Adhyaya 32
Gopī-gīta Aftermath: Kṛṣṇa Returns and Explains Divine Non-Reciprocation (Rāsa-līlā Dialogue)
గోపికల విరహగీతం అనంతరం శ్రీకృష్ణుడు చిరునవ్వుతో ప్రత్యక్షమై వారి ప్రాణాలను తిరిగి నిలిపి విరహవేదనను తొలగించాడు. గోపికలు సేవతో, ఆలింగనంతో, మాన-కోపంతో, యోగసమాధి వంటి అంతర్ముఖ లీనతతో—వివిధ భావాలు చూపినా ఏకాంతభక్తి ఒక్కటే. కృష్ణుడు వారిని చంద్రకాంతిలో కాలిందీ తీరానికి తీసుకెళ్లాడు; సుగంధ గాలులు, మృదువైన ఇసుక, శరద్చంద్రప్రభ రసాన్ని పెంచాయి. శక్తులతో పరివృతుడైన పరమాత్మలా మధ్య కూర్చొని పూజింపబడినా, గాయపడిన గోపికలు ప్రేమలో ప్రతిదాన ధర్మాన్ని ప్రశ్నించారు—ఎవరు ప్రతిఫలం ఇస్తారు, ఎవరు నిష్కామంగా ప్రేమిస్తారు, ఎవరు ఎవరినీ ప్రేమించరు? కృష్ణుడు స్వార్థ స్నేహం, సహజ కరుణ, అలాగే ఆత్మతృప్తి/ఈర్ష్య వల్ల ప్రతిదానం లేనిదాన్ని వేరు చేసి, తన ఆలస్యం భక్తిని తీవ్రం చేయడానికేనని చెప్పాడు. చివరికి గోపికల నిర్మల సేవకు ప్రతిఫలం చెల్లించలేనని ప్రకటించి, రాసలీలలో ప్రేమనే పరమధర్మమని స్థాపించాడు.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति गोप्य: प्रगायन्त्य: प्रलपन्त्यश्च चित्रधा । रुरुदु: सुस्वरं राजन् कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను: ఓ రాజా, గోపికలు ఎన్నో మనోహర రీతులలో పాడుతూ పలుకుతూ, శ్రీకృష్ణ దర్శన లాలసతో మధురమైన గొంతుతో గట్టిగా విలపించసాగారు।
Verse 2
तासामाविरभूच्छौरि: स्मयमानमुखाम्बुज: । पीताम्बरधर: स्रग्वी साक्षान्मन्मथमन्मथ: ॥ २ ॥
అప్పుడు శౌరి శ్రీకృష్ణుడు చిరునవ్వుతో కమలముఖంతో, పీతాంబరం ధరించి, పుష్పమాల ధరించినవాడై గోపికల ముందర ప్రత్యక్షమయ్యాడు—కామదేవుని మనసునూ మోహింపజేసే సాక్షాత్తు।
Verse 3
तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्युत्फुल्लदृशोऽबला: । उत्तस्थुर्युगपत् सर्वास्तन्व: प्राणमिवागतम् ॥ ३ ॥
తమ అత్యంత ప్రియుడైన కృష్ణుడు తిరిగి వచ్చినట్లు చూసి, ప్రేమతో వికసించిన కన్నులతో ఆ గోపికలందరూ ఒకేసారి లేచి నిలబడ్డారు; దేహంలో ప్రాణం మళ్లీ వచ్చినట్లుగా।
Verse 4
काचित् कराम्बुजं शौरेर्जगृहेऽञ्जलिना मुदा । काचिद् दधार तद्बाहुमंसे चन्दनभूषितम् ॥ ४ ॥
ఒక గోపిక ఆనందంతో శౌరి యొక్క కరకమలాన్ని జోడించిన అరచేతుల్లో పట్టుకుంది; మరొక గోపిక చందనంతో అలంకరించిన ఆయన భుజాన్ని తన భుజంపై ఉంచుకుంది।
Verse 5
काचिदञ्जलिनागृह्णात्तन्वी ताम्बूलचर्वितम् । एका तदङ्घ्रिकमलं सन्तप्ता स्तनयोरधात् ॥ ५ ॥
ఒక సన్నని గోపిక భక్తితో అంజలిలో ఆయన చవిచూసిన తాంబూలాన్ని స్వీకరించింది; మరొక గోపిక కామతాపంతో తప్తమై ఆయన పాదకమలాలను తన స్తనాలపై ఉంచుకుంది।
