Adhyaya 17

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भ‍‍क्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥

శ్రీ ఉద్ధవుడు అన్నాడు—ప్రభూ! మీరు ముందుగా వర్ణాశ్రమాచారులను మరియు సాధారణ మనుష్యులను కూడ భక్తిలక్షణ ధర్మాన్ని ఉపదేశించారు. ఓ కమలనయనా! ఇప్పుడు స్వధర్మాన్ని ఆచరించుచూ సమస్త జనులు మీయందు ప్రేమభక్తి, సేవాభక్తి ఎలా పొందగలరో దయచేసి వివరించండి.

Verse 2

श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भ‍‍क्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥

శ్రీ ఉద్ధవుడు అన్నాడు—ప్రభూ! మీరు ముందుగా వర్ణాశ్రమాచారులను మరియు సాధారణ మనుష్యులను కూడ భక్తిలక్షణ ధర్మాన్ని ఉపదేశించారు. ఓ కమలనయనా! ఇప్పుడు స్వధర్మాన్ని ఆచరించుచూ సమస్త జనులు మీయందు ప్రేమభక్తి, సేవాభక్తి ఎలా పొందగలరో దయచేసి వివరించండి.

Verse 3

पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥

ఉద్ధవుడు అన్నాడు—ఓ మహాబాహు ప్రభూ! ఓ మాధవా, మీరు హంసరూపంలో బ్రహ్మదేవునికి సాధకునికి పరమానందం కలిగించే పరమధర్మాన్ని ఉపదేశించారు. ఓ శత్రుదమనకర్తా! ఇప్పుడు ఎంతో కాలం గడిచింది; అందువల్ల మీరు ముందుగా బోధించిన ఆ ధర్మం మర్త్యలోకంలో దాదాపు కనుమరుగవుతుంది.

Verse 4

पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥

ఉద్ధవుడు అన్నాడు—ఓ మహాబాహు ప్రభూ! ఓ మాధవా, మీరు హంసరూపంలో బ్రహ్మదేవునికి సాధకునికి పరమానందం కలిగించే పరమధర్మాన్ని ఉపదేశించారు. ఓ శత్రుదమనకర్తా! ఇప్పుడు ఎంతో కాలం గడిచింది; అందువల్ల మీరు ముందుగా బోధించిన ఆ ధర్మం మర్త్యలోకంలో దాదాపు కనుమరుగవుతుంది.

Verse 5

वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥

ఉద్ధవుడు అన్నాడు—ఓ అచ్యుతా! భూమిపై ధర్మానికి వక్త, కర్త, రక్షకుడు మీ తప్ప మరెవ్వరూ లేరు; బ్రహ్మసభలో కూడా, అక్కడ వేదాలు మూర్తిరూప కళలుగా నిలిచిన చోట, మీకు సమానుడు లేడు. ఓ మధుసూదనా! సృష్టికర్త, పరిరక్షకుడు, ఉపదేశకుడు మీరు స్వయమే; దేవా, మీరు భూమిని విడిచినప్పుడు ఈ నశించిన జ్ఞానాన్ని మళ్లీ ఎవరు ప్రకటిస్తారు?

Verse 6

वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥

హే అచ్యుతా! ధర్మానికి వక్త, కర్త, రక్షకుడు నీ తప్ప భూమిపై ఎవ్వరూ లేరు; బ్రహ్మసభలో కూడా కాదు, అక్కడ మూర్తిమంతమైన వేదకళలు నివసిస్తాయి। హే మధుసూదనా! నీవే సృష్టికర్త, పోషకుడు, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞాన ప్రవక్త; నీవు భూమిని విడిచినప్పుడు ఈ లుప్త జ్ఞానాన్ని మళ్లీ ఎవరు చెప్పగలరు?

