

Verse 26

यदर्पितं तद्विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति । रजस्-वलं चासन्-निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥

కానీ చిత్తం నిజంగా ఆత్మ/భగవానునికి అర్పితముకాకపోతే, అది ఇంద్రియాల ద్వారా విషయ-వికల్పాల వెంట పరుగెత్తుతుంది; రజోగుణంతో కలుషితమై అసత్యంపై నిలుస్తుంది—ఇదే చైతన్యపు విపర్యయ స్థితి అని తెలుసుకో।

Verse 27

धर्मो मद्-भक्ति-कृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकाात्म्य-दर्शनम् । गुणेष्व् असङ्गो वैराग्यम् ऐश्वर्यं चाणिमादयः ॥

నేను ప్రకటించాను: నాపై భక్తిని కలిగించేదే నిజమైన ధర్మం. ఆత్మ యొక్క ఏకత్వ దర్శనమే సత్య జ్ఞానం. గుణాల పట్ల అసంగతమే వైరాగ్యం; అణిమా మొదలైన సిద్ధులే నా ఐశ్వర్యాలు।

Verse 28

श्री-उद्धव उवाच यमः कति-विदः प्रोक्तो नियमो वारि-कर्षण । कः शमः को दमः कृष्ण ॥

శ్రీ ఉద్ధవుడు అన్నాడు: ఓ కృష్ణా, ఓ దుఃఖాన్ని హరించువాడా, యమాలు ఎన్ని విధాలుగా చెప్పబడ్డాయి? నియమం ఏమిటి? శమం ఏమిటి, దమం ఏమిటి?

Verse 29

का तितिक्षा धृतिः प्रभो किं दानं किं तपः शौर्यं । किं सत्यं ऋतमुच्यते कस्त्यागः किं धनं चेष्टं ॥

ప్రభో, నిజమైన తితిక్ష ఏమిటి, ధృతి ఏమిటి? దానం ఏమిటి, తపస్సు ఏమిటి, నిజమైన శౌర్యం ఏమిటి? సత్యం ఏమిటి, ఋతం అని ఏది అంటారు? నిజమైన త్యాగం ఏది, నిజమైన ధనం ఏమిటి, అత్యంత ఇష్టమైన ప్రయత్నం ఏది?

Verse 30

को यज्ञः का च दक्षिणा पुंसः किं स्विद् बलं श्रीमन् । भगो लाभश्च केशव का विद्या ह्रीः परा का श्रीः ॥

హే శ్రీమాన్ ప్రభూ! యజ్ఞం ఏమిటి, నిజమైన దక్షిణా ఏమిటి? మనిషికి నిజమైన బలం ఏమిటి? హే కేశవా! నిజమైన ఐశ్వర్యం, నిజమైన లాభం ఏమిటి? నిజమైన విద్య, పరమ లజ్జ, పరమ శ్రీ ఏమిటి?

Verse 31

किं सुखं दुःखम् एव च कः पण्डितः कश् च मूर्खः । कः पन्था उत्पथश् च कः कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् ॥

సుఖం ఏమిటి, దుఃఖం ఏమిటి? నిజమైన పండితుడు ఎవరు, మూర్ఖుడు ఎవరు? సత్య మార్గం ఏది, కుపథం ఏది? స్వర్గం ఏమిటి, నరకం ఏమిటి?

Verse 32

को बन्धुर् उत किं गृहम् क आढ्यः को दरिद्रो वा । कृपणः कः क ईश्वरः एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि । विपरीतांश् च सत्-पते श्री-भगवान् उवाच ॥

నిజమైన బంధువు ఎవరు, నిజమైన గృహం ఏమిటి? నిజంగా ధనవంతుడు ఎవరు, దరిద్రుడు ఎవరు? కృపణుడు ఎవరు, నిజమైన ఈశ్వరుడు (స్వామి) ఎవరు? హే సత్పతే, ఈ ప్రశ్నలకు—వాటి విరుద్ధాలకు కూడా—సమాధానం చెప్పండి. అప్పుడు శ్రీభగవాన్ పలికెను.

Verse 33

अहिंसा सत्यं अस्तेयम् असङ्गो ह्रीर् असञ्चयः । आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम् ॥

అహింస, సత్యం, అస్తేయం, అసంగత్వం, లజ్జ, అసంచయం; వేదాలపై ఆస్తిక్యం, బ్రహ్మచర్యం, నియమిత మౌనం, స్థైర్యం, క్షమ, అభయం—ఇవి శ్రేష్ఠ గుణాలు, సాధించవలసినవి.

Verse 34

शौचं जपस् तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम् । तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिर् आचार्यसेवनम् ॥

శౌచం, జపం, తపస్సు, హోమం, శ్రద్ధతో అతిథి సత్కారం, నా ఆరాధన; తీర్థయాత్ర, పరహిత ప్రయత్నం, తృప్తి (సంతృప్తి), ఆచార్య సేవ—ఇవీ పవిత్ర ఆచరణలు.

Verse 35

एते यमाः स-नियमाः उभयोर् द्वादश स्मृताः । पुंसाम् उपासितास् तात यथा-कामं दुहन्ति हि ॥

ఈ యమాలు మరియు నియమాలు—రెండూ కలిపి పన్నెండు—అని స్మృతిలో చెప్పబడినవి. ఓ తాత ఉద్ధవా, మనుష్యులు వీటిని ఆచరించి గౌరవిస్తే తమ లక్ష్యానుసారం కోరిన ఫలాన్ని ఇస్తాయి.

