Adhyaya 287

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गजचिकित्सा नाम षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्ववाहनसारः धन्वन्तरिर् उवाच अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्मकमार्थसिद्धये

ఈ విధంగా ఆగ్నేయ మహాపురాణంలో 'గజచికిత్స' అనే 286వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 'అశ్వవాహనసారం' అనే 287వ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతోంది. ధన్వంతరి ఇలా అన్నారు: 'నేను గుర్రపు స్వారీ సారాంశాన్ని మరియు అశ్వ చికిత్సను వివరిస్తాను. ధర్మ, కామ, అర్థ సిద్ధి కోసం గుర్రాలను పోషించాలి.'

Verse 2

अश्विनी श्रणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने

అశ్విని, శ్రవణం, హస్త మరియు మూడు ఉత్తర నక్షత్రాలు (ఉత్తరఫల్గుణి, ఉత్తరాషాఢ, ఉత్తరాభాద్రపద) గుర్రాల మొదటి స్వారీకి శుభప్రదమైనవి.

Verse 3

हेमन्तः शिशिरश् चैव वसन्तश्चाश्ववाहने ग्रीष्मेशरदि वर्षासु निषिद्धं वाहनं हये

హేమంత, శిశిర మరియు వసంత ఋతువులు గుర్రపు స్వారీకి అనుకూలమైనవి; కానీ గ్రీష్మ, శరదృతువు మరియు వర్ష ఋతువులలో గుర్రపు స్వారీ నిషేధించబడింది.

Verse 4

तीव्रैर् न च परैर् दण्डैर् अदेशे न च ताडयेत् कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते

మేకులు, ఎముకలు, ముళ్ళు ఉన్న మరియు ఎగుడుదిగుడుగా ఉన్న ప్రదేశాలలో గుర్రాన్ని కఠినంగా శిక్షించకూడదు లేదా కొట్టకూడదు.

Verse 5

वालुकापङ्गसंच्छन्ने गर्तागर्तप्रदूषिते अचित्तज्ञो विनोपायैर् वाहनं कुरुतेतु हः

భూమి ఇసుకతోను బురదతోను కప్పబడి, గుంతలు–గోతులతో మోసపూరితంగా ఉన్నప్పుడు, సరైన ఉపాయాలు వినియోగించకుండా అక్కడే వాహనం నడపదలచిన మందబుద్ధి మనిషి మూర్ఖుడు।

Verse 6

स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विनाअप्_२८७००६अब्छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सकृती धीमतां वरः

అతడు కేవలం గుర్రమే మోస్తుంది—జీను లేకుండా గుర్రపు వెన్నుపై కూర్చున్నవాడిగా; అలాగే బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడైన ఏదో సమర్థుడు క్షణంలోనే ఛందస్సును తెలియజేయగలడు।

Verse 7

अभ्यासादभियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः स्नातस्य प्रङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत्

పునఃపునః అభ్యాసం మరియు ఏకాగ్ర అన్వయంతో, తన సాధనం/వాహనాన్ని స్వయంగా నిర్వహించిన సాధకుడు వినాశాస్త్ర ప్రయోగార్థం స్నానం చేసి తూర్పుముఖంగా నిలిచి దేవతలను తన శరీరంలో న్యాసంగా స్థాపించాలి।

Verse 8

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम् ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे

ప్రణవం (ఓం) తో ప్రారంభించి ‘నమః’ తో ముగిసే మంత్రంలో, తన బీజాక్షరాన్ని క్రమానుసారంగా వినియోగించి—చిత్తంలో బ్రహ్మను, బలంలో విష్ణువును, పరాక్రమంలో వైనతేయుడు (గరుడుడు) ను స్థాపించాలి।

Verse 9

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाथ मर्मसु दृगावर्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा

పార్శ్వాలలో రుద్రులు నివసిస్తారు; బుద్ధిలో గురువు (బృహస్పతి) నివసిస్తాడు. మర్మస్థానాలలో విశ్వేదేవులు; కళ్ల మలుపు-కోణాలలో దృశీ మరియు ఇంద్రుడు; అలాగే రెండు చెవుల్లో అశ్వినీదేవతలు ఉంటారు।

Verse 10

जठरे ऽग्निः स्वधा स्वेदे वग्जिह्वायां जवे ऽनिलः पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वताः

ఉదరంలో అగ్నిని ధ్యానించాలి; చెమటలో స్వధా; నాలుకపై వాక్; వేగంలో అనిలుడు. వెనుక ‘నాకపృష్ట’ము; ఖురాల అగ్రభాగంలో సమస్త పర్వతాలు ఉన్నట్లు భావించాలి.