Verse 7

तत्त्वं न: सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भ‍‍क्तिलक्षण: । यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ ७ ॥

హే ప్రభూ, నీవు సర్వధర్మజ్ఞుడవు; మా నిజమైన ధర్మం నీ భక్తిసేవ లక్షణమైంది. దయచేసి చెప్పుము—ఎవరు ఈ మార్గాన్ని ఆచరించగలరు, ఆ సేవను ఎలా నిర్వహించాలి?

Verse 8

श्रीशुक उवाच इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्ट: स भगवान् हरि: । प्रीत: क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान् ॥ ८ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను: భక్తుల్లో శ్రేష్ఠుడైన ఉద్ధవుడు ఇలా ప్రశ్నించగా, భగవాన్ హరి (శ్రీకృష్ణుడు) ఆనందించి, మర్త్యజీవుల క్షేమార్థం శాశ్వతమైన ధర్మసూత్రాలను ఉపదేశించాడు।

Verse 9

श्रीभगवानुवाच धर्म्य एष तव प्रश्न‍ो नै:श्रेयसकरो नृणाम् । वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ॥ ९ ॥

శ్రీభగవానుడు పలికెను: హే ఉద్ధవా, నీ ప్రశ్న ధర్మసమ్మతమైనది; ఇది మనుష్యులకు పరమ శ్రేయస్సును కలిగించేది—సాధారణులకు గానీ, వర్ణాశ్రమాచారులను అనుసరించువారికిగానీ. ఇప్పుడు నా నుండి ఆ ఉత్తమ ధర్మసూత్రాలను గ్రహించు.

Verse 10

आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृत: । कृतकृत्या: प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदु: ॥ १० ॥

ఆదిలో కృతయుగంలో (సత్యయుగంలో) మనుష్యులకు ఒక్క వర్ణమే ఉండేది—‘హంస’ అని ప్రసిద్ధం. ఆ యుగంలో ప్రజలు జన్మతఃనే కృతకృత్యులు, అంటే భగవంతుని నిర్మల భక్తులు; అందుకే పండితులు దానిని ‘కృతయుగం’ అని పిలుస్తారు, ధర్మకర్తవ్యాలు సంపూర్ణంగా నెరవేరిన యుగం.

Verse 11

वेद: प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् । उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषा: ॥ ११ ॥

సత్యయుగ ఆరంభంలో అవిభక్త వేదం ‘ఓం’ ప్రణవంగా మాత్రమే వ్యక్తమైంది; మనస్సు యొక్క ఏకైక విషయమూ నేనే. నేను ధర్మరూప చతుష్పాద వృషభంగా ప్రదర్శితుడనయ్యాను; తపోనిష్ఠులు, పాపరహితులు నన్ను ‘హంస’ ప్రభువుగా ఉపాసించారు.

Verse 12

त्रेतामुखे महाभाग प्राणान्मे हृदयात्‍त्रयी । विद्या प्रादुरभूत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मख: ॥ १२ ॥

ఓ మహాభాగుడా! త్రేతాయుగ ఆరంభంలో ప్రాణవాయువు నివాసమైన నా హృదయంనుండి త్రయీ విద్య మూడు విభాగాలుగా—ఋగ్, సామ, యజుర్—ప్రకటించింది. ఆ విద్య నుండే నేను త్రివిధ యజ్ఞరూపంగా ప్రదర్శితుడనయ్యాను.

Verse 13

विप्रक्षत्रियविट्‍शूद्रा मुखबाहूरुपादजा: । वैराजात् पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणा: ॥ १३ ॥

త్రేతాయుగంలో భగవంతుని విరాట్ పురుషరూపం నుండి నాలుగు వర్ణాలు ప్రదర్శితమయ్యాయి. బ్రాహ్మణులు ముఖం నుండి, క్షత్రియులు భుజాల నుండి, వైశ్యులు తొడల నుండి, శూద్రులు పాదాల నుండి జన్మించారు; ప్రతి వర్గం తన ప్రత్యేక ఆచార-కర్మల లక్షణాలతో గుర్తించబడింది.

