Adhyaya 240

Verse 1

चत्वार्तिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः उभयोरित्यादिः, स्वयं व्रजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति बलोत्करमिति ग , घ , ज , ञ च अथ चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः समादिः राम उवाच प्रभवोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा

ఇప్పుడు రెండువందల నలభైవ అధ్యాయం. రాముడు అన్నాడు—ప్రభావం, ఉత్సాహం అనే రెండు శక్తులలో మంత్రశక్తి ప్రశంసనీయం; ప్రభావ-ఉత్సాహాలు కలిగిన ఒక కవియును కూడా దేవపురోహితుడు జయించాడు।

Verse 2

मन्त्रयेतेह कार्याणि नानाप्तैर् नाविपश्चिता अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं

ఈ లోకంలో విశ్వసనీయులు కానివారు, వివేకం లేనివారు కార్యాలపై మంత్రణ చేస్తారు; కానీ అసాధ్య కార్యాలను అలవాటుగా ప్రారంభించేవారికి శ్రమ‑క్లేశం తప్ప ఫలం ఎక్కడ?

Verse 3

अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश् चयः अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं

విజ్ఞానం అంటే—(1) ముందుగా తెలియనిదాని అవగాహన, (2) తెలిసినదాని నిశ్చయం; అలాగే (3) అర్థం రెండు విధాలుగా కనిపించినప్పుడు సందేహఛేదనం, (4) మిగిలినదాని నిర్ణాయక దర్శనం.

Verse 4

सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः विपत्तेश् च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते

మంత్రం (వ్యూహాత్మక సలహా) ఐదు అంగాలతో కూడినదిగా చెప్పబడింది—(1) సహాయకులు/మిత్రులు, (2) సాధనాలు మరియు ఉపాయాలు, (3) దేశ‑కాల పరిశీలన, (4) విపత్తులో ప్రతికారము.

Verse 5

मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणं

మనస్సు ప్రసన్నత, దృఢమైన శ్రద్ధ, కార్యసాధన సాధనాలలో నైపుణ్యం, మరియు సహాయక మిత్రుల వల్ల కలిగే సంపద—ఇవే కార్యసిద్ధి లక్షణాలు.

Verse 6

मदः प्रमादः कामश् च सुप्तप्रलपितानि च भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा

మద్యం మత్తు, నిర్లక్ష్యం, కామం, అలాగే నిద్రలో పలికిన మాటలు—రహస్య మంత్రణను భంగం చేస్తాయి; అలాగే దాగి ఉన్న కపట కామినులు కూడా భోగాసక్తుల రహస్యాన్ని బయటపెడతారు.

Verse 7

प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मीशस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुर्मर्हति

ధైర్యవంతుడు, స్మృతిశక్తి గలవాడు, వాగ్మి, శస్త్రవిద్యా మరియు శాస్త్రజ్ఞానంలో నిష్ఠితుడు, కర్తవ్యాలలో అభ్యాసమున్నవాడు—అటువంటి వాడు రాజదూతగా యోగ్యుడు.

Verse 8

निसृष्टार्थो मितार्थश् च तथा शासनहारकः सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः

దూతుడు మూడు విధాలుగా స్మరించబడతాడు—(1) సంపూర్ణ అధికారంతో నియుక్తుడు, (2) పరిమిత అధికారంతో నియుక్తుడు, (3) కేవలం రాజాజ్ఞాపత్రాన్ని మోసేవాడు; సామర్థ్యంలో ప్రతి ఒక్కరు ముందువాడికంటే పావు భాగం తక్కువగా ఉంటారు.

Verse 9

नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं नय इष्यते इति ख , घ च शासनशासक इति ख , छ च कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश् च निष्पतेत्

శత్రునగరాన్ని ముందుగా బాగా తెలుసుకోకుండా ప్రవేశించకూడదు; అలాగే (శత్రు) సభలోనూ ప్రవేశించకూడదు—ఇది నయమని అంగీకరించబడింది. దూతుడు ఆజ్ఞావాహకుడిగా, అవసరమైతే పరిపాలన నిర్వహించేవాడిగా కూడా వ్యవహరించాలి. కార్యసాధనకు తగిన కాలాన్ని పరిశీలించి, అనుమతి పొందిన తరువాత బయలుదేరాలి.

