Adhyaya 379

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नामाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अद्वैतब्रह्मविज्ञानं अग्निर् उवाच अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतो ऽगदत् शालग्राने तपश् चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत्

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో ‘బ్రహ్మజ్ఞానం’ అనే మూడు వందల డెబ్బై ఎనిమిదవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు ‘అద్వైత-బ్రహ్మవిజ్ఞానం’ అనే మూడు వందల డెబ్బై తొమ్మిదవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది. అగ్ని పలికెను—మీరు అడిగిన ప్రకారమే అద్వైత బ్రహ్మవిజ్ఞానాన్ని నేను వివరించెదను. సాధకుడు శాలగ్రామంలో తపస్సు చేసి వాసుదేవాది ఆరాధన చేశాడు.

Verse 2

मृगसङ्गाम्मृगो भूत्वा ह्य् अन्तकाले स्मरन् मृगं जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतो ऽभवत्

జింకపై ఆసక్తివల్ల అతడు జింకగా అయ్యాడు; అంతకాలంలో ఆ జింకనే స్మరించుచూ జింకయోనిలో జన్మించాడు. అయితే పూర్వజన్మస్మృతి కలిగిన ఆ జింక దేహాన్ని విడిచి, యోగబలంతో మళ్లీ తన స్వస్వరూపాన్ని పొందింది.

Verse 3

अद्वैतब्रह्मभूतश् च जडवल्लोकमाचरत् क्षत्तासौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत

అద్వైత బ్రహ్మంలో స్థితుడై ఉన్నప్పటికీ అతడు జడుడిలా ప్రజల మధ్య సంచరించెను. వీరరాజుని క్షత్తా (అంతఃపురాధికారి) దీనిని ‘విష్టి-యోగం’ అనగా బలవంతపు సేవా స్థితి అని భావించాడు.

Verse 4

उवाह शिविक्रामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं

క్షత్తా ఆజ్ఞచేత ప్రేరితుడై ఆ జ్ఞాని శివిక్రాముని పల్లకీని మోసెను. విష్టి (బలవంతపు శ్రమ) చేత పట్టుబడి, అతడు దానిని మోసుతూ ఉండెను—అది అతని స్వనాశానికి దారితీసింది.

Verse 5

ययौ जडगतिः पश्चात् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽब्रवीत्

జడగతితో ఉన్నవాడు వెనుక నడిచెను; ఇతరులు మాత్రం త్వరగా ముందుకు వెళ్లిరి. వేగంగా నడిచేవారు వేగంగా సాగుట చూచి రాజు ఆ నెమ్మదిగా నడిచేవానితో—“ఇంత ఆలస్యం చేయకు” అని పలికెను.

Verse 6

राजोवाच किं श्रान्तो ऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिविका मम किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे

రాజు అన్నాడు—నీవు అలసిపోయావా? నీవు నా శివికను (పాలకీని) కొద్దిదూరమే మోశావు. శ్రమను భరించలేవా? నిన్ను చూచితే బలవంతుడివిగా కనిపించడం లేదు।

Verse 7

ब्राह्मण उवाच नाहं पीवान्न वैषोढा शिविका भवतो मया न श्रान्तो ऽस्मि न वायासो वोढव्यो ऽसि महीपते

బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—నేను మద్యం తాగలేదు, మోయలేనివాడిని కూడా కాదు. మీ శివికను (పాలకీని) నేనే మోయాలి. నేను అలసలేదు, శ్రమపడలేదు; ఓ మహీపతే, మోయబడవలసింది మీరు।

Verse 8

भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्घे पादद्वये स्थिते उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्

భూమిపై రెండు పాదాలు నిలిచాయి; ఆ రెండు పాదాలపై జంఘలు (కాళ్ల దిగువ భాగం) ఉన్నాయి. జంఘలపై ఊరులు (తొడలు) ఉన్నాయి; ఆ ఆధారంపై ఉదరం (పొత్తికడుపు) ఉంది।

Verse 9

वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावो ऽत्र किं कृतः

వక్షస్థలం, భుజాలు, భుజసంధులు (భుజాలు) మరియు స్కంధాలు—ఇవి అన్నీ ఉదరంపై నిలిచాయి. ఈ శివిక భుజాలపై నిలుస్తుంది; మరి ఇక్కడ నా ‘భావం’ (అహంకార/ప్రయత్నం) ఏమి చేసింది?