Verse 14

गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम । वक्ष:स्थलाद्वनेवास: संन्यास: शिरसि स्थित: ॥ १४ ॥

నా విరాట్ రూపంలోని నడుము భాగం నుండి గృహస్థాశ్రమం ప్రదర్శితమైంది; హృదయం నుండి బ్రహ్మచర్యం. వక్షస్థలం నుండి వానప్రస్థం (వనవాసం) ప్రదర్శితమైంది; సన్న్యాసం నా విరాట్ రూపంలోని శిరస్సులో స్థితమైంది.

Verse 15

वर्णानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणी: । आसन् प्रकृतयो नृणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमा: ॥ १५ ॥

మనుషుల వర్ణాలు, ఆశ్రమాలు వారి జన్మస్థితికి అనుగుణంగా వ్యక్తమయ్యే నీచ-ఉత్తమ స్వభావాల ప్రకారం ఏర్పడ్డాయి—కొంతమంది నీచ, కొంతమంది నీచోత్తమ, కొంతమంది ఉత్తమ, మరికొంతమంది ఉత్తమోత్తమ ప్రకృతులు కలవారు.

Verse 16

शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । मद्भ‍‍क्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १६ ॥

శమము, దమము, తపస్సు, శౌచము, సంతోషము, క్షమ, ఆర్జవము, నాపై భక్తి, దయ మరియు సత్యము—ఇవి బ్రాహ్మణుల సహజ గుణాలు.

Verse 17

तेजो बलं धृति: शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यम: । स्थैर्यं ब्रह्मण्यमैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १७ ॥

తేజస్సు, బలం, ధృతి, శౌర్యం, సహనశక్తి, ఔదార్యం, మహా ప్రయత్నం, స్థైర్యం, బ్రాహ్మణుల పట్ల భక్తి మరియు నాయకత్వం—ఇవి క్షత్రియుల సహజ గుణాలు.

Verse 18

आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् । अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १८ ॥

వైదిక ధర్మంపై ఆస్తిక్యం, దానంలో నిష్ఠ, దంభరాహిత్యం, బ్రాహ్మణసేవ, మరియు ధనసంచయాన్ని మరింత పెంచుకోవాలనే నిరంతర తపన—ఇవి వైశ్యుల సహజ గుణాలు.

Verse 19

शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया । तत्र लब्धेन सन्तोष: शूद्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १९ ॥

బ్రాహ్మణులు, గోవులు, దేవతలు మరియు ఇతర పూజ్యుల పట్ల కపటంలేని సేవ, అలాగే ఆ సేవ ద్వారా లభించినదానితో సంపూర్ణ సంతృప్తి—ఇవి శూద్రుల సహజ గుణాలు.

Verse 20

अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रह: । काम: क्रोधश्च तर्षश्च स भावोऽन्त्यावसायिनाम् ॥ २० ॥

అశౌచం, అసత్యం, దొంగతనం, నాస్తిక్యం, వ్యర్థ కలహం, కామం, క్రోధం మరియు తృష్ణ—ఇవి వర్ణాశ్రమ వ్యవస్థకు వెలుపల అత్యధమ స్థితిలో ఉన్నవారి స్వభావం.

Verse 21

अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता । भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिक: ॥ २१ ॥

అహింస, సత్యం, అస్తేయం, కామ‑క్రోధ‑లోభాల నుండి విముక్తి, అలాగే సమస్త జీవుల సుఖ‑హితాన్ని కోరడం—ఇది అన్ని వర్ణాలకూ సామాన్య ధర్మం.

Verse 22

द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विज: । वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूत: ॥ २२ ॥

ద్విజుడు శుద్ధి సంస్కారాల క్రమంలో గాయత్రీ‑ఉపనయనంతో ‘రెండవ జన్మ’ పొందుతాడు. గురువు పిలిచినప్పుడు గুরుకులంలో నివసించి, ఇంద్రియనిగ్రహంతో వేదాధ్యయనం చేయాలి.