Verse 10

छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः

శత్రువின் బలహీనతలను, అతని ఖజానా, మిత్రులు, సైన్యబలాన్ని తెలుసుకోవాలి; అలాగే అతని చూపు, శరీరలక్షణాలు, హావభావాల ద్వారా అతని ఇష్టం-అనిష్టాన్ని గ్రహించాలి.

Verse 11

कुर्याच्चतुर्विधं स्तोर्त्रं पक्षयोरुभयोरपि तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत्

రెండు పక్షాలకూ అన్వయించే నాలుగు విధాల స్తోత్రాన్ని రచించాలి; మరియు తపస్సు లక్షణాలు గల సదాచారులతో కలిసి నివసించాలి.

Verse 12

चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्रकाशश् चरो द्विधा बणिक् कृषीबलो लिङ्गी भिक्षुकाद्यात्मकाश् चराः

ప్రకాశంగా సంచరించే గూఢచారి దూత/సందేశవాహకుడై ఉండాలి; గోప్యంగా సంచరించే చారి రెండు విధాలు. వారు వ్యాపారి, వ్యవసాయ కూలీ, ధార్మిక చిహ్నధారి తపస్వి, భిక్షుకుడు మొదలైన వేషాలు ధరించవచ్చు.

Verse 13

यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते प्रकृतव्यसनं यत्स्यात्तत् समीक्ष्य समुत्पतेत्

శత్రువు వ్యసనగ్రస్తుడై ఉండి, దూత ప్రయత్నం ఫలించకపోతే, ఈ పరిస్థితి వల్ల ఏ కొత్త అపాయం కలుగుతుందో పరిశీలించి అతడు వెంటనే వెనుదిరిగి బయలుదేరాలి.

Verse 14

अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा

యేద్వారా శ్రేయస్సు (కల్యాణం) అస్తవ్యస్తమవుతుందో దానినే ‘వ్యసనం’ (ఆపద) అంటారు. అవి—అగ్ని, జలం (వరద), వ్యాధి, దుర్భిక్షం (కరువు), మరియు మరకం (మహామారి మరణాలు).

Verse 15

इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत्

ఇలా దైవజన్య వ్యసనం ఐదు విధాలు; అలాగే మానుష (మనుష్యకృత) వ్యసనం కూడా ఉంది. దైవం—అది బలమైనదైనా—పురుషకారం (వ్యక్తిగత ప్రయత్నం) మరియు శాంతికర్మల ద్వారా శమింపజేయాలి.

Verse 16

उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत् मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः

సముచితమైన ఉపక్రమం మరియు నీతితో మానుష వ్యసనాన్ని తొలగించాలి. ‘మంత్రం’ అనగా మంత్రఫలాన్ని పొందింపజేసేది; కార్యాన్ని యథావిధిగా నిర్వహించడమే దాని సిద్ధి (సఫల సమాప్తి)ని కలిగిస్తుంది.

Verse 17

आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनं व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं

ఆయ-వ్యయాల విచారణ, దండనీతి శాస్త్రం, శత్రు నిరోధం, విపత్తులకు ప్రతికారాలు, మరియు రాజ్యము-రాజుని రక్షణ—ఇవే రాజనీతికి ప్రధాన విషయాలు।

Verse 18

इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति सव्यसनान्वितः हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत्

ఇలా మంత్రికి విధి నిర్దేశించబడింది. వ్యసనాలలో చిక్కినవాడు తన కార్యాన్ని నాశనం చేసుకుంటాడు; ఫలితంగా బంగారం, ధాన్యం, వస్త్రాలు, వాహనాలు, అంతేకాక సంతానమును కూడా కోల్పోతాడు।

