Adhyaya 224
Rāja-dharma (राजधर्माः) — Protection of the Heir, Discipline, Counsel, and the Seven Limbs of the State
ఈ అధ్యాయంలో రాజధర్మ–నీతిశాస్త్ర పరంపరలో పుష్కరుడు చెబుతున్నది: రాజ్యరక్షణకు మొదటి అడుగు యువరాజుని రక్షించడం. యువరాజుని ధర్మ–అర్థ–కామాలలోను ధనుర్వేదంలోను విద్యావంతుడిని చేయాలి; వినీతులు, నియంత్రితులు అయిన వారి సాంగత్యంలో ఉంచి దుష్టసంగాన్ని నివారించాలి. తరువాత వ్యక్తిగత నియమం నుంచి సంస్థాగత నియమం—వినీతులను పదవుల్లో నియమించడం, వేట, మద్యం, పాశాలు/జూదం వంటి వ్యసనాలను త్యజించడం, కఠిన వాక్యం, అపవాదు, నింద, ధనదోషం/అవినీతి వదలడం. అశుభ దేశ–కాల–పాత్రాలలో దానం దోషమని హెచ్చరిస్తూ, జయక్రమం—ముందు సేవకులను శాసించడం, తరువాత నగర–జనపదాన్ని వశపరచడం, ఆపై పరీఖా మొదలైన బాహ్య రక్షణ. మిత్రుల త్రివిధ భేదం, సప్తాంగ రాజ్యసిద్ధాంతం—రాజే మూలం కాబట్టి అతనికి అత్యధిక రక్షణ; దండం దేశ–కాలానుసారం. మంత్రనీతిలో హావభావాల ద్వారా స్వభావం గ్రహించడం, సలహాను గోప్యంగా ఉంచడం, ఎంపికైన మంత్రులతో విడివిడిగా సంప్రదించడం, రహస్య లీకేజీని అడ్డుకోవడం. రాజవిద్యలో ఆన్వీక్షికీ, అర్థవిద్య, వార్తా—ఇంద్రియనిగ్రహంపై ఆధారితం. చివరగా బలహీనుల పోషణ, జాగ్రత్త విశ్వాసం, జంతు ఉపమానాలతో రాజాచరణం, ప్రజాప్రీతినుంచే రాజసమృద్ధి కలుగుతుందనే సారాంశం।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महाओपुराणे स्त्रीरक्षादिकामशास्त्रं नाम त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच राजपुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिवीक्षिता धर्मार्थकामशास्त्राणि धनुर्वेदञ्च शिक्षयेत्
ఇలా అగ్ని మహాపురాణంలో ‘స్త్రీరక్షా మొదలైన కామశాస్త్రం’ అనే 223వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 224వ అధ్యాయం ‘రాజధర్మాలు’ ప్రారంభమవుతుంది. పుష్కరుడు పలికెను—ఓ భూపాలకా, రాజపుత్రుని రక్షణ తప్పక చేయవలెను; అతనికి ధర్మ-అర్థ-కామశాస్త్రాలు మరియు ధనుర్వేదం కూడా బోధించవలెను।
Verse 2
शिल्पानि शिक्षयेच्चैवमाप्तैर् मिथ्याप्रियंवदैः शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणो ऽस्य नियोजयेत्
ఇలా అతనికి శిల్పములు వంటి ప్రాయోగిక కళలను బోధించాలి, నమ్మకమైనవారు అయినా ప్రియంగా—అసత్యమైనా—మాట్లాడేవారిచే; మరియు శరీరరక్షణ అనే నెపంతో అతనికి కాపలాదారులను నియమించాలి।
Verse 3
न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धविमानितैः अशक्यन्तु गुणाधानं कर्तुं तं बन्धयेत् मुखैः
కోపి, లోభి, అహంకారి జనులతో అతనికి సాంగత్యం ఇవ్వకూడదు. అతనిలో గుణాలను నాటడం అసాధ్యమైతే, దృఢమైన హితవచనాలు మరియు గద్దింపులతో అతనిని నియంత్రించాలి.