Verse 23

मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् । जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठ: कुशान् दधत् ॥ २३ ॥

బ్రహ్మచారి కుశమేఖల, మృగచర్మ వస్త్రం ధరించాలి; జటలు ఉంచి, దండం‑కమండలువు మోసాలి; అక్షమాల, యజ్ఞోపవీతంతో అలంకరించబడాలి. చేతిలో శుద్ధ కుశ గడ్డి ఉంచాలి; విలాసాసనం స్వీకరించకూడదు; అనవసరంగా పళ్ళు మెరిపించకూడదు, వస్త్రాలను అతిగా తెల్లబెట్టి ఇస్త్రీ చేయకూడదు.

Verse 24

स्‍नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यत: । न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥ २४ ॥

బ్రహ్మచారి స్నానం, భోజనం, హోమం, జపోచ్చారణ, అలాగే మల‑మూత్ర విసర్జన సమయంలో వాక్సంయమం పాటించాలి. అతడు గోర్లు, జుట్టు—బుగ్గలూ, ఉపస్థ ప్రాంతంలోని రోమాలు కూడా—కత్తిరించకూడదు.

Verse 25

रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधर: स्वयम् । अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्‍त्रिपदां जपेत् ॥ २५ ॥

బ్రహ్మవ్రతాన్ని ధరించిన బ్రహ్మచారి ఎప్పుడూ వీర్యాన్ని వృథా చేయకూడదు. యాదృచ్ఛికంగా స్వయంగా వీర్యస్రావం జరిగితే, వెంటనే నీటిలో స్నానం చేసి, ప్రాణాయామంతో శ్వాసను నియంత్రించి, గాయత్రీ మంత్రాన్ని జపించాలి.

Verse 26

अग्‍न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्शुचि: । समाहित उपासीत सन्ध्ये द्वे यतवाग् जपन् ॥ २६ ॥

శుచిగా, సమాధానచిత్తంతో ఉన్న బ్రహ్మచారి అగ్ని, సూర్యుడు, ఆచార్యుడు, గోవులు, బ్రాహ్మణులు, గురువు, వృద్ధ పూజ్యులు మరియు దేవతలను ఉపాసించాలి. ఉదయం‑సాయంత్రం సంధ్యాకాలంలో మౌనంగా మంత్రజపంతో ఆరాధన చేయాలి.

Verse 27

आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरु: ॥ २७ ॥

ఆచార్యుడిని నన్నే అని తెలుసుకోవాలి; ఎప్పుడూ ఆయనను అవమానించకూడదు. ఆయనను సాధారణ మనిషిగా భావించి అసూయపడకూడదు, ఎందుకంటే గురువు సమస్త దేవతల ప్రతినిధి.

Verse 28

सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् । यच्चान्यदप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयत: ॥ २८ ॥

ఉదయం మరియు సాయంత్రం భిక్ష్యమును మరియు ఇతర వస్తువులను తెచ్చి గురువుకు సమర్పించాలి. తరువాత సంయమంతో ఆచార్యుడు అనుమతించినదానినే తనకు స్వీకరించాలి.

Verse 29

शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् । यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलि: ॥ २९ ॥

గురువుకు సేవ చేస్తూ ఎల్లప్పుడూ వినయమైన సేవకుడిలా ఆయనను ఉపాసించాలి. గురువు నడిచే, విశ్రాంతి తీసుకునే, ఆసనంపై కూర్చునే వేళ చాలా దూరంగా ఉండక, చేతులు జోడించి దగ్గర నిలబడి ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూడాలి.

Verse 30

एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जित: । विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतमखण्डितम् ॥ ३० ॥

ఇలా ఆచరించే శిష్యుడు గురుకులంలో నివసిస్తూ భోగసుఖాలను పూర్తిగా వదిలి ఉండాలి. వేదవిద్య పూర్తయ్యే వరకు బ్రహ్మచర్య వ్రతాన్ని అఖండంగా నిలుపుకోవాలి.

