Adhyaya 15
The Appearance and Coronation of King Pṛthu (Pṛthu-avatāra) and His Humble Refusal of Premature Praise
అధర్మ రాజు వేనుని పతనం, మరణం తరువాత బ్రాహ్మణులు, ఋషులు అతని దేహాన్ని మథించి రాజ్యసంకటానికి దైవనిర్ణయాన్ని వెలికి తీస్తారు. అతని భుజాల నుండి పురుష-స్త్రీ జంట—పృథు, అర్చి—ప్రకటిస్తారు; పృథు విష్ణువు యొక్క పాలనశక్తి ద్వారా శక్త్యావేశ అవతారంగా, అర్చి శ్రీలక్ష్మీ యొక్క అంసరూపంగా—ధర్మం, సమృద్ధి కలిసి లోకంలోకి తిరిగి రావడానికి. గంధర్వులు గానం చేస్తారు, సిద్ధులు పుష్పవర్షం కురిపిస్తారు; బ్రహ్మ వచ్చి చేతి అరలో చక్రచిహ్నం, పాదాల్లో పద్మచిహ్నాలు వంటి విష్ణులక్షణాలతో పృథువు అవతారత్వాన్ని నిర్ధారిస్తాడు. బ్రాహ్మణులు రాజ్యాభిషేకం నిర్వహిస్తారు; నదులు, పర్వతాలు, దేవతలు ఆయుధాలు, రాజచిహ్నాలు, జ్ఞాన-కవచం, ఐశ్వర్యాలు సమర్పించి పృథువును సార్వభౌమాధిపతిగా స్థాపిస్తారు. అయితే సూత, మాగధ, వందీ ల అతి-స్తుతిని పృథు ఆపి—కర్మలతో అర్హత రాకముందు అప్రకట గుణారోపణను తిరస్కరించి, స్తోత్రాన్ని పరమేశ్వరుని వైపు మళ్లిస్తాడు।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथ तस्य पुनर्विप्रैरपुत्रस्य महीपते: । बाहुभ्यां मथ्यमानाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ १ ॥
మైత్రేయుడు పలికెను—ఓ విదురా! తరువాత పుత్రహీనుడైన మృత రాజు వేనుని రెండు భుజాలను బ్రాహ్మణులు మరియు మహర్షులు మళ్లీ మథించిరి. దాని ఫలితంగా ఒక పురుషుడు మరియు ఒక స్త్రీ యుగలంగా బయలుదేరెను।
Verse 2
तद् दृष्ट्वा मिथुनं जातमृषयो ब्रह्मवादिन: । ऊचु: परमसन्तुष्टा विदित्वा भगवत्कलाम् ॥ २ ॥
ఆ పురుష-స్త్రీ యుగలము జన్మించినదాన్ని చూచి వేదవిదులైన ఋషులు పరమసంతోషమొందిరి. అది పరమేశ్వరుడైన విష్ణువు యొక్క అంస-కల విస్తారమని గ్రహించి వారు ఆనందంతో నిండిరి।
Verse 3
ऋषय ऊचु: एष विष्णोर्भगवत: कला भुवनपालिनी । इयं च लक्ष्म्या: सम्भूति: पुरुषस्यानपायिनी ॥ ३ ॥
ఋషులు అన్నారు—ఈ పురుషుడు సర్వలోకపాలకుడైన శ్రీ విష్ణుభగవానుని శక్తి యొక్క అంసము; ఈ స్త్రీ లక్ష్మీదేవి యొక్క అంససంభూతి, ఆమె ప్రభువునుండి ఎప్పుడూ విడిపోదు।
Verse 4
अयं तु प्रथमो राज्ञां पुमान् प्रथयिता यश: । पृथुर्नाम महाराजो भविष्यति पृथुश्रवा: ॥ ४ ॥
ఈ ఇద్దరిలో ఈ పురుషుడు రాజులలో ప్రథముడై తన యశస్సును లోకమంతటా విస్తరింపజేస్తాడు. ఇతని పేరు పృథు; మహారాజు పృథుశ్రవా అవుతాడు।
Verse 5
इयं च सुदती देवी गुणभूषणभूषणा । अर्चिर्नाम वरारोहा पृथुमेवावरुन्धती ॥ ५ ॥