Verse 4
अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् मृगयां पानमक्षांश् च राज्यनाशंस्त्यजेन्नृपः
అన్ని బాధ్యతా పదవుల్లో రాజు వినయశీలుడైన, శిక్షణ పొందినవారినే నియమించాలి. వేట, మద్యపానం, పాశాలతో జూదం—రాజ్యనాశక దోషాలు—వాటిని పాలకుడు త్యజించాలి.
Verse 5
दिवास्वप्नं वृथाट्याञ्च वाक्पारुष्यं विवर्जयेत् निन्दाञ्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमुत्सृजेत्
పగలు నిద్ర, వ్యర్థ సంచారం, కఠిన వాక్యప్రయోగం వీటిని వర్జించాలి; అలాగే నింద, శిక్షలో క్రూరత్వం, ధనదూషణం/దుర్వినియోగం కూడా విడిచిపెట్టాలి.
Verse 6
आकाराणां समुछेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च
పదరూపాల ఛేదం/వికృతి, క్లిష్టాది పదాల అనుచిత ప్రయోగం, అర్థాల దూషణ—ఇవి దోషాలుగా చెప్పబడ్డాయి; అలాగే రచనలో చెల్లాచెదరుతనం కూడా.
Verse 7
अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनं
అనుచిత దేశకాలంలో ఇచ్చే దానం, అలాగే అపాత్రునికి ఇచ్చే దానం—ఇది ధనంలో దోషమని చెప్పబడింది; ఇది అధర్మకర్మలకు ప్రేరణగా మారుతుంది.
Verse 8
कामं क्रोधं मदं मानं लोभं दर्पञ्च वर्जयेत् ततो भृत्यजयङ्कृत्वा पौरजानपदं जयेत्
కామం, క్రోధం, మదం, మానం, లోభం, దర్పం వీటిని త్యజించాలి. ఆపై ముందుగా భృతులు‑పరిచారకుల విధేయతను, శాసనాన్ని స్థిరపరచి నగరవాసులను మరియు జనపదవాసులను తనవైపు జయించాలి.
Verse 9
जयेद्वाह्यानरीन् पश्चाद्वाह्याश् च त्रिविधारयः गुरवस्ते यथा पूर्वं कुल्यानन्तरकृत्रिमाः
ముందుగా బాహ్య శత్రువులను జయించాలి; ఆ తరువాత మూడు విధాలైన కందకాల ద్వారా బాహ్య రక్షారేఖలను స్థిరపరచాలి. వాటి వెడల్పు‑లోతులు పూర్వోక్త ప్రకారమే ఉండాలి; కందకాలు క్రమంగా సహజమైనవి, తరువాత కృత్రిమంగా (తవ్వి చేసినవి) అమర్చాలి.
Verse 10
पितृपैतामहं मित्रं सामन्तञ्च तथा रिपोः कृत्रिमञ्च महाभाग मित्रन्त्रिविधमुच्यते
ఓ మహాభాగా! మిత్రుడు మూడు విధాలుగా చెప్పబడతాడు—(1) తండ్రి‑తాతల కాలం నుంచి వచ్చిన వంశపారంపర్య మిత్రుడు, (2) సామంతుడు అంటే పొరుగున ఉన్న మిత్రరాజు/అధీన పాలకుడు, (3) కృత్రిమ మిత్రుడు—నీతి, ప్రయోజనంతో శత్రువుని కూడా యుక్తిగా మిత్రుడిగా చేయడం.
Verse 11
स्वाम्यमात्यञ्जनपदा दुर्गं दण्दस्तथैव च कोषो मित्रञ्च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते
ఓ ధర్మజ్ఞా! రాజ్యానికి ఏడు అంగాలు అని చెప్పబడింది—స్వామి (రాజు), అమాత్యులు (మంత్రులు), జనపదం (ప్రజలు‑దేశం), దుర్గం (కోట), దండం (శిక్షాశక్తి/సేన‑దండనీతి), కోశం (రాజకోశం), మరియు మిత్రం (మిత్రరాజ్యం).