Verse 10

शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा

పాలకీలో ఉన్న ఈ దేహాన్ని నీవు ‘నీవు’ అని గుర్తిస్తే, అదే సందర్భంలో ఇక్కడ ‘నేను’ అని కూడా చెప్పబడుతుంది; లేకపోతే వాక్యం విరుద్ధమవుతుంది।

Verse 11

अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्याम पार्थिव गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं

హే పార్థివా! నేను, నీవు, ఇతరులందరం కూడా దేహభూతతత్త్వాలచే మోయబడుతున్నాము. గుణప్రవాహంలో పడిన ఈ గుణసమూహం నిశ్చయంగా ముందుకు సాగిపోతుంది.

Verse 12

कर्मवश्या गुणाश् चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु

హే పృథివీపతే! సత్త్వాది ఈ గుణాలు కర్మాధీనంగా పనిచేస్తాయి. అవిద్యచే సంగ్రహితమైన కర్మ అదే సమస్త జీవుల్లో అపవాదం లేకుండా ఉంటుంది.

Verse 13

आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु

ఆత్మ శుద్ధుడు, అక్షరుడు, శాంతుడు; నిర్గుణుడు మరియు ప్రకృతికి అతీతుడు. సమస్త జీవుల్లో ఉన్న ఆ ఏకాత్మకు వృద్ధి లేదు, క్షయం కూడా లేదు.

Verse 14

यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं

హే నృపా! అతనికి వృద్ధి కూడా లేదు, క్షయం కూడా లేదు అనగా, ‘అప్పుడు అతడు పీవానసుడు (పుష్టుడు)’ అని నీవు ఏ యుక్తితో స్వయంగా చెప్పితివి?

Verse 15

भूजङ्घापादकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावःसमस्त्वया

ఈ ‘శివికా’ భుజాలు, జంఘలు, పాదాలు, కటి, ఊరు, జఠరం మొదలైన వాటిలో స్థితమై ఉంది; అలాగే స్కంధం (భుజం/భుజసంధి) పై కూడా. ఈ విధంగా సమగ్ర భావం నీచే వివరించబడింది.

Verse 16

तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविकोत्थानकर्मणा शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा

హే రాజా, ఇది ఇతర జీవుల వల్ల కలిగినదైనా—శివిక (పల్లకి) ఎత్తే క్రియ వల్ల, లేదా శిల‑ద్రవ్య‑గృహాది నుండి పుట్టినదైనా, లేక భూమి నుండే ఉద్భవించినదైనా—అక్కడ కూడా అదే నియమం వర్తిస్తుంది।

Verse 17

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर् नृप सोढव्यः स महाभारः कतरो नृपते मया

హే నృపా, మనిషి యొక్క వేరుపాటు భావం (అహంభావం) అతని సహజ కరణాల ద్వారా ఎలా భరించబడుతుందో, అలాగే ఆ మహాభారం కూడా సహించవలసిందే. చెప్పండి, హే రాజాధిరాజా, నేను ఏ భారాన్ని భరించాలి?

Verse 18

यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपवृंहितः

ఈ శివికలో ఉన్న ద్రవ్యమేదైతే ఉందో, అదే భూతసంగ్రహం (జీవసమష్టి). హే ప్రభూ, మీ శక్తిచేత ఈ సమస్తం సమత్వంతో ధరించబడి, పోషింపబడి, విస్తరించబడింది।

Verse 19

तच्छ्रुत्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्घ्री क्षमाप्य च प्रसादं कुरु त्यक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि शृण्वते यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम्

అది విని రాజు అన్నాడు—“మీ పాదాలను పట్టుకొని క్షమాపణ కోరుతున్నాను; దయచేసి ప్రసన్నుడవండి. ఈ శివికను విడిచి చెప్పండి—నేను వింటున్నాను—మీరు ఎవరు, ఏ ప్రయోజనంతో, మీ రాకకు కారణం ఏమిటి?”