Verse 19

तथान्ये द्रव्यनिचया दन्ति सव्यसना प्रजा प्रजानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः

అలాగే ఇతర ధననిధులు కూడా సంరక్షించాలి; ప్రజలు వ్యసనప్రవృత్తులైనా నియంత్రించాలి. ఆపదకాలంలో ప్రజల రక్షణ ఖజానా మరియు దండశక్తిపై ఆధారపడుతుంది।

Verse 20

दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैर् इति ग , घ , छ , झ , ञ च स्वचरैर् इति ज विफले इति घ , झ , ञ च पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्दिनं तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः

‘దృష్టి-వక్త్ర-విచేష్టితైః’ అనే పదంతో గ, ఘ, ఛ, ఝ, ఞ అక్షరాలు సూచించబడ్డాయి; ‘స్వచరైః’ తో జ అక్షరం; ‘విఫలే’ తో ఘ, ఝ, ఞ అక్షరాలు సూచించబడ్డాయి. ఇంకా, ఆశ్రయ కారణంగా పట్టణవాసులు మొదలైనవారు ఇక్కడ సహాయం చేస్తారు—ఆపదకాలంలో, మౌనస్థితిలో, యుద్ధంలో, ప్రజారక్షణలో, మరియు మిత్ర-అమిత్ర గ్రహణంలో।

Verse 21

सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत् भृत्यानां भरणं दानं प्रजामित्रपरिग्रहः

సామంతులు మొదలైనవారి వల్ల పాలనలో దోషం ఏర్పడితే, ఆ దోషాన్ని మరియు దానితో అనుసంధానమైన విపత్తును కూడా శమింప చేయాలి. సేవకుల పోషణ, దానప్రదానం, మరియు ప్రజా-మిత్రుల సంరక్షణ/సేకరణ చేయవలెను।

Verse 22

धर्मकामादिभेदश् च दुर्गसंस्कारभूषणं कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः

ధర్మ, కామాది పురుషార్థభేదములు మరియు దుర్గాల సంస్కార-భూషణములు—ఇవి అన్నీ కోశముచేతనే నిలుచును. కోశము వ్యసనమున పడినచో అవి నశించును; రాజబలము కోశమూలమే.

Verse 23

मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्दनं दूरकार्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत्

దండముచేత రాజు మిత్ర-అమిత్ర నియమము, భూమి-సువర్ణ సాధనము, శత్రుమర్దనము, దూరకార్యములనుకూడా శీఘ్ర నిర్వాహణము సాధించవలెను; దండవ్యవస్థతో అవ్యవస్థాజన్య విపత్తులు తొలగును.

Verse 24

सस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि धनाद्यैर् उपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत्

ధనములు మొదలైనవాటితో మిత్రులను స్థిరపరచి, శత్రువును నశింపజేయాలి; దానాది ఉపకారములతో మిత్రుని సహకారాన్ని పొందించి, మిత్రుని విపత్తు నుండి రక్షించాలి.

Verse 25

राजा सव्यसनी हन्याद्राजकार्याणि यानि च वाग्दण्डयोश् च पारुष्यमर्थदूषणमेव च

రాజు వ్యసనాసక్తుని శిక్షించవలెను—రాజకార్యాలను భంగపరచినవాడిని, వాక్కులోను దండప్రయోగంలోను కఠినత్వం చూపినవాడిని, అలాగే ధనదూషణ (ఆర్థిక దుర్వినియోగం) చేసినవాడిని.

Verse 26

पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता

పానము, స్త్రీలాసక్తి, మృగయ, ద్యూతము—ఇవి రాజుని వ్యసనములు; అలాగే ఆలస్యము, స్థబ్ధత/హఠము, దర్పము, ప్రమాదము, ద్వైధాచరణము కూడా.

