Adhyaya 2

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनि- र्नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । तथा ससर्जेदममोघद‍ृष्टि- र्यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धि: ॥ १ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి అన్నారు—సృష్టి ప్రదర్శనకు ముందుగా, ఆత్మయోని బ్రహ్మ విరాట్-రూప ధ్యానంతో ప్రభువును తృప్తిపరచి, కోల్పోయిన స్మృతిని తిరిగి పొందాడు. అప్పుడు అమోఘదృష్టి బ్రహ్మ పూర్వంలాగానే దృఢనిశ్చయబుద్ధితో సృష్టిని మళ్లీ నిర్మించాడు.

Verse 2

शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थै: । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयान: ॥ २ ॥

వేద శబ్దబ్రహ్మ మార్గం అంతగా మోహింపజేస్తుంది; జనులు అర్థంలేని నామధ్వనుల్లో ధ్యానించి స్వర్గాది విషయాలవైపు బుద్ధిని తిప్పుకుంటారు. బద్ధజీవులు మాయామయ భోగవాసనల్లో స్వప్నంలా తేలియాడుతారు; కానీ అక్కడ నిజమైన సుఖం పొందరు.

Verse 3

अत: कविर्नामसु यावदर्थ: स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धि: । सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाण: ॥ ३ ॥

కాబట్టి జ్ఞాని నామరూపాల లోకంలో అవసరమైనంత మాత్రానికే ప్రయత్నించాలి. అతడు అప్రమత్తుడై దృఢనిశ్చయబుద్ధితో ఉండి, అనవసర విషయాల కోసం యత్నించకూడదు; ఎందుకంటే అలాంటి ప్రయత్నాలు వ్యర్థ శ్రమ మాత్రమేనని అతడు ప్రత్యక్షంగా గ్రహిస్తాడు.

Verse 4

सत्यां क्षितौ किं कशिपो: प्रयासै- र्बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणै: किम् । सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलै: ॥ ४ ॥

భూమే విస్తారమైన శయనం ఉన్నప్పుడు మంచం‑పలకల అవసరం ఏమిటి? స్వబాహువే దిండు అయితే దిండు ఎందుకు? అరచేతులే పాత్రలైతే ఎన్నో పాత్రలు ఎందుకు? దిక్కులే ఆవరణం, వృక్షవల్కలమే కప్పు ఉన్నప్పుడు వస్త్రాల అవసరం ఏమిటి?

Verse 5

चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्‌घ्रिपा: परभृत: सरितोऽप्यशुष्यन् । रुद्धा गुहा: किमजितोऽवति नोपसन्नान् कस्माद् भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ ५ ॥

దారిలో చిరిగిన వస్త్రాలు లేవా? ఇతరుల పోషణకై నిలిచిన వృక్షాలు ఇక భిక్ష ఇవ్వవా? నదులు ఎండిపోయి దాహార్తులకు నీరు ఇవ్వవా? పర్వత గుహలు మూసుకుపోయాయా? అంతకన్నా మించి—అజితుడైన భగవంతుడు శరణాగతులను రక్షించడంలేదా? అయితే కవులు‑మునులు కష్టార్జిత ధన మదంతో అంధులైన వారిని ఎందుకు పొగడ్తలతో సేవిస్తారు?

Verse 6

एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्त: । तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥

ఇలా స్థిరచిత్తుడై మనిషి తన హృదయంలో నివసించే పరమాత్మను సేవించి భజించాలి. ఆయనే సర్వశక్తిమంతుడైన అనంత భగవాన్, జీవన పరమ లక్ష్యం; ఆయన ఆరాధనతో సంసార బంధన కారణం నశిస్తుంది.

Verse 7

कस्तां त्वनाद‍ृत्य परानुचिन्ता- मृते पशूनसतीं नाम कुर्यात् । पश्यञ्जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥ ७ ॥

ఇలాంటి పరమాత్మచింతనను విస్మరించి స్థూల భౌతికవాదులు తప్ప మరెవరు నశ్వరమైన పేర్లు‑రూపాలకే అంటుకుంటారు? వారు జనసమూహం వైతరణీ వంటి దుఃఖనదిలో పడిపోయి, తమ కర్మఫలజనిత తాపాలను అనుభవిస్తున్నదాన్ని చూస్తారు.