Verse 20

ब्राह्मण उवाच श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तुं नैव च शक्यते पाठो ऽयं न समीचीनः उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया

బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—“వినండి. ‘నేను ఎవరు?’ అని ఈ విధంగా చెప్పడం అసలు సాధ్యం కాదు. ఈ పాఠం సముచితం కాదు; (అర్థం ఏమనగా) సర్వత్ర ఉపభోగం (ఫలానుభవం) నిమిత్తమే గమన‑ఆగమన క్రియ జరుగుతుంది।”

Verse 21

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति

ధర్మాధర్మాల నుండి పుట్టిన సుఖదుఃఖానుభవమే జన్మస్థానం మొదలైన పరిస్థితులను నిర్ణయిస్తుంది; ఆ ఫలాలను అనుభవించుటకు జీవుడు ప్రత్యేక దేశాది పొందుతాడు।

Verse 22

रजोवाच यो ऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते आत्मन्येषु न दोषाय शब्दोहमिति यो द्विज

రజస్సు అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణా, ‘సోఽహం’ (నేనే ఆయన) అని పలకడం ఎలా అసాధ్యం? ఆత్మనిష్ఠులలో ‘నేను’ అనే పదం దోషం కాదు, ఓ ద్విజా।

Verse 23

ब्राह्मण उवाच शब्दोहमिति दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः

బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—‘నేనే శబ్దం’ అనే భావన దోషకరం; అది ఆత్మకు సంబంధించినది కాదు. అనాత్మలో ఆత్మజ్ఞానం, లేదా మాటలనే సత్యమని గ్రహించడం—ఇది భ్రాంతి లక్షణం।

Verse 24

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः

ఒకే పురుషుడు (ఆత్మ) సమస్త దేహాలలో స్థితుడై ఉన్నప్పుడు, ‘నీవెవరు? నేనెవరు?’ అనే మాట వ్యర్థమవుతుంది।

Verse 25

त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते

‘నీవు రాజువు, ఇది శివిక (పల్లకి), మేము ముందుగా నడిచే మోసేవారు, ఇది నీ పరివారం’—ఇది సత్యవాక్యం కాదు; రాజుని గురించి ఇలా (ఆత్మస్తుతిగా) చెప్పరాదు।

Verse 26

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठिता का वृक्षसंज्ञा जातस्य दारुसंज्ञाथ वा नृप

వృక్షం నుండి దారు (కట్టె) పుడుతుంది; అదే దారుతో నీ అధిష్ఠానమై ఉన్న ఈ శివిక నిర్మితమైంది. పుట్టినదానికి ‘వృక్ష’ అనే పేరు ఎలా నిలుస్తుంది? ఓ నృపా, ‘దారు’ అని పిలవడం యుక్తం కాదా?

Verse 27

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति चेतनः न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं

ఈ చైతన్యవంతుడు ‘మహారాజు వృక్షంపై ఎక్కాడు’ అని చెప్పడు; అలాగే అందరూ కఠినంగా నిన్ను ‘శివికలో వచ్చాడు’ అని పిలవరు కూడా.

Verse 28

शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिविका त्वया

శివిక అనేది దారుల సమూహం; దాని నిర్మాణ-స్థితి స్థిరంగా అమర్చబడి ఉంది. ఓ నృపశ్రేష్ఠా, దీనిని పరిశీలింపజేయి; భాగభేదాలను విచారిస్తే శివిక యొక్క నిర్మాణం (మరియు లోపం) నీకు తెలుస్తుంది.

Verse 29

पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्चरो विहगस्तरुः देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु

‘పురుషుడు’, ‘స్త్రీ’, ‘ఆవు’, ‘గుర్రం’, ‘ఏనుగు’, ‘పక్షి’, ‘వృక్షం’—ఇవి దేహధారులపై లోకవ్యవహారంలో ఉన్న పేర్లు మాత్రమే; వాటి ప్రత్యేక స్థితి కర్మకారణాల వల్లనే ఏర్పడుతుందని తెలుసుకోవాలి.