Verse 27

इति पूर्वोपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं अनावृष्टिश् च पीडादौ राष्ट्रव्यसनमुच्यते

ఇలా పూర్వోపదేశించినది ‘సచివవ్యసనం’గా స్మరించబడుతుంది; అనావృష్టి మరియు పీడాదులు కలసి ‘రాష్ట్రవ్యసనం’గా ప్రకటించబడతాయి।

Verse 28

विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते

దుర్గంలోని యంత్రాలు, ప్రాకారాలు, పరిఖలు శిథిలమై, ఆయుధాల లోపం ఉండి, క్షీణించిన సేన మాత్రమే కాపాడితే—అది ‘దుర్గవ్యసనం’ అని అంటారు।

Verse 29

व्ययीकृतः परिक्षिप्तो ऽप्रजितो ऽसञ्चितस् तथा दषितो दरसंस्थश् च कोषव्यसनमुच्यते

రాజకోశం ఖర్చైపోయి, వృథాగా చెల్లాచెదురై, పెంచబడక (ఆదాయం రాక), నిల్వ చేయబడక, కలుషితమై, ‘దారా’ అధీనంలో (స్త్రీలు/గృహాశ్రితుల చేతుల్లో) ఉంచబడితే—అది ‘కోషవ్యసనం’ అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 30

उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितं संस्तम्भयतीत्यादिः, मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेदित्यन्तः पाठः छपुअतके नास्ति अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं

అడ్డుపడినవాడిని, చుట్టుముట్టబడినవాడిని, గౌరవించబడని లేదా అవమానింపబడినవాడిని ధైర్యపరచి నిలబెట్టాలి మొదలైనవి. ‘మిత్రుని ద్వారా ఆ వ్యసనంనుండి రక్షించాలి’ అనే చివరి పాఠం ఛపు సంచికలో లేదు. అలాగే నిర్ధనుడు, రోగి, శ్రాంతుడు, దూరం నుండి వచ్చినవాడు లేదా కొత్తగా వచ్చినవాడికి కూడా సహాయం చేయాలి।

Verse 31

परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च

అతడు పూర్తిగా క్షీణించి, అడ్డుకోబడుతూ, దెబ్బతిని పడిపోతాడు; అతని ప్రధాన బలం కూడా భంగమవుతుంది. అప్పుడు ఆశల విషయంలో తీవ్ర నిరాశ అతడిని కమ్ముకుంటుంది, పొందినదీ అసత్యమై లేదా నిరాశకరమై కనిపిస్తుంది।

Verse 32

कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च

ప్రాణావయవ గర్భంలో లోపల ఇరుక్కున్న శల్యం (బాణపు మొన/ముల్లు) వలె, ఆధార తంతువులు తెగిపోయిన గాయం, అలాగే మూలాధారం నశించినది—ఇవి అన్నీ చికిత్సకు లేనివి, అసాధ్యమని చెప్పబడినవి।

Verse 33

अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते

న్యాయస్వామి లేకుండా కూడబెట్టిన ఆస్తి, చెదిరిన/చెదిపిన నిధి నుండి వచ్చిన వస్తువులు, అలాగే బలవంతంగా లాక్కున్న ధనం—ఇవన్నీ ‘బలవ్యసనం’ (బలజనిత దుర్విపత్తి) అని చెప్పబడతాయి।

Verse 34

दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुबलेन च कामक्रोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत्

దైవపీడనకు లోనైన మిత్రుడు, లేదా శత్రుబలంతో గ్రస్తుడైనవాడు, అలాగే కామక్రోధాదులతో కూడినవాడు—అతడు తప్పు ఉత్సాహం వల్ల శత్రువుగా మారుతాడు।

Verse 35

अर्थस्य दूषणं क्रोधात् पारुष्यं वाक्यदण्डयोः कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः

క్రోధం వల్ల ధనం దూషితమై నశిస్తుంది; మాటలోను శిక్షలోను కఠినత కలుగుతుంది. కామం వల్ల వేట, జూదం పుడతాయి; వ్యసనాలు—మద్యపానం, స్త్రీలాలస.