Verse 8

केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख- गदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८ ॥

కొంతమంది ధారణ‑ధ్యానంతో తమ దేహంలోని హృదయప్రదేశంలో నివసించే, ప్రాదేశమాత్రమైన పురుషోత్తముని స్మరిస్తారు—ఆయన చతుర్భుజుడు; కమలం, చక్రం, శంఖం, గదను ధరించినవాడు.

Verse 9

प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ९ ॥

ఆయన ముఖము ప్రసన్నంగా ప్రకాశిస్తుంది; ఆయన నేత్రాలు కమలదళాలవలె విశాలంగా విరాజిల్లుతాయి. కదంబపుష్ప కేశరంలాంటి పీతాంబరాన్ని ధరించి, రత్నఖచిత స్వర్ణాభరణాలతో అలంకృతుడై, రత్నమయ కిరీటము మరియు కుండలాలు మెరుస్తున్నాయి.

Verse 10

उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धर- मम्‍लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥ १० ॥

యోగేశ్వరుల వికసించిన హృదయ-కమల కర్ణికపై ఆయన పాదకమలాలు స్థాపితమై ఉన్నాయి. ఆయన వక్షస్థలంలో శ్రీవత్సలాంఛనము మరియు కౌస్తుభమణి ప్రకాశిస్తాయి; భుజాలపై రత్నాలు మెరుస్తాయి; ఆయన దివ్య దేహం తాజా పుష్పాల వనమాలచే శోభిస్తుంది.

Verse 11

विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकै- र्महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभि: । स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलै- र्विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥

ఆయన నడుమున మేఖల, వేళ్లపై విలువైన రత్నఖచిత ఉంగరాలు, నూపురాలు, కంకణాలు మొదలైన ఆభరణాలతో అలంకృతుడు. నూనెతో మెరుస్తూ స్వచ్ఛంగా నీలవర్ణ ఛాయతో వంకరగా ఉన్న కేశాలు, అలాగే మధురహాసంతో విరాజిల్లే ముఖం అత్యంత మనోహరం.

Verse 12

अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्- भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२ ॥

ఆయన ఉదార లీలలు, హాస్యమయ దృష్టి యొక్క కాంతి, భ్రూభంగి—ఇవి అన్నీ ఆయన అపార అనుగ్రహానికి సూచకాలు. కాబట్టి మనస్సు ధ్యానంలో నిలిచినంతకాలం, ఈ చింతనాతీత పరమేశ్వరుని దివ్యరూపాన్ని ఏకాగ్రంగా ధ్యానించాలి.

Verse 13

एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृत: । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा ॥ १३ ॥

ధ్యానంలో గదాధరుడైన ప్రభువు అవయవాలను ఒక్కొక్కటిగా భావించాలి—పాదకమలాల నుండి ప్రారంభించి ఆయన హాస్యముఖం వరకు. మనస్సు ఏ ఏ స్థానంలో జయించి స్థిరపడుతుందో, ఆ స్థానాన్ని దాటి తదుపరి అవయవంపై ధారణ చేయాలి; ఇలా పైపైకి సాగితే బుద్ధి క్రమంగా మరింత శుద్ధమవుతుంది.

Verse 14

यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोग: । तावत् स्थवीय: पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयत: स्मरेत ॥ १४ ॥

పరాపర లోకాలను దర్శించే విశ్వేశ్వర భగవానుని పట్ల భక్తియోగం జన్మించేవరకు, నియత కర్మల ముగింపున శ్రద్ధతో భగవంతుని విరాట్‌ రూపాన్ని స్మరించాలి।

Verse 15

स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यति- र्यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् । काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासु: ॥ १५ ॥

ఓ రాజా, యోగి ఈ మానవలోకాన్ని విడిచిపోవాలని కోరినప్పుడు, కాలదేశాల విషయంలో మనస్సు చిక్కుకోనీయక; స్థిరమైన సుఖాసనంలో కూర్చొని, ప్రాణవాయువును నియంత్రించి, మనస్సుతో ఇంద్రియాలను వశపరచాలి।