Verse 30

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निपादनहेतवः

నాలుక ‘నేనే మాట్లాడుతున్నాను’ అని అంటుంది; పళ్ళు, పెదవులు, తాలువు ‘నేను కాదు (మేమే)’ అని అంటాయి. ఓ నృపా, ఎందుకంటే ఇవన్నీ వాక్ప్రకటనకు కారణాలు.

Verse 31

किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते

ఇక్కడ కారణాలెందుకు? వాక్కే స్వయంగా ‘నేనే వాక్కు’ అని ప్రకటిస్తుంది. అయినా ‘నేను వాక్కు కాదు’ అనే మాటను అసత్యమని కూడా సమర్థించలేం.

Verse 32

पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः ततो ऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं

మనిషి శరీరపిండం శిరస్సు, పాయువు మొదలైన లక్షణాలతో వేరుగా కనిపిస్తుంది. అప్పుడు ఆ పిండంలో ‘నేను’ అనే సంజ్ఞను ఎక్కడ పెట్టాలి? ఓ రాజా, నేను ఆ గుర్తింపును ఎలా చేయాలి?

Verse 33

यदन्यो ऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदेषोहमयं चान्यो वक्तुम् एवमपीष्यते

ఓ రాజశ్రేష్ఠా! నన్ను మించినవాడు ఎవరైనా ఉంటే, అతడు—ఈ ‘నేను’ మరియు ఆ ‘ఇతడు’—ఇలానే చెప్పడానికి కూడా సిద్ధపడుగాక.

Verse 34

परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः शरीराश् च विभेदाश् च य एते कर्मयोनयः

పరమార్థంలో భేదం లేదు—సర్పం లేదు, పశువు లేదు, చెట్టు కూడా లేదు; ఇక్కడ కనిపించే వివిధ శరీరాలు, వాటి భేదాలు అన్నీ కర్మజన్య యోనిరూపాలే.

Verse 35

यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं

కానీ లోకంలో ‘రాజు’ అని పిలిచేది, రాజభటాత్మకమైనది (సైన్య-అనుచరాది), అలాగే రాజత్వ స్వభావానికి చెందిన ఇతరమేదైనా—ఓ నృపా, సమ్యక్ నిర్వచనంతో పరిశీలిస్తే అది నిజమైన సత్ కాదు.

Verse 36

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं

నీవు సమస్త లోకాల రాజువు—తండ్రి కుమారుడు, శత్రువుకి శత్రువు, భార్యకు భర్త, కుమారునికి తండ్రి. ఓ భూపాలకా, నిన్ను నేను ఎవడనై ఉపదేశించగలను లేదా వర్ణించగలను?

Verse 37

त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते

నీవే ఈ శిరస్సా? లేక శిరస్సు నీదా? అలాగే నీవే ఈ ఉదరమా? లేక పాదాదులు నీవా? ఓ మహీపతే, ఇందులో ‘నీవు’ ఏది, ‘నీది’ ఏది చెప్పుము.

Verse 38

समस्तावयेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव तच्छ्रत्वोवाच राजा तमवधूतं द्विजं हरिं

నీవు శరీర-మనస్సు యొక్క సమస్త అవయవాల నుండి వేరుగా స్థితుడవై ఉన్నావు. ‘నేను ఎవరు?’ అనే విషయములో నిపుణుడై లోతుగా విచారించుము, ఓ పార్థివా. ఇది విని రాజు ఆ అవధూత బ్రాహ్మణుడు హరితో పలికెను.

Verse 39

रजोवाच श्रेयो ऽर्थमुद्यतः प्रष्टुं कपिलर्षिमहं द्विज तस्यांशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ज्ञानवीच्युदछेर्यस्माद्यच्छ्रेयस्तच्च मे वद

రాజు పలికెను—ఓ ద్విజా, శ్రేయస్సు కొరకు కపిల ఋషిని ప్రశ్నించుటకు నేను బయలుదేరితిని. నీవు ఆ కపిల ఋషి యొక్క అంసము; నా నిమిత్తం భూమిపై జ్ఞానదాతవు. కనుక నీ నుండి జ్ఞానతరంగము ఉద్భవించినది; ఏది శ్రేయస్సో అది నాకు చెప్పుము.