Verse 11

ताराश् च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः

శరీర రోమకూపాలలో తారలను ధ్యానించాలి; హృదయంలో చంద్రకళను; తేజస్సులో అగ్నీరతిని; మరియు శ్రోణిలోను లలాటంలోను జగత్పతిని స్థాపితంగా భావించాలి.

Verse 12

ग्रहाश् च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः उपोषितो ऽर्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत्

అశుభ హేషణం (హినహిన) గ్రహప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది; అలాగే వక్షస్థలంలో బాధ వాసుకితో సంబంధమైంది. ఉపవాసం చేసి సంబంధిత దేవతను అర్చించాలి; ‘సాదీ’ ఉన్నప్పుడు కుడి చెవిలో హయగ్రీవ మంత్రాన్ని జపించాలి.

Verse 13

हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुष्व वचनं गम गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः

హే హయా, గంధర్వరాజా! నా వచనాన్ని విను, వెళ్లిపో. నీవు గంధర్వకులంలో జన్మించినవాడవు; నీ వంశాన్ని కలుషితం చేయకు.

Verse 14

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च

ద్విజుల సత్యవాక్యశక్తిచేత, అలాగే సోముడు, గరుడుడు, రుద్రుడు, వరుణుడు మరియు పవనుడు (వాయువు) యొక్క బలచేత (ఇది సిద్ధించుగాక).

Verse 15

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जातिं तुरङ्गम स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर

హుతాశనుడు (అగ్ని) యొక్క దీప్తిచేత, ఓ అశ్వమా, నీ నిజ జన్మను స్మరించు. నీవు రాజాధిరాజుని కుమారుడవు; సత్యవాక్యాన్ని మరల మరల అనుస్మరించు.

Verse 16

कणिकां विनेति क , ञ च स्मर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं क्षिरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः

‘క’ మరియు ‘ఞ’ అనే అక్షరాలను మలహరములుగా స్మరించు; వారుణీ కన్యను స్మరించు; కౌస్తుభ మణిని కూడా స్మరించు—దేవాసురులు క్షీరసాగరాన్ని మథించినప్పుడు అవి ఉద్భవించాయి.

Verse 17

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शास्वतम्

నీవు అక్కడ దేవకులంలో జన్మించావు; కాబట్టి నీ స్వవాక్యాన్ని పరిపాలించు. అశ్వకులంలో పుట్టిన నీవు నా శాశ్వత మిత్రుడవు కావాలి.

Verse 18

शृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह

హే మిత్రా, నా ఈ మాట విను; హే వాహనమా, నా కొరకు సిద్ధుడవు కా. నా విజయాన్ని కాపాడు, సమరంలో నన్ను కూడా కాపాడు; నాకు సిద్ధిని తెచ్చి పెట్టు.

Verse 19

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं

నీ పিঠపై అధిరోహించి దేవతలు పూర్వకాలంలో దైత్యులను సంహరించారు; ఇప్పుడు నిన్ను అధిరోహించి నేను శత్రుసేనను జయిస్తాను.

Verse 20

कर्णजापन्ततः कृत्वा विमुह्य च तथा प्यरीन् पर्यानयेद्धयं सादी वहयेद्युद्धतो जयः

శత్రువు చెవికి దగ్గరగా మర్మకౌశల్యంతో మభ్యపెట్టి, శత్రువులను మోహింపజేసి, సవారీదారు గుర్రాన్ని తిప్పి మళ్లించాలి; యుద్ధాన్ని కొనసాగిస్తే విజయము కలుగుతుంది।

Verse 21

सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां हन्यन्ते ऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः

గుర్రం తన శరీరంనుండి పుట్టిన దోషాలు ఎక్కువగా కఠినమైన సరిదిద్దు ప్రయత్నంతో తొలగుతాయి; దాని గుణాలు మళ్లీ ఉత్తమ శిక్షకులు/సవారీదారులచే పునఃస్థాపితమవుతాయి।

Verse 22

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि

ఉత్తమ సవారీదారు/శిక్షకుని వల్ల కలిగిన (అర్జిత) గుణాలు కూడా సహజమైనవిగా కనిపిస్తాయి; కానీ ఇతర సవారీదారులు విరోధం కలిగితే ఆ అర్జిత గుణాలే ఇతర గుణాలను, సహజ గుణాలనూ కూడ నాశనం చేస్తారు।