Verse 31

यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् । गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्‍व्रत: ॥ ३१ ॥

బ్రహ్మచారి విద్యార్థి మహర్లోకమో బ్రహ్మలోకమో అధిరోహించాలని కోరితే, తన కార్యాలన్నిటిని గురువుకు సమర్పించి, నిత్య బ్రహ్మచర్య మహావ్రతాన్ని ఆచరిస్తూ, ఉత్తమ వేదాధ్యయనంలో తన్ను అర్పించాలి।

Verse 32

अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् । अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मष: ॥ ३२ ॥

అగ్నిలో, గురువులో, తన ఆత్మలో మరియు సమస్త జీవులలో పరమాత్మగా నేను ఉన్నాను—అని భేదబుద్ధి లేకుండా నన్ను ఉపాసించాలి; గురుసేవ ద్వారా వేదజ్ఞానం పొందినవాడు పాపరహితుడై తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తాడు।

Verse 33

स्‍त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् । प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत् ॥ ३३ ॥

గృహస్థులు కానివారు—సన్యాసులు, వానప్రస్థులు, బ్రహ్మచారులు—స్త్రీలతో చూపు, స్పర్శ, సంభాషణ, హాస్యక్రీడలు లేదా ఆటల ద్వారా ఎప్పుడూ సాంగత్యం చేయకూడదు; అలాగే మైథునంలో నిమగ్నమైన ఏ జీవితోనూ సాంగత్యాన్ని విడిచిపెట్టాలి।

Verse 34

शौचमाचमनं स्‍नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भ‍ाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥

ప్రియమైన ఉద్ధవా, శౌచం, ఆచమనం, స్నానం, ప్రాతః-మధ్యాహ్న-సాయంకాల సంధ్యోపాసన, నా ఆరాధన, తీర్థసేవ, జపం, అస్పృశ్య-అభక్ష్య-అసంభాష్యాలను వర్జించడం—ఇవి అన్ని ఆశ్రమాలవారు పాటించవలసిన నియమాలు; అలాగే మనస్సు-వాక్కు-కాయ నియమంతో సమస్త జీవులలో పరమాత్మగా నా సన్నిధిని స్మరించాలి।

Verse 35

शौचमाचमनं स्‍नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भ‍ाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥

కులనందన ఉద్ధవా, ఈ నియమం అన్ని ఆశ్రమాలవారికి వర్తిస్తుంది—సమస్త జీవులలో పరమాత్మగా నా భావాన్ని స్మరించడం, అలాగే మనస్సు-వాక్కు-కాయాన్ని నియంత్రించడం; దీనిని భక్తితో ఆచరించాలి।

Verse 36

एवं बृहद्‍व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् । मद्भ‍क्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमल: ॥ ३६ ॥

ఈ విధంగా మహావ్రతధారి బ్రాహ్మణుడు అగ్నివలె ప్రకాశిస్తాడు. తీవ్రమైన తపస్సుతో భౌతిక కర్మప్రవృత్తిని దహించి, భౌతిక కోరికల మలినత లేకుండా నా భక్తుడవుతాడు.

Verse 37

अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागम: । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्‍नायाद् गुर्वनुमोदित: ॥ ३७ ॥

తర్వాత వేదవిద్యను పూర్తిచేసి గృహస్థాశ్రమంలో ప్రవేశించదలచిన బ్రహ్మచారి శాస్త్రోక్తంగా గురువుకు దక్షిణ ఇవ్వాలి. గురువు అనుమతితో స్నానం చేసి, కేశచ్ఛేదం మొదలైనవి చేసి, తగిన వస్త్రాలు ధరించి ఇంటికి తిరిగి వెళ్లాలి.