Verse 40

ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते

బ్రాహ్మణుడు పలికెను—మళ్లీ ‘శ్రేయస్సు ఏమిటి?’ అని అడుగుతున్నావు; కానీ పరమార్థాన్ని అడగడం లేదు. ఓ భూపతే, పరమ లక్ష్యం కాని శ్రేయస్సులు అన్నీ పూర్తిగా పరిమితమైనవే, గౌణమైనవే.

Verse 41

देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृप

దేవతారాధన చేసి మనిషి ధనసంపదను కోరుతాడు; కుమారులను, రాజ్యాన్ని కూడా కోరుతాడు—ఓ రాజా, దీనికన్నా గొప్ప శ్రేయస్సు ఇంకేముంది?

Verse 42

विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता

వివేకికి పరమాత్మతో ఐక్యం పొందడమే పరమ శ్రేయస్సు. యజ్ఞాది క్రియలు చేయకూడదు; ఎందుకంటే కావలసిన ద్రవ్యసాధనాలు నిజంగా లభ్యమవు (లేదా తత్త్వతః అసారము).

Verse 43

परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः

పరమార్థసత్యం మరియు ఆత్మ యొక్క యోగమే ‘పరమార్థం’ అని చెప్పబడింది. ఆయన ఏకుడు, సర్వవ్యాపి, సమదృష్టి, శుద్ధుడు, నిర్గుణుడు, ప్రకృతికి అతీతుడు.

Verse 44

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः परं ज्ञानमयो ऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः

ఆత్మ జననం, వృద్ధి మొదలైన వాటిలేని వాడు; సర్వగతుడు, అవ్యయుడు—పరముడు, జ్ఞానమయుడు, అసంగుడు; గుణం, జాతి మొదలైన వాటిచే పరిమితి చెందని సర్వవ్యాపి.

Verse 45

निदाधऋतुसंवादं वदामि द्विज तं शृणु ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्यो ऽभूत् पुलस्त्यजः

ఓ ద్విజా, నిదాఘ–ఋతు సంభాషణను నేను చెబుతున్నాను; విను. బ్రహ్మపుత్రుడైన జ్ఞాని ఋతుకు పులస్త్యుని కుమారుడు శిష్యుడుగా ఉన్నాడు.

Verse 46

निदाघः प्राप्तविद्यो ऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः

నిదాఘుడు విద్యను పొందినవాడై మా నగరంలో నివసించెను; దేవికా నది తీరమున ఋతువు అతనితో తర్కవిచారణను నిర్వహించెను.

Verse 47

दिव्ये वर्षसहस्रे ऽगान्निदाघमवलोकितुं निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत् भुक्तन्ते तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिदा साक्षया यतः

వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత అతడు నిదాఘుని దర్శించుటకు వచ్చెను. నిదాఘుడు వైశ్వదేవాంతమున భోజనం చేసి శిష్యునితో—“నీవు భుజించితివి; తృప్తి కలిగింది; అందువల్ల స్థిరసంతృప్తినిచ్చే తుష్టి ప్రత్యక్షమగుచున్నది” అని పలికెను.

Verse 48

ऋतुर् उवाच क्षुदस्ति यस्य भुते ऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि

ఋతువు పలికెను—“ఓ బ్రాహ్మణా, ఎవరికైతే ఆకలి ఉంటుందో అతడు అన్నం భుజించినప్పుడు తుష్టి కలుగుతుంది. నాకు ఆకలి కలగలేదు; అందువల్ల తృప్తి లేదు. మరి నన్నెందుకు ప్రశ్నించుచున్నావు?”

Verse 49

क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज पृष्टोहं यत्त्वया ब्रूयां तृप्तिरस्त्ये व मे सदा

ఓ ద్విజా, ఆకలి దాహములు—దేహధర్మములని చెప్పబడినవి—నావి కావు. నీవు అడిగినందున చెప్పుచున్నాను: నాకు సదా తృప్తి ఉన్నదే.