ఈ దేవి సుదంతి; గుణభూషణాలతో అలంకృతమై, ధరించిన ఆభరణాలకూ శోభను చేకూర్చుతుంది. ఆమె పేరు అర్చి; ఈ వరారోహా భవిష్యత్తులో పృథు మహారాజునే భర్తగా స్వీకరిస్తుంది।
Verse 6
एष साक्षाद्धरेरंशो जातो लोकरिरक्षया । इयं च तत्परा हि श्रीरनुजज्ञेऽनपायिनी ॥ ६ ॥
పృథు రూపంలో ఇతడు సాక్షాత్తు హరి యొక్క అంసము; లోకరక్షణార్థం జన్మించాడు. ప్రభువుకు నిత్యసహచరిణి అయిన అనపాయిని శ్రీ లక్ష్మీ అర్చి రూపంలో అంసతః అవతరించి పృథువుకు మహిషిగా అవుతుంది।
Verse 7
मैत्रेय उवाच प्रशंसन्ति स्म तं विप्रा गन्धर्वप्रवरा जगु: । मुमुचु: सुमनोधारा: सिद्धा नृत्यन्ति स्व:स्त्रिय: ॥ ७ ॥
మైత్రేయుడు అన్నాడు—ప్రియ విదురజీ, ఆ సమయంలో బ్రాహ్మణులు పృథు మహారాజును ఘనంగా స్తుతించారు; గంధర్వలోకంలోని శ్రేష్ఠ గాయకులు ఆయన కీర్తిని గానంచేశారు. సిద్ధలోకవాసులు పుష్పవర్షం కురిపించారు; స్వర్గలోక సుందరీమణులు ఆనందావేశంలో నర్తించారు।
Verse 8
शङ्खतूर्यमृदङ्गाद्या नेदुर्दुन्दुभयो दिवि । तत्र सर्व उपाजग्मुर्देवर्षिपितृणां गणा: ॥ ८ ॥
ఆకాశంలో శంఖాలు, తూర్యాలు, మృదంగాలు మొదలైనవి, దుందుభులు ఘోషించాయి. అప్పుడు దేవర్షులు, పితృగణాలు మరియు స్వర్గలోకవాసులు అక్కడికి వచ్చారు.
Verse 9
ब्रह्मा जगद्गुरुर्देवै: सहासृत्य सुरेश्वरै: । वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृत: ॥ ९ ॥ पादयोररविन्दं च तं वै मेने हरे: कलाम् । यस्याप्रतिहतं चक्रमंश: स परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
జగద్గురు బ్రహ్మదేవుడు సమస్త దేవతలతోను వారి అధిపతులతోను అక్కడికి వచ్చాడు. వైన్యపుత్రుడు పృథువు కుడిచేతిలో గదాధర విష్ణువు యొక్క రేఖాచిహ్నాలు, పాదతలాల్లో కమలముద్రలు చూచి, అతడు శ్రీహరి యొక్క అంసకల అని బ్రహ్ముడు గ్రహించాడు. ఎవరి హస్తంలో చక్రచిహ్నం మొదలైనవి ఉంటాయో, అతడు పరమేశ్వరుని అంసావతారమని భావించాలి.
Verse 10
ब्रह्मा जगद्गुरुर्देवै: सहासृत्य सुरेश्वरै: । वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृत: ॥ ९ ॥ पादयोररविन्दं च तं वै मेने हरे: कलाम् । यस्याप्रतिहतं चक्रमंश: स परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
జగద్గురు బ్రహ్మదేవుడు దేవతలతోను వారి అధిపతులతోను అక్కడికి వచ్చాడు. పృథువు కుడిచేతిలో గదాధర విష్ణువు చిహ్నాలు, పాదతలాల్లో కమలముద్రలు చూచి, అతడు శ్రీహరి యొక్క అంసకల అని గ్రహించాడు; ఎవరి హస్తంలో చక్రచిహ్నం మొదలైనవి ఉంటాయో, అతడు పరమేశ్వరుని అంసావతారమని భావించబడతాడు.