Verse 36

वाक्पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं असिद्धसाधनं दण्डस्तं युक्त्यानयेन्नृपः

వాక్కు కఠినత లోకంలో గొప్ప దోషం; అది అనవసర కలతను కలిగించి ప్రయోజనం సాధించదు. కాబట్టి రాజు యుక్తివిచారంతో దానికి తగిన శిక్షను విధించాలి।

Verse 37

उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं

దండప్రయోగంలో కఠినుడై బలవంతం చేసే రాజు ప్రజలను భయపెడతాడు; భయపడిన ప్రజలు అతని శత్రువుల ఆశ్రయానికి చేరుతారు।

Verse 38

विवृद्धाः शत्रवश् चैव विनाशाय भवन्ति ते दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः

శత్రువులు బలంగా పెరిగితే వారు నాశనకారణమవుతారు; నిందనీయం అయినదాన్ని దూషించుటకై మహాపురుషుడు దానిని త్యజించుట కూడా గొప్ప నీతిసూత్రం।

Verse 39

अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैर् अर्थदूषणमुच्यते पानात् कार्यादिनो ज्ञानं मृगयातो ऽरितः क्षयः

నీతితత్త్వజ్ఞులు ‘అర్థదూషణాలు’ ఇలా చెబుతారు—మద్యం వల్ల కార్యాకార్య వివేకజ్ఞానం నశిస్తుంది; వేట వల్ల హాని/గాయం కలుగుతుంది; శత్రువుల వల్ల వినాశం వస్తుంది।

Verse 40

जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने धर्मार्थप्राणमाशादि द्यूते स्यात् कलहादिकं

అలసట తొలగించుకోవడానికి రక్షిత వనంలో వేట చేయవచ్చు; కానీ జూదంలో ఆశ మొదలైనవి పుట్టి కలహాది దోషాలు కలుగుతాయి, అది ధర్మం, ధనం, ప్రాణం వరకు నాశనం చేస్తుంది।

Verse 41

कालातिपातो धर्मार्थपीरा स्त्रीव्यसनाद्भवेत् पानदोषात् प्राणनाशः कार्याकार्याविनिश् चयः

స్త్రీవ్యసనం వల్ల కాలవ్యయం మరియు ధర్మార్థ నష్టం కలుగుతుంది; మద్యపాన దోషం వల్ల ప్రాణనాశం, అలాగే కార్యాకార్య నిర్ణయం చేయలేని స్థితి ఏర్పడుతుంది।

Verse 42

स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत् स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं

సైన్య శిబిరాన్ని ఏర్పాటు చేయడంలో నిపుణుడై, శకున-నిమిత్తాలను తెలిసినవాడు శత్రువును జయిస్తాడు. శిబిర మధ్యలో రాజుని నివాసాన్ని ధనాగారంతో కూడి స్థాపించాలి.

Verse 43

मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत्

శ్రేణివారు, మిత్రబలాలు, శత్రుపక్షం నుండి పట్టుబడిన/బలవంతంగా చేర్చిన దళాలు, ఆటవిక (అరణ్యవాసి) సైన్యం—ఇవన్నీ కిరీటాకార వలయంగా చేసి, రాజప్రాసాదాన్ని చుట్టుముట్టేలా క్రమంగా స్థాపించాలి.

Verse 44

सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः परिभ्रमेच्चत्वरांश् च मण्डलेन वहिर् निशि

రాత్రివేళ సేనాపతి ముందుండగా, పూర్తిగా ఆయుధసన్నద్ధమైన సైన్యంలోని ఒక దళం బయట వలయాకారంగా తిరుగుతూ గస్తీ చేయాలి; చౌరస్తాలు/చత్వరాలనూ పరిశీలించాలి.