Verse 12
मूलं स्वामी स वै रक्ष्यस्तस्माद्राज्यं विशेषतः राज्याङ्गद्रोहिणं हन्यात्काले तीक्ष्णो मृदुर्भवेत्
స్వామి (రాజు)నే మూలాధారం; కాబట్టి అతని రక్షణ తప్పనిసరి—అందువల్ల రాజ్యాన్ని విశేషంగా కాపాడాలి. రాజ్యాంగాలకు ద్రోహం చేసినవాడిని కాలానుసారం శిక్షించాలి, అవసరమైతే సంహరించాలి; అలాగే కాల‑పరిస్థితిని బట్టి కఠినుడిగానో మృదువుగానో ఉండాలి.
Verse 13
एवं लोकद्वयं राज्ञो भृत्यैर् हासं विवर्जयेत् भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षणसत्कथं
ఇలా రాజుని సేవకులు రాజుపై హాస్యాన్ని విడిచిపెట్టాలి; ఎందుకంటే అది రాజుని ఇహపర లోకాల క్షేమాన్ని హానిచేస్తుంది. ఇక్కడ సేవకులు ఆనందపరచే చాటుక మాటలతో రాజును తక్కువచేయడానికి దారితీస్తారు।
Verse 14
लोकसङ्ग्रहणार्थाय कृतकव्यसनो भवेत् स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात् लोकानां रञ्जनं चरेत्
ప్రజాసంఘటన మరియు మద్దతు కోసం సుసంస్కృత కావ్యసాహిత్యాసక్తి కలిగి ఉండాలి. ముందుగా చిరునవ్వుతో మాట్లాడాలి, ప్రజలను రంజింపజేసే విధంగా ప్రవర్తించాలి।
Verse 15
दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि
దీర్ఘసూత్రత కలిగిన రాజుకు పాలనా కార్యాలలో నష్టం నిశ్చితం—ప్రత్యేకంగా కార్యాలు రాగం, దర్పం, మానం, ద్రోహం, పాపాచరణం వల్ల నడిచినప్పుడు।
Verse 16
अप्रिये चैव वक्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते सुप्तमन्त्रो भवेद्राजा नापदो गुप्तमन्त्रतः
అప్రియమైన మాట చెప్పాల్సి వచ్చినా ఆలోచించి ముందుకు సాగే వాడు ప్రశంసనీయుడు. రాజు తన మంత్రణను గోప్యంగా ఉంచాలి; గోప్య మంత్రణ వల్ల ఆపదలు రావు।
Verse 17
तस्माद्राष्ट्रमिति ख , ग , घ , छ , ज , ञ , ट च ज्ञायते हि कृतं कर्म नारब्धं तस्य राज्यकं आकारैर् इङ्गितैर् गत्या चेष्टया भाषितेन च
అందువల్ల ‘ఖ, గ, ఘ, ఛ, జ, ఞ, ట’ అనే అక్షరాల ద్వారా ‘రాష్ట్ర’ అనే పదం గ్రహించబడుతుంది. అలాగే రాజు చేసిన కార్యం మరియు ఇంకా ప్రారంభం కాని రాజకార్యమూ అతని ముఖభావాలు, సంకేతాలు, నడక, కదలికలు, మాటల ద్వారా తెలిసిపోతాయి।
Verse 18
नेत्रवक्तविकाराभ्यां गृह्यते ऽन्तर्गतं पुनः नैकस्तु मन्त्रयेन् मन्त्रं न राजा बहुभिः सह
కళ్లలోను ముఖభావంలోను కలిగే మార్పుల ద్వారా అంతర్గతమైనది కూడా తెలిసిపోతుంది. అందువల్ల ఒంటరిగా మంత్రం ఆలోచించకూడదు; రాజు కూడా అనేకులతో కలిసి ఒకేసారి మంత్రణ చేయకూడదు.