Verse 36

शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् दम इन्द्रिय-संयमः । तितिक्षा दुःख-सम्मर्षो जिह्वोपस्थ-जयो धृतिः ॥

శమం అంటే బుద్ధిని నాలో స్థిరపరచడం; దమం అంటే ఇంద్రియ నియంత్రణ. తితిక్ష అంటే దుఃఖాన్ని సహనంగా భరించడం; ధృతి అంటే జిహ్వా మరియు ఉపస్థంపై జయం పొందడం.

Verse 37

दण्ड-न्यासः परं दानं काम-त्यागस् तपः स्मृतम् । स्वभाव-विजयः शौर्यं सत्यं च सम-दर्शनम् ॥

శిక్షించాలనే ప్రేరణను విడిచిపెట్టడం పరమ దానం. కామత్యాగమే నిజమైన తపస్సు అని చెప్పబడింది. స్వభావాన్ని జయించడమే శౌర్యం; సత్యం అంటే సమదృష్టితో సమస్త జీవులను చూడడం.

Verse 38

अन्यच् च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता । कर्मस्व् असङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते ॥

ఇంకా, మధురమూ సత్యమూ అయిన వాణిని కవులు ప్రశంసించారు. కర్మలలో అసంగతమే శౌచం; మమకార-స్వామ్యభావాన్ని విడిచిపెట్టడమే నిజమైన సన్న్యాసం అని అంటారు.

Verse 39

धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञो 'हं भगवत्तमः । दक्षिणा ज्ञान-सन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥

మనుష్యులకు ధర్మమే ఇష్టమైన ధనం. నేను, భగవత్తముడు, స్వయంగా యజ్ఞం. దక్షిణా అంటే జ్ఞాన సందేశాన్ని పంచడం; ప్రాణాయామం—ప్రాణవాయుపై నియంత్రణ—పరమ బలం.

Verse 40

भगो म ऐश्वर्यो भावो लाभो मद्-भक्तिर उत्तमः । विद्यात्मनि भिदा-बाधो जुगुप्सा ह्रीर अकर्मसु ॥

నా నిజమైన ఐశ్వర్యం దివ్యాధిపత్యమే; నిజమైన లాభం నాపై పరమ భక్తి. నిజమైన విద్య ఆత్మలో భేదబుద్ధి నివృత్తి; నిజమైన హ్రీ అకర్మ్య కార్యాల పట్ల జుగుప్సా, లజ్జ.

Verse 41

श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःख-सुखात्ययः । दुःखं काम-सुखापेक्षा पण्डितो बन्ध-मोक्ष-वित् ॥

నిజమైన శ్రీ-సమృద్ధి అనగా స్వావలంబన మొదలైన గుణాల పెంపకం. నిజమైన సుఖం సుఖ-दుఃఖాలను అతిక్రమించడం. నిజమైన దుఃఖం ఇంద్రియసుఖాల కోరిక, సుఖంపై ఆధారపడటం. నిజమైన పండితుడు బంధనమూ మోక్షమూ తెలిసినవాడు.

Verse 42

मूर्खो देहाद्य-हं-बुद्धिः पन्था मन्-निगमः स्मृतः । उत्पथश् चित्त-विक्षेपः स्वर्गः सत्त्व-गुणोदयः ॥

దేహాది విషయాలలో ‘నేను’ అనే బుద్ధి కలవాడు మూర్ఖుడు. నిజమైన మార్గం వేదాలలో చెప్పబడిన నా ఉపదేశమే. దారి తప్పడం అంటే చిత్త విక్షేపం, మనస్సు చెదరటం. స్వర్గం అంటే సత్త్వగుణం ఉద్భవించి ప్రబలడం.

Verse 43

नरकस् तम-उन्नाहो बन्धुर् गुरुर् अहं सखे । गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्य् आढ्य उच्यते ॥

సఖా, నరకం అనగా అజ్ఞానాంధకారపు ఉబ్బసం. నేనే నీ నిజమైన బంధువు, గురువు. ఈ మానవ శరీరమే నీ నిజమైన గృహం; సద్గుణాలతో సమృద్ధుడే నిజంగా ధనవంతుడు అని చెప్పబడతాడు.

Verse 44

दरिद्रो यस् त्व् असन्तुष्टः कृपणो यो 'जितेन्द्रियः । गुणेष्व् असक्त-धीर् ईशो गुण-सङ्गो विपर्ययः ॥

అసంతృప్తుడే నిజమైన దరిద్రుడు; ఇంద్రియాలను జయించనివాడే నిజమైన కృపణుడు. గుణాలలో ఆసక్తి లేని ధీ కలవాడే నిజమైన ఈశుడు/స్వామి; గుణసంగమే దానికి విరుద్ధం—బానిసత్వం.

Verse 45

एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः । किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुण-दोषयोः ॥ गुण-दोष-दृशिर्दोषो गुणस्तूभय-वर्जितः ॥

ఓ उद्धవా, నీ ప్రశ్నలన్నీ సద్భావంగా సమ్యక్‌గా వివరిం చబడ్డాయి. మరి ఎక్కువగా చెప్పడం ఎందుకు? గుణ–దోషాల లక్షణం ఇదే— ‘మంచి–చెడు’ అని భేదంగా చూడటమే దోషం; ఆ రెండింటినీ వదిలిన స్థితియే నిజమైన గుణం.