Verse 45

वार्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व एवोपलक्षितः

సరిహద్దు మరియు సరిహద్దు మార్గాల్లో సంచరించే తన గూఢచారుల ద్వారా వార్తలను తెలుసుకోవాలి; బయటకు వెళ్లేవారు, లోపలికి వచ్చేవారు—అందరూ సరిగా గమనించబడి గుర్తింపబడాలి.

Verse 46

सामदानं च भेदश् च दण्डोपेक्षेन्द्रजालकं मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत्साधनाय तान्

సామం, దానం, భేదం, దండం, ఉపేక్ష, ఇంద్రజాలం (మాయా ప్రయోగం), మాయోపాయాలు—ఇవి ఏడు ఉపాయాలు; లక్ష్యసాధనకు జ్ఞాని వీటిని తగిన విధంగా ప్రయోగించాలి.

Verse 47

चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्तनात् मिथःसम्बन्ह्दकथनं मृदुपूर्वं च भाषणं

సామము (సమన్వయం) నాలుగు విధములని స్మృతము—(1) ఉపకారములను స్మరించి ప్రశంసించుట, (2) సహాయక కర్మములను పేర్కొనుట, (3) పరస్పర సంబంధబంధములను ప్రస్తావించుట, (4) మృదువుగా మర్యాదగా సంభాషించుట।

Verse 48

आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः

వచ్చిన యాచకుడు/అతిథికి గౌరవంగా దర్శనమిచ్చి, వాక్యముతో ‘ఇది నీది; నేను నీ వాడను’ అని అర్పించి, చేతికి వచ్చిన ధనాన్ని త్యజించువాడు—అర్పణ విధి, భావమును బట్టి ఉత్తముడు, మధ్యముడు లేదా అధముడని చెప్పబడును।

Verse 49

प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं द्रव्यदानमपूर्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्तनं

అప్పుడు (1) అతనికి ప్రతిదానం/ప్రత్యుపహారం ఇవ్వవలెను, (2) స్వీకరించిన దానిని అనుమోదించవలెను, (3) ఇంతకు ముందు ఇవ్వని ద్రవ్యదానం చేయవలెను, మరియు (4) బలవంతం లేకుండా స్వచ్ఛందంగా గ్రహించుటకు ప్రోత్సహించవలెను।

Verse 50

देयश् च प्रतिमोक्षश् च दानं पञ्चविधं स्मृतं स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा

దానం ఐదు విధములని స్మృతము—(1) దేయము (సరళ దానం), (2) ప్రతిమోక్షము (విమోచన/ఉద్ధారార్థ దానం), (3) స్నేహ-రాగ అపనయనం (ఆసక్తి నివారణ), మరియు (4) సంహర్షోత్పాదనం (హర్షోత్సాహం కలిగించుట) కూడా।

Verse 51

मिथो भेदश् च भेदज्ञैर् भेदश् च त्रिविधः स्मृतः बधो ऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः

భేదశాస్త్రంలో నిపుణుల ప్రకారం ‘భేదం’ అనగా పరస్పరులను పరస్పర విరోధంగా నిలుపుట; అది మూడు విధములని స్మృతము. అలాగే దమనం (బలవంత నియంత్రణ) కూడా మూడు విధములు—వధ, అర్థహరణ, మరియు పరిఖ్లేశం (పీడన/ఉపద్రవం)।

Verse 52

प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः उद्विजेत हतैर् लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते

బహిరంగంగా గానీ రహస్యంగా గానీ ప్రవర్తించినా, ప్రజలు ద్వేషించే వారిని దూరంగా ఉంచాలి. అటువంటి వారు నశించినప్పుడు లోకం శాంతిస్తుంది; వారి నిమిత్తం చేసిన పిండప్రదానం కూడా సముచితమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 53

परिवेशयेदिति ख तथैव सुप्रवर्तनमिति ज , ट च विशेषेणोपनिषिद्योगैर् हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात् सामोत्तरं वशे

‘పరివేశయేత్’ అని ఖ-పాఠం; అలాగే ‘సుప్రవర్తనమ్’ అని జ, ట పాఠాలు చెబుతాయి. ప్రత్యేకంగా రహస్య/యుక్తి పద్ధతులను వినియోగించి ఆయుధాదులతో శత్రువులను సంహరించాలి. కానీ జన్మమాత్రం కారణంగా ద్విజుడు (బ్రాహ్మణుడు)ను ఎప్పుడూ హతమార్చకూడదు; సామం మరియు తగిన ప్రతిదానం/సమాధానంతో వశపరచాలి.