Verse 11
तस्याभिषेक आरब्धो ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभि: । आभिषेचनिकान्यस्मै आजह्रु: सर्वतो जना: ॥ ११ ॥
అప్పుడు వేదకర్మలలో నిష్ఠగల బ్రహ్మవాది బ్రాహ్మణులు రాజాభిషేకాన్ని ప్రారంభించారు. అన్ని దిశల నుండీ ప్రజలు అభిషేకసామగ్రిని తెచ్చారు; ఈ విధంగా సమస్తం సిద్ధమైంది.
Verse 12
सरित्समुद्रा गिरयो नागा गाव: खगा मृगा: । द्यौ: क्षिति: सर्वभूतानि समाजह्रुरुपायनम् ॥ १२ ॥
నదులు, సముద్రాలు, కొండలు-పర్వతాలు, నాగాలు, ఆవులు, పక్షులు, మృగాలు, ద్యులోకం, భూలోకం మరియు సమస్త జీవులు—తమ తమ సామర్థ్యానుసారం రాజుకు సమర్పించేందుకు కానుకలను సమకూర్చాయి.
Verse 13
सोऽभिषिक्तो महाराज: सुवासा: साध्वलड़्क़ृत: । पत्न्यार्चिषालड्क़ृतया विरेजेऽग्निरिवापर: ॥ १३ ॥
ఈ విధంగా మహారాజు పృథు ఉత్తమ వస్త్రాభరణాలతో సుసజ్జితుడై అభిషిక్తుడై సింహాసనంపై అధిష్ఠితుడయ్యాడు. అలంకృతమైన అర్చి రాణితో కలిసి ఆయన అగ్నివలె మరొకటి ప్రకాశించాడు.
Verse 14
तस्मै जहार धनदो हैमं वीर वरासनम् । वरुण: सलिलस्रावमातपत्रं शशिप्रभम् ॥ १४ ॥
అప్పుడు ధనదుడైన కుబేరుడు ఆయనకు బంగారు మహాసింహాసనాన్ని సమర్పించాడు. వరుణదేవుడు చంద్రప్రభలా మెరిసే, ఎల్లప్పుడూ సూక్ష్మ జలకణాలను చల్లే ఛత్రాన్ని ఇచ్చాడు.
Verse 15
वायुश्च वालव्यजने धर्म: कीर्तिमयीं स्रजम् । इन्द्र: किरीटमुत्कृष्टं दण्डं संयमनं यम: ॥ १५ ॥
వాయుదేవుడు ఆయనకు కేశచామరాల రెండు వ్యజనాలను ఇచ్చాడు. ధర్మరాజు కీర్తిని విస్తరించే పుష్పమాలను సమర్పించాడు. ఇంద్రుడు ఉత్తమ కిరీటాన్ని ఇచ్చాడు; యమరాజు లోకపాలనకు సంయమన దండాన్ని (రాజదండం) ఇచ్చాడు.
Verse 16
ब्रह्मा ब्रह्ममयं वर्म भारती हारमुत्तमम् । हरि: सुदर्शनं चक्रं तत्पत्न्यव्याहतां श्रियम् ॥ १६ ॥
బ్రహ్మదేవుడు ఆయనకు బ్రహ్మజ్ఞానమయ రక్షాకవచాన్ని ఇచ్చాడు; ఆయన భార్య భారతీ (సరస్వతి) ఉత్తమ హారాన్ని సమర్పించింది. హరి (విష్ణువు) సుదర్శన చక్రాన్ని ఇచ్చాడు; ఆయన భార్య లక్ష్మీదేవి అక్షయమైన ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించింది.
Verse 17
दशचन्द्रमसिं रुद्र: शतचन्द्रं तथाम्बिका । सोमोऽमृतमयानश्वांस्त्वष्टा रूपाश्रयं रथम् ॥ १७ ॥
రుద్రుడు (శివుడు) పది చంద్రచిహ్నాలున్న మడుగుతో కూడిన ఖడ్గాన్ని ఇచ్చాడు; అంబిక (దుర్గ) వంద చంద్రచిహ్నాలున్న కవచాన్ని (ఢాల) ఇచ్చింది. సోమదేవుడు అమృతమయ అశ్వాలను ఇచ్చాడు; త్వష్టా (విశ్వకర్మ) అత్యంత సుందరమైన రథాన్ని సమర్పించాడు.