Verse 38

गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तम: । आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथामत्परश्चरेत् ॥ ३८ ॥

భౌతిక కోరికలు తీర్చుకోవాలనుకునే బ్రహ్మచారి గృహస్థాశ్రమంలో నివసించాలి; చిత్తశుద్ధి కోరే గృహస్థుడు వానప్రస్థంగా అడవికి వెళ్లాలి; శుద్ధుడైన బ్రాహ్మణుడు సన్యాసాన్ని స్వీకరించాలి. నాకెదురుగా శరణాగతుడు కానివాడు ఆశ్రమం నుండి ఆశ్రమానికి క్రమంగా సాగాలి; వేరేలా ప్రవర్తించకూడదు.

Verse 39

गृहार्थी सद‍ृशीं भार्यामुद्वहेदजुगुप्सिताम् । यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात् ॥ ३९ ॥

గృహస్థ జీవితం స్థాపించదలచినవాడు తన వర్ణానికి చెందిన, నిందార్హత లేని, వయసులో చిన్నదైన భార్యను వివాహం చేసుకోవాలి. అనేక భార్యలను స్వీకరించదలచితే మొదటి వివాహం తర్వాత క్రమంగా చేసుకోవాలి; ప్రతి భార్య క్రమంగా తక్కువ వర్ణానికి చెందినదై ఉండాలి.

Verse 40

इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥ ४० ॥

యజ్ఞం, వేదాధ్యయనం, దానం—ఇవి అన్ని ద్విజులకు (బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య) విధులు. అయితే దానం స్వీకరించడం, వేదజ్ఞానం బోధించడం, ఇతరుల తరఫున యజ్ఞం నిర్వహించడం—ఇవి బ్రాహ్మణునికే ప్రత్యేకాధికారాలు.

Verse 41

प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् । अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषद‍ृक् तयो: ॥ ४१ ॥

ఇతరుల దానాన్ని స్వీకరించడం తన తపస్సు, తేజస్సు, కీర్తిని హరించేదని భావించే బ్రాహ్మణుడు వేదాధ్యాపనము మరియు యజ్ఞకర్మ—ఈ రెండు బ్రాహ్మణ వృత్తులతో జీవించాలి. అవి కూడా ఆధ్యాత్మిక స్థితిని దెబ్బతీస్తాయని అనిపిస్తే, పొలాల్లోనూ మార్కెట్లలోనూ పడివున్న త్యజిత ధాన్యకణాలను ఏరుకొని, ఎవరి మీదా ఆధారపడకుండా జీవించాలి.

Verse 42

ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥ ४२ ॥

బ్రాహ్మణుని ఈ దేహము తుచ్ఛమైన ఇంద్రియసుఖభోగానికి కాదు; ఈ లోకంలో కఠిన తపస్సును స్వీకరించుటకే, తద్వారా మరణానంతరం అనంత సుఖాన్ని పొందుటకే ఉద్దేశించబడింది.

Verse 43

शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाण: । मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठ- न्नातिप्रसक्त: समुपैति शान्तिम् ॥ ४३ ॥

పొలాల్లోనూ మార్కెట్లలోనూ పడివున్న త్యజిత ధాన్యకణాలను ఏరుకునే శిలోఞ్ఛ వృత్తితో మనస్సు సంతృప్తిగా ఉంచుకున్న గృహస్థ బ్రాహ్మణుడు, వ్యక్తిగత కోరికల నుండి విముక్తుడై, మహత్తరమైన నిర్మల ధర్మాన్ని ఆచరించాలి; తన చైతన్యాన్ని నాలో అర్పించి, ఇంట్లోనే ఉండి కూడా అతిగా ఆసక్తి లేక శాంతి మరియు మోక్షాన్ని పొందుతాడు.