Verse 54

प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः

మనస్సులు రాగమోహాలతో అంటుకుంటున్నట్లుగా కనిపించినా, దుష్టుడు హానికరమైనదాన్ని తాగుతున్నట్లుగా కనిపించినా, అమృతాన్ని మింగినట్లుగా మధురమైన మాటలతో సామం (సాంత్వం) ప్రయోగించాలి.

Verse 55

मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्भावितस् तथा

అబద్ధపు నిందకు గురైనవాడు; ధనలోభి; పిలిపించి అవమానించినవాడు; రాజుపై ద్వేషం కలవాడు; అలాగే అతిగా ఉగ్రుడూ స్వయంభావనతో గర్వించేవాడు—ఇలాంటి వారు సంభావ్య ప్రత్యర్థులుగా అనుమానించదగినవారు.

Verse 56

विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः अकारणात् परित्यक्तः कृतवैरो ऽपि सान्त्वितः

ధర్మం, కామం, అర్థం అనే ప్రయత్నాలు భంగం చెందినవాడు; కోపంతో ఉన్నవాడు; గర్విష్ఠుడు; అవమానితుడు; కారణం లేకుండా విడిచిపెట్టబడినవాడు; అలాగే వైరం కట్టుకున్నవాడు—ఇలాంటి వాడినీ సామం (సాంత్వం) ద్వారా శాంతింపజేయవచ్చు.

Verse 57

हृतद्रव्यकलत्रश् च पूजार्हो ऽप्रतिपूजितः एतांस्तु भेदयेच्छत्रौ स्थितान्नित्यान् सुशङ्कितान्

ధనం, భార్య హరించబడినవాడు, అలాగే పూజార్హుడై ఉండి కూడా తగిన గౌరవం పొందని వాడు—ఇలాంటి వారు శత్రు శిబిరంలో నివసిస్తూ నిత్యం అనుమానంతో ఉంటే, వారిని ఉపయోగించి అక్కడ భేదం కలిగించాలి।

Verse 58

आगतान् पूजयेत् कामैर् निजांश् च प्रशमन्नयेत् सामदृष्टानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनं

వచ్చినవారిని కావలసిన ఉపచారాలతో పూజించి గౌరవించాలి; తనవారిని కూడా శాంతింపజేయాలి. ప్రధానంగా సామ (సమాధాన) మార్గాన్ని అనుసరించాలి; అవసరమైతే అత్యంత భయంకరమైన శక్తి-ప్రదర్శనతో భయపెట్టాలి।

Verse 59

प्रधानदानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः मित्रं हतं काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्यते

సామం, దానం, మానం (గౌరవం), భేదం—ఇవి నীতি ఉపాయాలుగా ప్రకటించబడ్డాయి. ఒకసారి దెబ్బతిన్న మైత్రి, చెదపురుగులు తిన్న కలపలా చీలి చెదిరిపోతుంది।

Verse 60

त्रिशक्तिर्देशकालज्ञो दण्डेनास्तं नयेदरीन् मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत्

త్రిశక్తులతో సమృద్ధుడై దేశకాలజ్ఞుడైన రాజు దండంతో శత్రువులను నాశనానికి నడిపించాలి; అయితే మైత్రీప్రధానుడై కల్యాణబుద్ధి గలవాడిని సాంత్వం (సమాధానం) ద్వారా సాధించాలి।

Verse 61

लुब्धं क्षीणञ्च दानेन मित्रानन्योन्यशङ्कया दण्डस्य दर्शनाद्दुष्टान् पुत्रभ्रातादि सामतः