Verse 18
अग्निराजगवं चापं सूर्यो रश्मिमयानिषून् । भू: पादुके योगमय्यौ द्यौ: पुष्पावलिमन्वहम् ॥ १८ ॥
అగ్నిదేవుడు మేకలు, ఆవుల కొమ్ములతో చేసిన అజగవ ధనుస్సును సమర్పించాడు. సూర్యదేవుడు సూర్యకిరణాలవలె ప్రకాశించే బాణాలను ఇచ్చాడు. భూలోకాధిష్ఠాత్రి దేవత యోగమయమైన పాదుకలను ఇచ్చింది; అంతరిక్షదేవతలు మళ్లీ మళ్లీ పుష్పమాలలను అర్పించారు.
Verse 19
नाट्यं सुगीतं वादित्रमन्तर्धानं च खेचरा: । ऋषयश्चाशिष: सत्या: समुद्र: शङ्खमात्मजम् ॥ १९ ॥
అంతరిక్షంలో సంచరించే దేవతలు నాట్యం, సుగీతం, వాద్యవిద్య, అలాగే ఇష్టానుసారం అంతర్ధానమయ్యే కళను ఇచ్చారు. మహర్షులు సత్యమైన, విఫలంకాని ఆశీర్వాదాలను ప్రసాదించారు. సముద్రుడు సముద్రజన్య శంఖాన్ని అర్పించాడు.
Verse 20
सिन्धव: पर्वता नद्यो रथवीथीर्महात्मन: । सूतोऽथ मागधो वन्दी तं स्तोतुमुपतस्थिरे ॥ २० ॥
సముద్రాలు, పర్వతాలు, నదులు ఆ మహాత్మునికి రథం నడిపేందుకు అడ్డంకులేని మార్గాన్ని కల్పించాయి. అలాగే సూతుడు, మాగధుడు, వందీ అతనిని స్తుతించేందుకు సమీపించారు. వారు తమ తమ విధులను నిర్వర్తించేందుకు అతని ఎదుట నిలిచారు.
Verse 21
स्तावकांस्तानभिप्रेत्य पृथुर्वैन्य: प्रतापवान् । मेघनिर्ह्रादया वाचा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ २१ ॥
ఆ స్తోత్రకారులను చూసిన పరాక్రమశాలి వేనపుత్రుడు రాజు పృథు వారిని అభినందించేందుకు చిరునవ్వు చిందించి, మేఘగర్జనవంటి గంభీర స్వరంతో ఇలా పలికాడు.
Verse 22
पृथुरुवाच भो: सूत हे मागध सौम्य वन्दिँ- ल्लोकेऽधुनास्पष्टगुणस्य मे स्यात् । किमाश्रयो मे स्तव एष योज्यतां मा मय्यभूवन्वितथा गिरो व: ॥ २२ ॥
పృథు అన్నాడు—ఓ సౌమ్య సూతా, ఓ మాగధా, ఓ వందీ! మీరు చెప్పిన గుణాలు ఇప్పటికీ నాలో స్పష్టంగా లేవు. మరి నా ఆధారంగా ఈ స్తుతి ఎందుకు? మీ మాటలు నాపై వ్యర్థమవ్వకూడదు; అవి మరెవరో యోగ్యునికి అర్పించటం మేలైనది.
Verse 23
तस्मात्परोक्षेऽस्मदुपश्रुतान्यलं करिष्यथ स्तोत्रमपीच्यवाच: । सत्युत्तमश्लोकगुणानुवादे जुगुप्सितं न स्तवयन्ति सभ्या: ॥ २३ ॥
కాబట్టి, హే మధురవాక్య గాయకులారా, మీరు నా గురించి విన్న గుణాలు నిజంగా నాలో ప్రత్యక్షమయ్యే సమయాన, తగిన కాలంలోనే స్తోత్రం చేయండి. ఉత్తమశ్లోకుడైన భగవంతుని గుణానువాదంలో నిష్ణాతులైన సజ్జనులు, గుణాలు లేని మనిషికి అటువంటి గుణాలను ఆపాదించి స్తుతించరు.