Verse 50

पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः अतो ऽहं प्रत्यगात्मास्मीत्येतदर्थे भवेत् कथं

ఈ పురుషుడు (ఆత్మ) ఆకాశమువలె సర్వగతుడై వ్యాపకుడై ఉన్నప్పుడు, “అందువల్ల నేను ప్రత్యగాత్మను” అనే వాక్యార్థం ఎలా స్థాపించబడును?

Verse 51

सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वत्तो ऽस्मि वा प्यहं

నేనే ఆ పరతత్త్వం; నేను వెళ్లను, రాను, ఏకదేశంలో నివసించను. నీవు నన్ను విడిచి వేరువాడు కాదు; నేనూ నిన్ను విడిచి వేరువాడను కాదు.

Verse 52

निदाघऋतुसंवादमद्वैतबुद्धये शृण्विति ख , ञ च ततः क्षुत्सम्भवाभावादिति ख , ञ च कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत् कथमिति ख , ञ च भोक्तेति क मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभवेत् पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः

“అద్వైతబోధ జాగరణార్థం నిదాఘ–ఋతు సంభాషణను వినండి.” (కొన్ని పాఠాల్లో) “తదనంతరం ఆకలి ఉద్భవించదు.” (మరియు) “ఎక్కడి నుంచి, ఎక్కడికి, ఏ స్థలానికి ఎవడు వెళ్తాడు?—ఇదీ అర్థవంతమే; ఎలా (వేరుగా ఉంటుంది)?” (మరియు) “భోక్త ఎవరు?” మట్టితో చేసిన ఇల్లు మట్టితో పూతపూస్తే దృఢమవునట్లే, ఈ దేహం కూడా పార్థివమే; పార్థివ పరమాణువులతో నిర్మితమైంది.

Verse 53

ऋतुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः

నేను ఋతు, నీ ఆచార్యుడను. ఓ ద్విజా, నీకు ప్రజ్ఞను ప్రసాదించుటకు నేను ఇక్కడికి వచ్చాను. ఇప్పుడు నేను వెళ్తాను; నీకు పరమార్థం (పరమసత్యం) ఉపదేశించబడింది.

Verse 54

एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः

ఇదే ఏకైక సత్యమని తెలుసుకో: సమస్త జగత్తులో భేదం లేదు. ఇది ‘వాసుదేవ’ అనే నామంతో సూచిత పరమాత్మ స్వరూపమే.

Verse 55

ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमब्रवीत् एकान्ते स्थीयते कस्मान्निदाघं ऋतुरब्रवीत्

వెయ్యి సంవత్సరాల చివర ఋతు మళ్లీ ఆ నగరానికి వెళ్లాడు. పట్టణ సరిహద్దులో నిదాఘుడు ఏకాంతంగా నిలిచి ఉండటం చూసి అతనితో అన్నాడు—“నిదాఘా, నీవు ఏకాంతంలో ఎందుకు నిలిచివున్నావు?”—అని ఋతు నిదాఘునితో చెప్పాడు.

Verse 56

निदाघ उवाच भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया

నిదాఘుడు అన్నాడు— ఓ విప్రా, ఓ నరేశ్వరా! ఇది మహత్తరమైన జనసమాగమం, సంభాషణ. ఈ రమ్యమైన నగరాన్ని దర్శించుటకు వచ్చి, అదే కారణంగా నేను ఇక్కడ నిలిచియున్నాను.

Verse 57

ऋतुर् उवाच नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम

ఋతువు అన్నాడు— ఇక్కడ జనులలో రాజు ఎవరు, మరొకడు (సాధారణుడు) ఎవరు? ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, నాకు చెప్పుము; నీవు జ్ఞానవంతుడవు, ఓ బ్రాహ్మణోత్తమా.