Verse 44

समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् । तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्‍भ्यो नौरिवार्णवात् ॥ ४४ ॥

దారిద్ర్యంతో బాధపడుతూ నాపై శరణాగతుడైన విప్రుని పైకి లేపి ఆదుకునే వారిని, నేను త్వరగా అన్ని ఆపదల నుండి రక్షిస్తాను—సముద్రంలో పడినవారిని నౌక రక్షించినట్లే.

Verse 45

सर्वा: समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजा: । आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥ ४५ ॥

తండ్రి తన సంతానంలా ప్రజలను కష్టాల నుండి రక్షించినట్లే, రాజు కూడా సమస్త ప్రజలను విపత్తుల నుండి కాపాడాలి. అలాగే గజపతి తన గుంపులోని ఏనుగులను రక్షించడమే కాక తనను తాను కూడా కాపాడుకున్నట్లే, ధీరుడైన నిర్భయ రాజు ప్రజలను రక్షిస్తూ తనను కూడా సంరక్షించుకోవాలి.

Verse 46

एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा । विधूयेहाशुभं कृत्‍स्‍नमिन्द्रेण सह मोदते ॥ ४६ ॥

రాజ్యంలో ఉన్న సమస్త పాపాలను తొలగించి తనను, ప్రజలను రక్షించే నరపతి సూర్యప్రభ విమానాలలో ఇంద్రదేవునితో కలిసి ఆనందిస్తాడు।

Verse 47

सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् । खड्‍गेन वापदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४७ ॥

బ్రాహ్మణుడు తన నియత కర్మలతో జీవించలేక బాధపడితే, వ్యాపార వృత్తిని స్వీకరించి కొనుగోలు–అమ్మకాలతో ఆపదను దాటవచ్చు. వ్యాపారంలోనూ తీవ్రమైన దారిద్ర్యం ఉంటే ఖడ్గం ధరించి క్షత్రియ వృత్తిని చేపట్టవచ్చు; కానీ ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ కుక్కవలె పరాధీన సేవ చేయరాదు।

Verse 48

वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययापदि । चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४८ ॥

హే రాజా, రాజన్యుడు తన సహజ వృత్తితో జీవించలేకపోతే ఆపదలో వైశ్యవృత్తిని స్వీకరించవచ్చు, మృగయతో జీవించవచ్చు లేదా బ్రాహ్మణరూపంలో వేదజ్ఞానాన్ని బోధించవచ్చు; కానీ ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ శూద్రవృత్తిని చేపట్టరాదు।

Verse 49

शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्य: शूद्र: कारुकटक्रियाम् । कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ ४९ ॥

వైశ్యుడు జీవించలేకపోతే శూద్రవృత్తిని ఆశ్రయించవచ్చు; శూద్రుడు యజమాని దొరకకపోతే బుట్టలు, చాపలు వంటి సులభ కౌశల్య పనులు చేయవచ్చు. అయితే కష్టాలు తొలగిన తరువాత ఆపదలో తీసుకున్న తక్కువ వృత్తులను విడిచి, మళ్లీ తగిన కర్మలో స్థిరపడాలి; నింద్యమైన పనితో జీవిక కోరరాదు।

Verse 50

वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर्यथोदयम् । देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥ ५० ॥

గృహస్థుడు ప్రతిరోజు వేదాధ్యయనంతో ఋషులను, ‘స్వధా’ మంత్రంతో పితృదేవతలను, ‘స్వాహా’ జపంతో దేవతలను, భోజన భాగాలను అర్పించి సమస్త జీవులను, ధాన్యము మరియు నీటిని ఇచ్చి మనుష్యులను పూజించాలి. దేవులు, ఋషులు, పితరులు, భూతజాతి, మనుష్యులు—ఇవన్నీ నా శక్తి యొక్క ప్రకటనలని భావించి, ప్రతిదినం ఈ ఐదు యజ్ఞాలను ఆచరించాలి।

Verse 51

यद‍ृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा । धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून् ॥ ५१ ॥

గృహస్థుడు యాదృచ్ఛికంగా లభించిన ధనం గానీ, స్వధర్మాన్ని నిజాయితీగా ఆచరించి శుద్ధంగా సంపాదించిన ధనం గానీ ఉపయోగించి, ఆధారితులను బాధించకుండా సుఖంగా పోషించాలి. తన సామర్థ్యానికి తగినట్లు న్యాయంగా యజ్ఞాది కర్మలు చేయాలి.