Verse 6
एका भ्रुकुटिमाबध्य प्रेमसंरम्भविह्वला । घ्नन्तीवैक्षत् कटाक्षेपै: सन्दष्टदशनच्छदा ॥ ६ ॥
ఒక గోపీ ప్రేమకోపంతో విహ్వలై, భ్రూకుటి ముడిచుకొని, పెదవులు పళ్లతో నొక్కి, కఠిన కటాక్షాలతో ఆయనను గాయపరచినట్లుగా చూచింది।
Verse 7
अपरानिमिषद्दृग्भ्यां जुषाणा तन्मुखाम्बुजम् । आपीतमपि नातृप्यत् सन्तस्तच्चरणं यथा ॥ ७ ॥
మరో గోపీ క్షణమూ మిటకరాని కళ్లతో ఆయన ముఖకమలాన్ని ఆస్వాదించింది; ఎంతగా పానంచేసినా తృప్తి కలగలేదు, సంతులు ప్రభువు పాదధ్యానంలో తృప్తి చెందనట్లే।
Verse 8
तं काचिन्नेत्ररन्ध्रेण हृदिकृत्वा निमील्य च । पुलकाङ्ग्युपगुह्यास्ते योगीवानन्द सम्प्लुता ॥ ८ ॥
ఒక గోపీ కళ్ల రంధ్రం ద్వారా ప్రభువును లోనికి తీసుకొని హృదయంలో నిలిపింది; ఆపై కన్నులు మూసి, రోమాంచిత దేహంతో, అంతరంగంలోనే ఆయనను నిరంతరం ఆలింగనం చేసుకుంది—ఆనందంలో మునిగిన యోగినిలా।
Verse 9
सर्वास्ता: केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृता: । जहुर्विरहजं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जना: ॥ ९ ॥
కేశవుని మళ్లీ చూసి గోపికలందరూ పరమోత్సవానందంలో మునిగారు. వియోగజ తాపాన్ని వదిలేశారు; ప్రజ్ఞావంతుని సాంగత్యం పొందినప్పుడు జనులు దుఃఖం మరిచినట్లే।
Verse 10
ताभिर्विधूतशोकाभिर्भगवानच्युतो वृत: । व्यरोचताधिकं तात पुरुष: शक्तिभिर्यथा ॥ १० ॥
శోకరహిత గోపికలచే చుట్టుముట్టబడిన భగవాన్ అచ్యుతుడు మరింత ప్రకాశించాడు. ఓ రాజా, కృష్ణుడు తన దివ్య శక్తులతో పరివృతమైన పరమాత్మలా విరాజిల్లాడు।
Verse 11
ता: समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभु: । विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातम: शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥
అప్పుడు సర్వశక్తిమంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు గోపికలను వెంటబెట్టుకొని కాలిందీ (యమునా) తీరపు పులినంలో ప్రవేశించాడు. అలల చేతులు తీరంపై మృదువైన ఇసుక గుట్టలను చల్లగా పరచినట్లు ఉండగా, వికసించిన కుంద‑మందార పుష్పసువాసనతో నిండిన గాలి తేనెటీగలను ఆకర్షించింది; శరద్చంద్రుని విస్తార కిరణాలు రాత్రి చీకటిని తొలగించి ఆ స్థలాన్ని శుభమయం చేశాయి।
Verse 12
ता: समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभु: । विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातम: शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥
శరద్చంద్రుని కిరణసమూహం రాత్రి చీకటిని తొలగించి ఆ పులినాన్ని అత్యంత శుభమయం చేసింది. కాలిందీ అలల చేతులు అక్కడ మృదువైన ఇసుకను పరచి ఉంచగా, వికసించిన కుంద‑మందార పుష్పసువాసనతో నిండిన గాలి తేనెటీగల గుంపును ఆకర్షించింది।
Verse 13
तद्दर्शनाह्लादविधूतहृद्रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययु: । स्वैरुत्तरीयै: कुचकुङ्कुमाङ्कितै- रचीक्लृपन्नासनमात्मबन्धवे ॥ १३ ॥
కృష్ణదర్శనానందంతో వారి హృదయవేదన అంతా తొలగిపోయి, వారు శ్రుతులు మూర్తీభవించినట్లుగా తమ కోరికల పరిపూర్ణతను పొందారు. ఆపై తమ ప్రియసఖుడు శ్రీకృష్ణునికై, తమ ఉరోజాల కుంకుమచిహ్నాలతో రంజితమైన ఉత్తరీయాలను పరచి ఆసనం సిద్ధం చేశారు।
Verse 14
तत्रोपविष्टो भगवान् स ईश्वरो योगेश्वरान्तर्हृदि कल्पितासन: । चकास गोपीपरिषद्गतोऽर्चित- स्त्रैलोक्यलक्ष्म्येकपदं वपुर्दधत् ॥ १४ ॥
అక్కడ గోపికల పరిషత్తులో భగవానైన ఈశ్వరుడు శ్రీకృష్ణుడు ఆసీనుడయ్యాడు—యోగేశ్వరులు తమ అంతఃహృదయంలో ఆయనకు ఆసనం కల్పించుకొనేవాడు. గోపికలు ఆయనను ఆరాధించగా, త్రిలోకలక్ష్మికి ఏకైక ఆశ్రయమైన ఆయన దివ్యవపువు అపూర్వంగా ప్రకాశించింది।
Verse 15
सभाजयित्वा तमनङ्गदीपनं सहासलीलेक्षणविभ्रमभ्रुवा । संस्पर्शनेनाङ्ककृताङ्घ्रिहस्तयो: संस्तुत्य ईषत्कुपिता बभाषिरे ॥ १५ ॥
అనంగాన్ని ప్రదీపింపజేసిన శ్రీకృష్ణుని వారు సత్కరించారు—ఆటపాటలతో కూడిన చిరునవ్వుల చూపులతో, భ్రూవిలాసాల ప్రేమసంకేతాలతో, అలాగే ఆయన చేతులు‑పాదాలను తమ ఒడిలో ఉంచి స్పర్శించి మర్దన చేస్తూ స్తుతించారు. అయినా ఆరాధన మధ్యలోనే వారు కొంత కోపంతో, ఆయనతో ఇలా పలికారు।
Verse 16
श्रीगोप्य ऊचु: भजतोऽनुभजन्त्येक एक एतद्विपर्ययम् । नोभयांश्च भजन्त्येक एतन्नो ब्रूहि साधु भो: ॥ १६ ॥
శ్రీగోపికలు అన్నారు—కొంతమంది తమను ప్రేమించే వారినే ప్రేమిస్తారు; కొంతమంది ఉదాసీనులకైనా శత్రువులకైనా స్నేహం చూపుతారు; మరికొందరు ఎవ్వరినీ ప్రేమించరు. ఓ కృష్ణా, దీనిని మాకు సరిగా వివరించు.
Verse 17
श्रीभगवानुवाच मिथो भजन्ति ये सख्य: स्वार्थैकान्तोद्यमा हि ते । न तत्र सौहृदं धर्म: स्वार्थार्थं तद्धि नान्यथा ॥ १७ ॥
శ్రీభగవానుడు అన్నాడు—పరస్పరం స్నేహితులమని చూపి స్వార్థం కోసమే ప్రేమించే వారు నిజానికి స్వార్థపరులు. అక్కడ నిజమైన సౌహార్దమూ లేదు, ధర్మమూ లేదు. తమ లాభం లేకపోతే వారు ప్రతిస్పందించరు.
Verse 18
भजन्त्यभजतो ये वै करुणा: पितरौ यथा । धर्मो निरपवादोऽत्र सौहृदं च सुमध्यमा: ॥ १८ ॥
ఓ సుమధ్యమా గోపికలారా, ప్రతిస్పందించని వారినీ సేవించే వారు నిజంగా కరుణామయులు—తల్లిదండ్రుల సహజ స్నేహంలా. వారు నిందలేని ధర్మమార్గాన్ని అనుసరిస్తారు, నిజమైన శుభచింతకులు అవుతారు.