Verse 23

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस् तथापरः धन्यो धीमान् हयं वेत्ति मन्दधीः

ఒకడు గుణాలను తెలుసుకుంటాడు, మరొకడు అలాగే దోషాలను గుర్తిస్తాడు. రెండింటినీ తెలిసిన బుద్ధిమంతుడు ధన్యుడు; మందబుద్ధికి ఏదీ తెలియదు।

Verse 24

अकर्मज्ञो ऽनुपायज्ञो वेगासक्तो ऽतिकोपनः घनदण्डरतिच्छिद्रे यः ममोपि न शस्यते

సరైన కర్మ తెలియని, ఉపాయం తెలియని, వేగానికి/ఆవేశానికి బానిసైన, అతికోపి, కఠిన శిక్షలో ఆసక్తి గల, లోపాలను వెతికి దోపిడీ చేసే వాడు—అటువంటి వాడు నాకైనా సిఫారసు చేయదగినవాడు కాదు।

Verse 25

उपायज्ञो ऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः गुणार्जनपरो नित्यं सर्वकर्मविशारदः

ఆయన యజ్ఞోపాయాలు, విధానాలలో నిపుణుడు; చిత్తం, సంకల్పం తెలిసినవాడు; శుద్ధుడు, దోషనాశకుడు. నిత్యం గుణార్జనంలో తత్పరుడై, సమస్త కర్మకాండలలో ప్రావీణ్యుడు.

Verse 26

प्रग्रहेण गृहीत्वाथ प्रविष्टो वाहभूतलम् सव्यापसव्यभेदेन वाहनीयः स्वसादिना

తర్వాత కట్టును (లగ్గాం) పట్టుకొని వాహనపు వెన్నుపై ఎక్కి, సవారీ తన ఆసనం, పట్టుదల ప్రకారం ఎడమ-కుడి భేదంతో వాహనాన్ని నియంత్రించి నడిపించాలి.

Verse 27

तथासुरनिति ज , ञ , ट च सह जाताः शरीरेणेति ञ आरुह्य सहसा नैव ताड्नीयो हयोत्तमः ताडनादुभयमाप्नोति भयान्मोहश् च जायते

ఇలా (సూచనలను) గ్రహించి—గుర్రం శరీరంలో సూచించిన లక్షణాలు కనబడినప్పుడు—ఎక్కిన వెంటనే ఉత్తమ గుర్రాన్ని అకస్మాత్తుగా కొట్టకూడదు. కొట్టడం వల్ల రెండు విధాల నష్టం కలుగుతుంది; భయంతో మోహం (నియంత్రణ లోపం) కూడా పుడుతుంది.

Verse 28

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे

ప్రాతఃకాలంలో సవారీ స్వల్ప ఉత్సాహంతో లగ్గాం పైకి ఎత్తి గుర్రాన్ని నడిపించాలి. మెల్లగా మెల్లగా—నాలం/ఖురంతో కొట్టకుండా—లగ్గాం పట్టుకొని, దినాంతంలో మళ్లీ వ్యాయామం చేయించాలి.

Verse 29

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदो ऽश्वेन नियोज्यते कषादिताड्नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता

మొదటి ఉపాయం ‘ఆశ్వాసనం’ (సాంత్వన) అని చెప్పబడింది. దూత ద్వారా ‘సామ’ మరియు ‘భేద’ ప్రయోగించాలి. కొరడాతో కొట్టడం మరియు శిక్ష విధించడం ‘దండ’; బహుమతులు ఇవ్వడం ‘దాన’; సరైన కాలం వరకు సహనం ‘కాలసహిష్ణుత’.

Verse 30

पर्वपूर्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये

దశదశగా శుద్ధి చేయునప్పుడు పూర్వవిధి తరువాత ఉత్తరవిధిని క్రమంగా నిర్వహించవలెను. జిహ్వాతల భాగమున నియత ప్రయోగము చేయించి, వాహనరూపముగా—అశ్వమనే మాధ్యమముతో—అదే ఔషధాన్ని వినియోగించవలెను.

Verse 31

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् विस्मार्य वाहनं कुर्याच्छिथिलानां शनैः शनैः

అనేక పట్టీలతో కూడిన వల్గము మరియు చెంపపట్టీతో అశ్వాన్ని సాధనలో ప్రవేశింపజేయాలి. తరువాత బంధనాలను నెమ్మదిగా సడలిస్తూ, దాని భయం/ప్రతిఘటనను మరిపించి, స్వారీకి శిక్షణ ఇవ్వాలి.