Verse 16

मन: स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि । आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥

ఆపై యోగి తన నిర్మల బుద్ధితో మనస్సును జీవాత్మ (క్షేత్రజ్ఞ)లో లీనముచేసి, ఆ జీవాత్మను పరమాత్మలో లీనముచేయాలి. ఇలా ధీరుడు లబ్ధోపశాంతిని పొంది ఇతర కార్యాలన్నిటినీ విరమిస్తాడు।

Verse 17

न यत्र कालोऽनिमिषां पर: प्रभु: कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १७ ॥

లబ్ధోపశాంతి అనే ఆ పరాత్పర స్థితిలో, నిమిషరహిత దేవతలనూ నియంత్రించే వినాశక కాలానికి అధికారం లేదు. అక్కడ సత్త్వం లేదు, రజస్సు లేదు, తమస్సు లేదు; అహంకారం లేదు, మహత్తత్త్వం లేదు, ప్రధాన ప్రకృతి కూడా లేదు।

Verse 18

परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥ १८ ॥

జ్ఞానులు ఆ పరమ వైష్ణవ పదాన్ని ప్రకటిస్తారు; అక్కడ ‘నేతి నేతి’ అని చెప్పి భగవద్విముఖమైనదంతా విడిచిపెట్టాలని కోరుతారు. అందుకే శుద్ధభక్తుడు దౌరాత్మ్యాన్ని త్యజించి, ప్రభువుతో అనన్య సౌహార్ద్యంతో, ఆయన పాదపద్మాలను హృదయంలో దాచుకొని ప్రతి క్షణం పదే పదే ఆరాధిస్తాడు।

Verse 19

इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितो विज्ञानद‍ृग्वीर्यसुरन्धिताशय: । स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षट्‍सून्नमयेज्जितक्लम: ॥ १९ ॥

ఇట్లు ముని విజ్ఞానదృష్టి బలంతో పరమ తత్త్వంలో స్థిరుడై భౌతిక వాంఛలను శమింపజేయాలి. తరువాత మడమతో గుదద్వారాన్ని ఆపి ప్రాణవాయువును ఆరు ప్రధాన స్థానాలలో క్రమంగా పైకి నడిపించాలి, అలసటను జయించి।

Verse 20

नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्मा- दुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनि: । ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत् ॥ २० ॥

ధ్యానభక్తుడు నాభిలో ఉన్న ప్రాణాన్ని నెమ్మదిగా హృదయానికి ఎత్తి, అక్కడి నుండి ఉదానగతితో వక్షస్థలానికి తీసుకెళ్లి, తరువాత బుద్ధితో స్థానాలను అనుసంధానిస్తూ తాలుమూలానికి మెల్లగా చేర్చాలి।

Verse 21

तस्माद् भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्ष: । स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठद‍ृष्टि- र्निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत्परं गत: ॥ २१ ॥

ఆపై భక్తి-యోగి ప్రాణాన్ని భ్రూమధ్యానికి ఎత్తాలి. ప్రాణానికి ఉన్న ఏడు ద్వారాలను నిరోధించి, నిరాసక్తుడై, అచంచల దృష్టితో అర్ధముహూర్తం నిలిచి, తరువాత మస్తకరంధ్రాన్ని ఛేదించి పరమగతిని పొంది దేహబంధాన్ని విడిచిపెట్టాలి।

Verse 22

यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद् विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ॥ २२ ॥

కానీ, ఓ రాజా, యోగి బ్రహ్మలోకమనే పరమేష్ఠ్యస్థానం, వైహాయసులతో ఆకాశవిహారం, అష్టసిద్ధుల అధిపత్యం, లేదా అనేక లోకాలలో ఏదైనా భోగస్థితి కోరుకుంటే, అతడు గుణాలతో మలచబడిన మనస్సు మరియు ఇంద్రియాలను కూడ తీసుకెళ్లవలసి ఉంటుంది।