Verse 52

कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्यपि । विपश्चिन्नश्वरं पश्येदद‍ृष्टमपि द‍ृष्टवत् ॥ ५२ ॥

అనేక కుటుంబసభ్యులను పోషించే గృహస్థుడైనా వారిపై మమకారం పెంచుకోకూడదు; ‘నేనే యజమాని’ అని భావించి మానసికంగా అస్తవ్యస్తుడవకూడదు. జ్ఞానిగృహస్థుడు గత-భవిష్యత్ సుఖాలన్నిటినీ, ఇంకా అనుభవించనివాటినీ కూడా, అనుభవించిన సుఖంలాగానే నశ్వరమని చూడాలి.

Verse 53

पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गम: पान्थसङ्गम: । अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ ५३ ॥

పుత్రుడు, భార్య, బంధువులు, మిత్రుల సంగమం ప్రయాణికుల తాత్కాలిక కలయిక వంటిది. ప్రతి దేహమార్పుతో వారందరితో వియోగం కలుగుతుంది; నిద్ర తీరగానే స్వప్నభోగాలు పోయినట్లే.

Verse 54

इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद् वसन् । न गृहैरनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृत: ॥ ५४ ॥

ఇలా యథార్థాన్ని లోతుగా విచారించిన విముక్తాత్ముడు ఇంటిలో అతిథిలా నివసించాలి—మమకారం, అహంకారం లేకుండా. అప్పుడు గృహవ్యవహారాలు అతన్ని బంధించవు, చిక్కుల్లో పడేయవు.

Verse 55

कर्मभिगृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ ५५ ॥

గృహధర్మ కర్మల ద్వారా నన్నే భక్తితో ఆరాధించే గృహస్థభక్తుడు ఇంటిలోనే ఉండవచ్చు, పవిత్రస్థానానికి/వనానికి వెళ్లవచ్చు, లేదా బాధ్యతగల కుమారుడు ఉంటే సన్యాసం స్వీకరించి పరివ్రాజకుడవచ్చు.

Verse 56

यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुर: । स्‍त्रैण: कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ॥ ५६ ॥

ఇల్లు మీద మనస్సు అతుక్కొని, కుమారులు‑ధనం అనుభవించాలనే తపనతో కలతచెంది, స్త్రీల పట్ల కామాతురుడై, కృపణబుద్ధి గల మూఢుడు ‘అన్నీ నావే, నేనే అన్నీ’ అని భావిస్తే—అతడు తప్పక మాయాబంధంలో పడతాడు।

Verse 57

अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजा: । अनाथा मामृते दीना: कथं जीवन्ति दु:खिता: ॥ ५७ ॥

అయ్యో! నా వృద్ధ తల్లిదండ్రులు, గోధిలో శిశువున్న నా భార్య, ఇంకా నా ఇతర చిన్న పిల్లలు—నేను లేకపోతే వారు అనాథలై దీనులై తీవ్రంగా బాధపడతారు. వారు ఎలా జీవిస్తారు?

Verse 58

एवं गृहाशयाक्षिप्तहृदयो मूढधीरयम् । अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तम: ॥ ५८ ॥

ఇలా కుటుంబాసక్తి హృదయాన్ని ముంచెత్తిన ఈ మూఢబుద్ధి గల గృహస్థుడు ఎప్పటికీ తృప్తి పొందడు. బంధువులనే నిరంతరం ధ్యానిస్తూ మరణించి అజ్ఞానాంధకారంలో ప్రవేశిస్తాడు।