లోభిని, బలహీనుణ్ని దానంతో జయించాలి; మిత్రులను పరస్పర అనుమానంతో నియంత్రించాలి; దుష్టులను దండశక్తి దర్శనంతో అణచాలి; మరియు కుమారులు, సోదరులు మొదలైన స్వజనులను సామంతో శాంతింపజేయాలి।

Verse 62

दानभेदैश् चमूमुख्यान् योधान् जनपददिकान् सामान्ताटविकान् भेददण्डाभ्यामपराद्धकान्

దానము మరియు భేదోపాయాల ద్వారా సేనాధిపతులు, యోధులు, జనపదసంబంధిత వర్గాలను నియంత్రించాలి; సీమాంత సామంతులు, అటవీ గణాలను కూడా భేదం మరియు దండంతో వశపరచాలి; అపరాధులను విభజనతోను శిక్షతోను అదుపులో పెట్టాలి।

Verse 63

देवताप्रतिमानन्तु पूजयान्तर्गतैर् नरैः पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनः

అంతర్గృహంలో ఉన్న పురుషులు దేవతా ప్రతిమను పూజించినప్పుడు, రాత్రి స్త్రీ వస్త్రాలు ధరించిన ఒక పురుషుడు ప్రత్యక్షమై ఆశ్చర్యకర దర్శనాన్ని కలిగిస్తాడు।

Verse 64

दानभेदैश् चैव मुख्यान् पौरानिति ज वेतालोल्कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपकी कामतो रूपधारित्वं शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणं

దాన-భేదాది విధాల ప్రకారం, అలాగే ‘పౌర’ అనే ప్రధాన వర్గాలుగా వర్గీకరణ చేయబడింది; ఈ విధంగా వేతాళ, ఓల్కా, పిశాచ మరియు ‘శివ’ అనే సత్త్వాల స్వరూపాలు చెప్పబడ్డాయి. వారు ఇష్టానుసారం రూపం ధరించగలరు; ఆయుధాలు, అగ్ని, రాళ్లు, నీటిని వర్షింపజేయగల శక్తి కలవారు।

Verse 65

तमो ऽनिलो ऽनलो मेघ इति माया ह्य् अमानुषी जघान कीचकं भीम आस्थितः स्त्रीरूपतां

“చీకటి, గాలి, అగ్ని, మేఘం”—ఇది అమానుష మాయ; స్త్రీరూపం ధరించిన భీముడు కీచకుణ్ని సంహరించాడు।

Verse 66

अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश् च हिडिम्बया

అన్యాయం, విపత్తు లేదా యుద్ధంలో ప్రవృత్తుడైన వానిని ఆపకపోవడం ‘ఉపేక్ష’ అనే దోషమని స్మృతులు చెబుతాయి; ఉదాహరణకు హిడింబా చేత ఒక సోదరుడూ ఉపేక్షించబడినట్లు చెప్పబడింది।

Verse 67

मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनं दरस्थानं च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां

మేఘజనిత అంధకారం, వర్షం, అగ్ని, పర్వతాలు మొదలైన అద్భుత (అశుభ) దర్శనాలు, అలాగే సైన్యాల విచిత్ర స్థానం మరియు ధ్వజధారుల బలగాలు అసాధారణంగా కనిపించడం—ఇవి అన్నీ శకునాలుగా భావించాలి।

Verse 68

छिन्नपाटितभिन्नानां संसृतानां च दर्शनं इतीन्द्रजालं द्विषताम्भोत्यर्थमुपकल्पयेत्

శత్రువులను మోహింపజేసి పరాజయం చేయుటకు, కత్తిరింపబడిన, చీల్చబడిన, విరిగినవారిని—మరణించి వెళ్లిపోయినవారినీ—నడుస్తున్నట్లుగా కనిపించేలా చేసే ఇంద్రజాలం (మాయావ్యవస్థ) ఏర్పాటు చేయాలి।