Verse 32

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न सुञ्चति

జిహ్వాంగ దోషమున్న అశ్వానికి జిహ్వాగ్రంథి (ఫ్రెనులం)ను విడిపించాలి/సడలించాలి. జిహ్వా కఠినతను ‘స్తోభ’ (అటకాయింపు ధ్వని) రాకుండా అయ్యే వరకు తొలగించాలి.

Verse 33

कुर्याच्छतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति ऊर्धाननः स्वभाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम्

అతడు శతపొరల ఉరస్త్రాణం (వక్షరక్షకము) సిద్ధం చేసి, దానిని సడలకుండా బిగించాలి/విడిచాలి. ముఖం పైకెత్తి, తన వాద్యాన్ని మ్రోగిస్తూ, అతని ఉరస్త్రాణం దృఢంగా అశిథిలంగా ఉంటుంది.

Verse 34

विधाय वाहयेद्दृष्ट्या लीलया सादिसत्तमः तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया

ఇలా ఏర్పాటుచేసి, ఉత్తమ అశ్వారోహి కేవలం చూపుతోనే, సులభ లీలాభావంతో అశ్వాన్ని నడిపించాలి. దాని ఎడమ ముందుభాగం ఎడమ వల్గతో సమన్వయంగా ఉండాలి.

Verse 35

यः कुर्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया

యెవడు పశ్చిమ పాదాన్ని వెనక్కి లాగుతాడో, అది పట్టుబడినపుడు క్రమంగా కుడివైపు కదులుతాడు; మరియు యెవడు ఈ క్రమంలో సేవ చేస్తాడో, అతడు వామావర్తంగా—శుభ దక్షిణావర్తానికి విరుద్ధంగా—చేస్తాడు।

Verse 36

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि अग्रे चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं

అదే విధానంలో పాదాలను పట్టుకోవాలి; నిజంగా ముందుగా ఎడమ పాదమే పట్టాలి. పాదాన్ని ముందుకు విడిచిపెట్టి (స్థిరంగా) ఉంచినప్పుడు అత్యంత దృఢమైన ఆసనం ఏర్పడుతుంది।

Verse 37

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं सव्यहीनं खलीकारो हनेन गुणने तथ

‘యౌ’ మరియు ‘హృతౌ’ అనే పదాలు ‘దుష్కర కార్యం’ అనే అర్థంలో ప్రయోగించబడతాయి. ‘మోటక’ అనేది నాటకాయన (నాట్యపాఠం/ఖండం) యొక్క పేరు. ‘సవ్యహీనుడు’ను ‘ఖలీకార’ అని అంటారు. అలాగే ‘హనేన’ అనే పదం ‘గుణన/గణన’ అర్థంలో వాడబడుతుంది।

Verse 38

स्वहावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्तनं पुरः न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः

గుర్రం ముఖాన్ని ముందుకు తిప్పడం దాని సహజ స్వభావమే; అటువంటి సందర్భంలో గుర్రాల పాదాలను పట్టుకోవడానికి (లేదా నిరోధించడానికి) ఇది సరైన కారణం కాదు।

Verse 39

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढमापीड्य चासनं रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं

గుర్రం విశ్వాసంగా ఉన్నదని గమనించి ఆసనం (కాఠీ)ను బలంగా నొక్కాలి; దాన్ని నియంత్రించి ముఖం దగ్గర ముందుపాదాన్ని పట్టుకొని పరిశీలించాలి—ఈ పరిశీలన హితకరం।

Verse 40

गाढमापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्वनमुच्यते

రెండు రాగాలను బలంగా నొక్కి, వల్గాను వెనక్కి లాగితే గుర్రం ఆపబడీ వశమవుతుంది. అలా బంధించడంతో దాని జంట ముందుకాళ్లు నియంత్రితమవుతాయి; ఇదే విధమైన నియంత్రణ ఆజ్ఞను ‘వక్వనము’ అంటారు.

Verse 41

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताडनं मतम्

వల్గాతో గుర్రం కాళ్లను సరిగా సమన్వయం చేసి, తరువాత కావలసినట్లు వల్గాను సడలిస్తారు. బయట మడమ (హీల్) ప్రయోగంతో నియంత్రణ జరిగే క్రియను ‘తాడనము’ (సవరణాత్మక ప్రేరణ)గా భావిస్తారు.