Verse 19
बहुभिर्मन्त्रयेत् कामं राजा मन्त्रान् पृथक् पृथक् मन्त्रिणामपि नो कुर्यान् मन्त्री मन्त्रप्रकाशनं
రాజు తనకు నచ్చినట్లు అనేకమంది సలహాదారులతో విధానాలను ఒక్కో విషయంగా విడివిడిగా మంత్రించవచ్చు; కానీ మంత్రి, మంత్రుల మధ్యలో కూడా, రాజమంత్రాన్ని వెలిబుచ్చకూడదు.
Verse 20
क्वापि कस्यापि विश्वासो भवतीह सदा नृणां निश् चयश् च तथा मन्त्रे कार्य एकेन सूरिणा
ఈ లోకంలో మనుషులు ఎప్పుడో ఎవరో ఒకరిపై విశ్వాసం ఉంచుతారు; కానీ మంత్రవిషయంలో దృఢ నిర్ణయం ఒక్క జ్ఞానివాడే చేయాలి.
Verse 21
नश्येदविनयाद्राजा राज्यञ्च विनयाल्लभेत् त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिञ्च शाश्वतीं
అవినయంతో రాజు నశిస్తాడు; వినయంతో రాజ్యాన్ని పొందుతాడు. త్రివేదపారంగతులైన ఆచార్యుల నుండి త్రయీ విద్యను, అలాగే శాశ్వత దండనీతిని నేర్చుకోవాలి.
Verse 22
आन्वीक्षिकीञ्चार्थविद्यां वार्तारम्भांश् च लोकतः जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः
లోకానుభవం ద్వారా తెలిసిన ఆన్వీక్షికీ, అర్థవిద్య, మరియు వార్తా-ఆరంభాల సహాయంతో ఇంద్రియజయుడైనవాడే ప్రజలను క్రమబద్ధ పాలనలో వశపరచగలడు.
Verse 23
पूज्या देवा द्विजाः सर्वे दद्याद्दानानि तेषु च द्विजे दानञ्चाक्षयो ऽयं निधिः कैश्चिन्न नाश्यते
సర్వ దేవతలును, సమస్త ద్విజులును పూజ్యులు; వారికి దానములు ఇవ్వవలెను. ద్విజునికి ఇచ్చిన దానం అక్షయ నిధి; అది ఏ విధముగానూ నశించదు.
Verse 24
सङ्ग्रामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां परिपालनं दानानि ब्राह्मणानाञ्च राज्ञो निःश्रेयसम्परं
యుద్ధాలలో వెనుదిరగక స్థిరంగా నిలుచుట, ప్రజల పరిపాలన-రక్షణ, మరియు ముఖ్యంగా బ్రాహ్మణులకు దానములు—ఇవే రాజునకు పరమ నిఃశ్రేయసానికి శ్రేష్ఠ మార్గములు.
Verse 25
कृपणानाथवृद्धानां विधवानाञ्च योषितां योगक्षेमञ्च वृत्तिञ्च तथैव परिकल्पयेत्
దరిద్రులు, అనాథులు, వృద్ధులు మరియు విధవ స్త్రీల కొరకు యథోచిత రక్షణ-క్షేమము, పోషణము, అలాగే జీవనోపాధి సాధనములను కూడా సమ్యకంగా ఏర్పాటు చేయవలెను.
Verse 26
वर्णाश्रमव्यवस्थानं कार्यन्तापसपूजनं न विश्वसेच्च सर्वत्र तापसेषु च विश्वसेत्
వర్ణాశ్రమ వ్యవస్థను నిలుపవలెను, తపస్వులను పూజించవలెను. అయితే ఎక్కడైనా విచక్షణలేక విశ్వసించకూడదు; (నిజమైన) తపస్వులయందే విశ్వాసం ఉంచవలెను.
Verse 27
विश्वासयेच्चापि परन्तत्त्वभूतेन हेतुना तस्य कर्मकमिति ख क्वचित् कस्यापि इति ख , ग , घ , ज , ट च वकविच्चिन्तयेदर्थं सिंहवच्च पराक्रमेत्
పరమ తత్త్వమునకు ఆధారమైన కారణముతో ఇతరులలోనూ విశ్వాసము కలిగించవలెను—ఇదే అతని కర్తవ్యక్రమము. కొన్ని సందర్భాలలో వాక్చాతుర్యముగల వివేకి లక్ష్యార్థమును ఆలోచించి సింహమువలె పరాక్రమించవలెను.