Verse 23

योगेश्वराणां गतिमाहुरन्त- र्बहिस्त्रिलोक्या: पवनान्तरात्मनाम् । न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २३ ॥

యోగేశ్వరుల గతి—ప్రాణరూప అంతరాత్మ ద్వారా త్రిలోకముల లోపల, బయట నిర్బంధం లేకుండా సంచరించేది—అపరిమితమని చెప్పబడింది. విద్య, తపస్సు, యోగం, సమాధి (మరియు భక్తిబలం) కలవారు ఆ గతి పొందుతారు; కర్మఫలాసక్తులు దానిని ఎప్పటికీ పొందలేరు।

Verse 24

वैश्वानरं याति विहायसा गत: सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥ २४ ॥

హే రాజా, యోగి ప్రకాశమయమైన సుషుమ్ణా ద్వారా బ్రహ్మపథంలో క్షీరసాగరాన్ని దాటి బ్రహ్మలోకాన్ని చేరదలచినప్పుడు, ముందుగా అగ్నిదేవుని లోకమైన వైశ్వానరానికి వెళ్లి సమస్త కల్మషాలను తొలగించుకొని శుద్ధుడవుతాడు; అనంతరం శ్రీహరి సాన్నిధ్యార్థం శైశుమార చక్రానికి మరింత పైకి ప్రయాణిస్తాడు।

Verse 25

तद् विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णो- रणीयसा विरजेनात्मनैक: । नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद् विबुधा रमन्ते ॥ २५ ॥

ఈ శైశుమార చక్రమే సమస్త విశ్వ పరిభ్రమణానికి ధ్రువకేంద్రం; దీనిని గర్భోదకశాయీ విష్ణువின் నాభిగా అంటారు. యోగి మాత్రమే దీనిని దాటి, నిర్మలాత్మతో బ్రహ్మవిదులు నమస్కరించే మహర్లోకాన్ని చేరుతాడు; అక్కడ భృగు మొదలైన శుద్ధ మహర్షులు కల్పపర్యంత దీర్ఘాయుష్షుతో ఆనందిస్తారు।

Verse 26

अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद् द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम् ॥ २६ ॥

అనంతుని ముఖాగ్నిచేత సమస్త విశ్వం దహించబడుతున్నదాన్ని యోగి దర్శించి, సిద్ధేశ్వరులు ఉపయోగించే దివ్య విమానమార్గంలో బయలుదేరి పారమేష్ఠ్యమైన సత్యలోకానికి వెళ్తాడు. సత్యలోకంలోని ఆయుష్షు ద్వైపరార్ధం, అంటే బ్రహ్మాయుష్షుతో సమానం అని లెక్కించబడుతుంది।

Verse 27

न यत्र शोको न जरा न मृत्यु- र्नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । यच्चित्ततोऽद: कृपयानिदंविदां दुरन्तदु:खप्रभवानुदर्शनात् ॥ २७ ॥

సత్యలోకంలో శోకం లేదు, జరా లేదు, మరణం లేదు; ఏ విధమైన బాధ లేదు, అందువల్ల ఆందోళన కూడా లేదు. అయితే కొన్నిసార్లు చైతన్యవశాత్తు కరుణతో, భక్తిసేవా విధానాన్ని తెలియక భౌతిక లోకంలోని దురంత దుఃఖాలకు లోనయ్యే వారిపట్ల దయాభావం కలుగుతుంది।

Verse 28

ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय- स्तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ २८ ॥

సత్యలోకాన్ని చేరిన తరువాత భక్తుడు సూక్ష్మదేహంతో భయంలేకుండా స్థూలదేహానికి సమానమైన ప్రత్యేక ఆత్మలింగాన్ని పొందుతాడు. ఆపై అతడు క్రమంగా భూమితత్త్వం నుండి జలతత్త్వం, జలంనుండి అగ్నితత్త్వం, అగ్నినుండి జ్యోతితత్త్వం, జ్యోతినుండి వాయుతత్త్వం వరకు ఎదుగుతూ, చివరికి వాయుస్వరూపంతో విశాల ఆకాశతత్త్వ స్థితిని చేరుతాడు।

Verse 29

घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च द‍ृष्टय‍ा श्वसनं त्वचैव । श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिमुपैति योगी ॥ २९ ॥

యోగి ఘ్రాణంతో గంధాన్ని, జిహ్వతో రసాన్ని, నేత్రాలతో రూపాన్ని, చర్మంతో స్పర్శను, శ్రోత్రంతో ఆకాశగుణమైన ధ్వనిని గ్రహించి; ప్రాణంతో సంకల్పశక్తిని చేరి ఇంద్రియవిషయాలను అతిక్రమిస్తాడు.