Verse 19
भजतोऽपि न वै केचिद् भजन्त्यभजत: कुत: । आत्मारामा ह्याप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुह: ॥ १९ ॥
మరికొందరు ప్రేమించే వారినీ ప్రేమించరు; మరి ప్రేమించని వారిని ఏమంటాం! వారు ఆత్మారాములు, ఆప్తకాములు, స్వభావంగా కృతఘ్నులు లేదా పెద్దలపై ద్వేషం కలవారు.
Verse 20
नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून् भजाम्यमीषामनुवृत्तिवृत्तये । यथाधनो लब्धधने विनष्टे तच्चिन्तयान्यन्निभृतो न वेद ॥ २० ॥
ఓ సఖులారా, నన్ను ఆరాధించినా నేను వెంటనే ప్రతిస్పందించకపోవడానికి కారణం వారి ప్రేమభక్తిని మరింత ఘనంగా చేయడమే. వారు ధనం పొందిన పేదవాడు అది మళ్లీ కోల్పోయి, ఆ చింతలో మునిగి ఇంకేమీ ఆలోచించలేనట్టుగా అవుతారు.
Verse 21
एवं मदर्थोज्झितलोकवेद- स्वानां हि वो मय्यनुवृत्तयेऽबला: । मयापरोक्षं भजता तिरोहितं मासूयितुं मार्हथ तत् प्रियं प्रिया: ॥ २१ ॥
ప్రియ గోపికలారా! నా కోసమే మీరు లోకలజ్జను, వేదమర్యాదను, బంధువుల అభిప్రాయాన్నీ విడిచిపెట్టారు. మీకు నాపై మరింత అనురాగం పెరగాలని నేను క్షణమాత్రం అదృశ్యమయ్యాను; అయినా మీపై నా ప్రేమ ఎప్పుడూ తగ్గలేదు. కాబట్టి, ప్రియులారా, నాపై దుర్భావం పెట్టకండి।
Verse 22
न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां स्वसाधुकृत्यं विबुधायुषापि व: । या माभजन् दुर्जरगेहशृङ्खला: संवृश्च्य तद् व: प्रतियातु साधुना ॥ २२ ॥
మీ నిర్మల సేవకు నేను బ్రహ్మాయుష్కాలమంతా గడిపినా ఋణం తీర్చలేను. విరగడం కష్టమైన గృహబంధాల శృంఖలలను తెంచి మీరు నన్ను భజించారు. కాబట్టి మీ స్వంత మహత్తర పుణ్యకర్మలే మీకు ప్రతిఫలంగా నిలవుగాక।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s disappearance functions as an intensifier of bhakti: by removing His visible presence, He concentrates the gopīs’ consciousness exclusively upon Him, converting desire into single-pointed prema. His return signifies divine validation of their surrender—He restores their life and reveals that His apparent withdrawal was not neglect but a pedagogical mercy meant to deepen attachment (āsakti) and love (prema).
The text presents multiple devotional psychologies (bhāvas) as equally centered on Kṛṣṇa: some serve externally (pāda-sevā), some express māna (loving pique) that presupposes intimacy, and some internalize Him through the eyes into the heart, resembling yogic dhyāna. The Bhāgavata’s point is that Kṛṣṇa is the object of both yoga and bhakti, yet in Vraja the same absorption is propelled by love rather than austerity.
He explains that delayed reciprocation can be an act of grace: it intensifies longing until the devotee’s mind cannot rest in anything else, making devotion irrevocable and exclusive. The analogy is a poor person who gains wealth and loses it—anxiety fixes the mind; similarly, separation fixes the heart on Kṛṣṇa, purifying motivation from mixed desires.
First are those who reciprocate only for self-benefit (transactional friendship). Second are those naturally compassionate—like parents—who serve even without return (faultless dharma). Third are those who do not love even those who love them, due to self-satisfaction, material fullness, ingratitude, or envy of superiors. Kṛṣṇa uses this typology to clarify that His own apparent non-reciprocation is neither selfish nor envious but purposeful for elevating devotion.
Because their devotion is described as spotless and total: they cut through difficult domestic bonds and social/Vedic constraints solely for His sake, offering themselves without calculation. In bhakti theology, such prema places Bhagavān in a position of loving ‘debt’ (ṛṇa), underscoring that pure devotion conquers the unconquerable and is valued above all cosmic reward.
Read Srimad Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.