Verse 58

यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुत्थितं अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिवारस्तथेतरः

ఇక్కడ ఈ రాజు— పర్వతశిఖరంలా ఎత్తుగా, మదోన్మత్తమైన గజేంద్రునిపై అధిరూఢుడై ఉన్నవాడు— ఇతడే నరేంద్రుడు; వీరు అతని పరివారము, అలాగే ఇతరులు మిగిలిన జనులు.

Verse 59

गजो यो ऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्येष स भूपतिः ऋतुराह गजः को ऽत्र राजा चाह निदाघकः

ఋతువు అన్నాడు— ఓ బ్రహ్మన్! కింద ఉన్న ఈ గజమే భూపతి; పై ఉన్నవాడే రాజు. అప్పుడు నృపుడు అన్నాడు— ఇక్కడ గజం ఎవరు, రాజు ఎవరు? అని; నిదాఘకుడు ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు.

Verse 60

ऋतुर्निदाघ आरूढो दृष्टान्तं पश्य वाहनं उपर्यहं यथा राजा त्वमधः कुञ्जरो यथा

ఋతువు అన్నాడు— ఓ నిదాఘా! ఆరూఢుడై ఈ దృష్టాంతాన్ని చూడు, ఈ వాహనాన్ని గమనించు. రాజు పై ఉన్నట్లే, నీవు కింద ఉన్నావు— అతనిని మోసే కుంజరంలా.

Verse 61

ऋतुः प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्ध्रुवम्

ఋతువు నిదాఘునితో అన్నాడు—“నేను నిన్ను ఏ పేరుతో సంబోధించాలి?” అని అడిగినప్పుడు నిదాఘుడు ఆయనకు నమస్కరించి—“మీరు నిశ్చయంగా నా స్థిరమైన, సత్య గురువు” అని చెప్పాడు।

Verse 62

आरूढो ऽयं गजं राजा परलोकस्तथेतर इति ख , ञ च क पुस्तके सर्वत्र ऋभुरिति ऋतुस्थानीयः पाठः नान्यस्माद्द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया

“ఈ రాజు ఏనుగుపై ఎక్కాడు; పరలోకం అలాగే ఈ లోకం కూడా ఉంది”—అని ఖ-, ఞ-, క-ప్రతుల్లో పాఠాంతరం ఉంది; వాటిలో ‘ఋతు’ స్థానంలో ‘ఋభు’ పాఠం కనిపిస్తుంది. ద్వైత సంస్కారాలతో మలచబడిన మనస్సు వేరే విధంగా సత్యాన్ని గ్రహించదు. ఋతువు నిదాఘునితో అన్నాడు—“బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని బోధించేందుకు నేను వచ్చాను; పరమార్థసారమైన అద్వైతాన్ని నేను నీకు చూపించాను।”

Verse 63

ब्राह्मण उवाच निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत् सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि

బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—ఆ ఉపదేశం వల్ల నిదాఘుడూ అద్వైతనిష్ఠుడయ్యాడు; అతడు సమస్త భూతాలను భేదం లేకుండా అదే ఆత్మస్వరూపంగా దర్శించాడు।

Verse 64

अवाप मुक्तिं ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः

అతడు జ్ఞానంతో మోక్షాన్ని పొందాడు; అలాగే నీవు కూడా మోక్షాన్ని పొందుతావు. ఏకమే సమస్తం; నీవు నేనూ ఆ సర్వవ్యాపి విష్ణువే, ఎందుకంటే ఆయన సర్వత్ర ఉన్నాడు।

Verse 65

पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक्

ఒకే ఆకాశం పసుపు, నీలం మొదలైన భేదాలతో కనిపించినట్లే, ఆత్మ కూడా ఒకటే అయినా భ్రాంత దృష్టుల వల్ల వేరువేరుగా కనిపిస్తుంది।

Verse 66

अग्निर् उवाच मुक्तिं ह्य् अवाप भवतो ज्ञानसारेण भूपतिः संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय

అగ్ని పలికెను—నీ జ్ఞానసారబలముచేత రాజు మోక్షమును పొందెను. సంసారరూప అజ్ఞానవృక్షమును కూల్చు శత్రువైన ఆ జ్ఞానమును బ్రహ్మమని ధ్యానించుము।