Verse 24
महद्गुणानात्मनि कर्तुमीश: क: स्तावकै: स्तावयतेऽसतोऽपि । तेऽस्याभविष्यन्निति विप्रलब्धो जनावहासं कुमतिर्न वेद ॥ २४ ॥
ఇంత మహత్తర గుణాలను తనలో నిలుపుకోగల సమర్థుడైన బుద్ధిమంతుడు, అవి నిజంగా తనలో లేకపోతే అనుచరులతో తనను స్తుతింపజేయడం ఎలా? ‘ఇవన్నీ ఇతనిలో భవిష్యత్తులో వస్తాయి’ అని చెప్పి చేసే ప్రశంస మోసమే; దాన్ని అంగీకరించే మూర్ఖుడు జనులు తనను పరిహసిస్తున్నారని గ్రహించడు.
Verse 25
प्रभवो ह्यात्मन: स्तोत्रं जुगुप्सन्त्यपि विश्रुता: । ह्रीमन्त: परमोदारा: पौरुषं वा विगर्हितम् ॥ २५ ॥
గౌరవభావం గల మహోదారుడు తన నింద్యకర్మల వర్ణన వినదలచుకోనట్లే, అత్యంత ప్రసిద్ధుడూ శక్తిమంతుడూ అయినవాడు కూడా తనను తానే స్తుతించబడటం వినడం ఇష్టపడడు.
Verse 26
वयं त्वविदिता लोके सूताद्यापि वरीमभि: । कर्मभि: कथमात्मानं गापयिष्याम बालवत् ॥ २६ ॥
హే సూత మొదలైన భక్తులారా, ఇప్పటివరకు నేను నా శ్రేష్ఠకర్మల వల్ల లోకంలో ప్రసిద్ధుడను కాలేదు; ఎందుకంటే మీరు గానంచేయదగినదేమీ నేను చేయలేదు. అప్పుడు పిల్లలవలె నా కార్యాలను పాడమని మిమ్మల్ని ఎలా నియోగించగలను?
Frequently Asked Questions
The churning is a dhārmic intervention to extract order from chaos after Vena’s misrule. Śāstrically, it shows that when adharma destabilizes society, the brāhmaṇas’ spiritual power and the Lord’s plan can reconstitute governance. Symbolically, it mirrors samudra-manthana: from disturbance, providence brings forth what is needed for universal maintenance—here, the righteous king Pṛthu and his śrī-sahacāriṇī, Arci.
Pṛthu is described as a partial manifestation empowered by Viṣṇu’s maintaining potency—fit to become the first among kings in exemplary rule—while Arci is a partial manifestation of the goddess of fortune (Śrī/Lakṣmī), who is never separated from the Lord. Their pairing teaches that righteous sovereignty and prosperity must co-exist under divine alignment.
Brahmā observes auspicious marks associated with Viṣṇu—such as the cakra sign on the palm and lotus impressions on the soles—classical indicators in Purāṇic and āyur-physiognomic traditions that denote an avatāric or divinely empowered status. This establishes Pṛthu’s legitimacy beyond mere heredity.
The offerings depict cosmic cooperation when dharma is restored: each deva empowers the king’s service—protection (weapons), moral authority (scepter), fame aligned with virtue (garland), and inner protection (Brahmā’s ‘garment’ of spiritual knowledge). The message is that nature and heaven support a ruler who rules as Viṣṇu’s representative, not as an egoistic enjoyer.
Pṛthu rejects praise for qualities not yet demonstrated, calling it deceitful and ultimately insulting. He teaches that kīrtana and stuti must be truthful and properly directed: the Supreme Lord is the rightful object of unqualified glorification, while a human leader should accept praise only when earned through verifiable dhārmic action—an essential safeguard against royal vanity.