Verse 30

स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसंनिकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधम् ॥ ३० ॥

ఆ సాధకుడు స్థూలభూతాలు, సూక్ష్మ ఇంద్రియాల సంనికర్షం వల్ల ఏర్పడిన మనోమయ, దేవమయ వికారాన్ని అధిగమించి; దానితో కూడ గమనం చేసి, గుణనిరోధమయమైన విజ్ఞానతత్త్వాన్ని చేరుతాడు.

Verse 31

तेनात्मनात्मानमुपैति शान्त- मानन्दमानन्दमयोऽवसाने । एतां गतिं भागवतीं गतो य: स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ॥ ३१ ॥

అద్వారా ఆత్మ తన శాంత స్వరూపంలో, చివరికి ఆనందమయ పరమానందాన్ని పొందుతుంది. ఓ ప్రియమా, ఈ భాగవతీ గతిని పొందినవాడు మళ్లీ ఈ లోకంలో ఆసక్తి చెందడు.

Verse 32

एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेव: ॥ ३२ ॥

ఓ నృపా! ఇవి వేదాలలో గీతమైన మార్గాలు; నీ ప్రశ్నకు సమాధానంగా చెప్పినది సనాతన సత్యమే. పూర్వకాలంలో సమ్యక్ ఆరాధనతో సంతుష్టుడైన భగవాన్ వాసుదేవుడు స్వయంగా బ్రహ్మకు ఇవి ఉపదేశించాడు.

Verse 33

न ह्यतोऽन्य: शिव: पन्था विशत: संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३३ ॥

ఈ సంసారంలో తిరుగువారికి దీనికన్నా శుభకరమైన మార్గం లేదు—భగవాన్ వాసుదేవునందు భక్తియోగం కలగడం ఇదే మోక్షోపాయం.

Verse 34

भगवान् ब्रह्म कार्त्स्‍न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३४ ॥

భగవాన్ బ్రహ్మా మహా ఏకాగ్రతతో వేదాలను మూడుసార్లు పరిశీలించి, సూక్ష్మంగా విచారించి, పరమ పురుషుడు శ్రీకృష్ణునిపై రతి-భక్తియే ధర్మానికి పరమ సిద్ధి అని నిర్ణయించాడు।

Verse 35

भगवान् सर्वभूतेषु लक्षित: स्वात्मना हरि: । द‍ृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकै: ॥ ३५ ॥

భగవాన్ హరి శ్రీకృష్ణుడు ప్రతి జీవిలో జీవాత్మతో పాటు నివసిస్తున్నాడు. చూడటం, బుద్ధి మొదలైన సూచక లక్షణాల ద్వారా ఆయనను గ్రహించి, అనుమానంతో కూడా తెలుసుకోవచ్చు।

Verse 36

तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरि: सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३६ ॥

కాబట్టి, ఓ రాజా, మనుష్యులు సర్వదా సర్వత్రా సంపూర్ణ హృదయంతో భగవాన్ హరిని శ్రవణం చేయాలి, కీర్తించాలి, స్మరించాలి।

Verse 37

पिबन्ति ये भगवत आत्मन: सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ३७ ॥

భక్తులకు ప్రియుడైన భగవంతుని అమృతమయ కథను చెవుల ద్వారా పానంచేసేవారు, విషయభోగాలతో కలుషితమైన హృదయాశయాన్ని పవిత్రం చేసుకొని, చివరకు ఆయన చరణకమల సమీపానికి—పరమధామానికి—చేరుతారు।