Verse 28
वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् दृढप्रहरी च भवेत् तथा शूकरवन्नृपः
రాజు నక్కవలె పట్టుకొని దోచాలి, కుందేలువలె వేగంగా దూకి తప్పుకోవాలి; అతడు దృఢంగా ప్రహరించేవాడై, అడవిపందివలె నిరంతరం ముందుకు నెట్టుకుంటూ సాగాలి।
Verse 29
चित्रकारश् च शिखिवद् दृढभक्तिस् तथाश्ववत् भवेच्च मधुराभाषी तथा कोकिलवन्नृपः
చిత్రకారుడు నెమలివలె దృఢభక్తితో, గుర్రమువలె శిక్షణతో సేవాక్షముడై ఉండాలి; రాజు కూడా కోయిలవలె మధురంగా మాట్లాడాలి।
Verse 30
काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातां वसतिं वसेत् नापरीक्षितपूर्वञ्च भोजनं शयनं स्पृशेत्
కాకివలె నిత్యం అప్రమత్తంగా ఉండాలి, తెలిసిన పరిస్థితులున్న చోటే నివసించాలి; ముందుగా పరీక్షించని ఆహారమును గాని శయనమును గాని స్వీకరించకూడదు।
Verse 31
नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नाज्ञातां नावमारुद्वेत् राष्ट्रकर्षी भ्रस्यते च राज्यार्थाच्चैव जीवितात्
తెలియని స్త్రీని ఆశ్రయించకూడదు, తెలియని పడవను ఎక్కకూడదు; ఎందుకంటే రాజ్యాన్ని పీడించి పీల్చేవాడు రాజ్యలక్ష్యాన్నీ, జీవనాన్నీ కోల్పోతాడు।
Verse 32
भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्मसहं भवेत्
హే మహాభాగ! పోషించబడిన దూడ బలవంతమై పనికి యోగ్యమయ్యే విధంగా, సక్రమంగా పోషించబడిన రాజ్యం కూడా కార్యభారాన్ని భరించి కార్యసిద్ధి చేయగలదు।
Verse 33
सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवपौरुषे तयोर्दैवमचिन्त्यं हि पौरुषे विद्यते क्रिया
ఇక్కడి సమస్త కర్మము దైవము మరియు పురుషప్రయత్నము అనే విధానంపై ఆధారపడినది. వాటిలో దైవము అచింత్యము; కాని పురుషప్రయత్నంలో సంకల్పపూర్వక క్రియ ఉంటుంది.
Verse 34
जनानुरागप्रभवा राज्ञो राज्यमहीश्रियः
రాజుని రాజ్యాధికారం మరియు రాజ్యంలోని మహాసంపద ప్రజల అనురాగం, సద్భావం నుంచే ఉద్భవిస్తాయి.
Frequently Asked Questions
It prioritizes the prince’s protection and education in dharma-artha-kāma śāstras and dhanurveda, appoints guards under the pretext of bodily safety, and restricts harmful companionship while enforcing virtue through firm admonition when needed.
Hunting, drinking, and gambling with dice are explicitly called causes of state-ruin, alongside day-sleep, aimless roaming, harsh speech, slander, cruelty in punishment, and corruption of wealth.
It lists: the sovereign (svāmī), ministers (amātya), people/territory (janapada), fort (durga), coercive power/punishment/army (daṇḍa), treasury (kośa), and allies (mitra), stressing the king as the root to be protected.
A king should not deliberate alone or with many at once; he may consult many advisers separately, but counsel must remain concealed, and ministers must not disclose deliberations—even among themselves.
It teaches that steadfastness in battle, protection of subjects, and charity—especially to the twice-born—lead to supreme welfare, integrating statecraft with dharmic and transcendent aims.