Verse 42

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष बिधीयते

ప్రళయకాలంలో కలిగే విప్లవాన్ని తెలిసికొని, బుద్ధిమంతుడు ఇదే క్రమంలో ముందుకు సాగాలి. నాల్గవ పద్ధతి ‘మోటన’ ద్వారా ఈ విధి నిర్వహించబడుతుంది.

Verse 43

नाधत्ते ऽधश् च पादं यो ऽश्वो लघुनि मण्डले मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं

చిన్న మండలంలో (వ్యాయామ వలయంలో) గుర్రం తన కాళ్లను కింద సరిగా పెట్టకపోతే, నాభి ప్రాంతానికి సమీపంలోని ‘మోటన’ మరియు ‘ఉద్వక్క’ స్థానాల వద్ద పట్టుకుని, నియంత్రిత కాలు పెట్టేలా చేయాలి.

Verse 44

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते

పట్టీ/బంధాన్ని మడిచి దిండులా చేసి ఆసనం/ఆధారంపై ఉంచి, దృఢమైనా మృదువైన పట్టుతో ముందుకు సాగితే—ఆ సంగ్రహం వల్ల భాగం స్థిరంగా పట్టుబడే చోట—ఆ విధానాన్ని ‘సంగ్రహణము’ అంటారు.

Verse 45

हत्वा पर्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम्

స్థానంలో స్థిరంగా నిలిచి పార్శ్వంపై ప్రహారం చేసి (అశ్వం/ప్రతిద్వంది) మనస్సును వ్యగ్రం చేయాలి; తరువాత పాదంతో వల్గాను లాగి, కంటకసమంగా అడ్డంకులతో పరుగెత్తి పారిపోవువానిని పట్టి ఆపాలి।

Verse 46

उत्थितो यो ऽङ्घ्रणानेन पार्ष्ण्निपादात्तुरङ्गमः गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते

ఎగిరి నిలిచిన గుర్రాన్ని మడమ‑పాదాల ఒత్తిడితో వశపరచి, ‘ఖలీ’ (బిట్/కర్బ్) అంగీకరింపజేసి పట్టుకోగలిగితే, అది ‘ఖలీకార’మని అంటారు; అది సేవయోగ్యమైన అశ్వం।

Verse 47

गतित्रये पियः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत्

మూడు గతుల్లో (న్యాయనిర్ణయ విధానాల్లో) అపరాధికి కేవలం పాదభాగమే లభిస్తుంది, కోరిన ఫలం కాదు. కానీ హత్య చేసిన తరువాత కూడా దండన ద్వారా వ్యవహరించవలసిన సందర్భం నిజంగా గహనం।

Verse 48

खलीकृत्य चतुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया उच्छास्य ग्राह्यते ऽन्यत्र तत्स्यादुच्छासनं पुनः

చతుష్కం (నాలుగు విధాల సామగ్రి) ద్వారా ‘ఖలీ’ కట్టించి, గుర్రాన్ని మరో వల్గ/తాడు ద్వారా నియంత్రించాలి. అలాగే దానిని ఉచ్ఛాసం (ఫుసఫుస/స్నోర్ట్) చేయించి వేరే పట్టుతో పట్టుకుంటే, ఆ విధానమే మళ్లీ ‘ఉచ్ఛాసన’ అని పిలుస్తారు।

Verse 49

भठकालाद्यनुत्पादमिति ज बाह्यपार्श्वे प्रयोगात्त्विति ख वण्टयित्वासने इति ख ग्राहकण्टकपायनमिति ख स्वभावं बहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यापर्तनं मतम्

ప్రతిద్వంది స్వభావంగా బయట వైపుకు వాలిపోతే, అదే దిశలో పాదాయన (పాదంతో ముందడుగు) నియోగించి అతనిని పట్టుకోవాలి; దీనినే ‘ముఖవ్యాపర్తన’—అంటే ముఖం/శిరస్సును తిప్పి నియంత్రించడం—అని భావిస్తారు।

Verse 50

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु

అనంతరం ‘పాదం’ను త్రివిధ విన్యాసాలలో యథాక్రమంగా స్థాపించి, మండలాది నుండి ప్రారంభించి పంచధారలలో క్రమంగా సాధనను సిద్ధింపజేయాలి।

Verse 51

आजनोर्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं

వివేకి వ్యక్తి మోకాళ్లకు పైభాగాన్ని సడలుగా ఉంచి మృదువుగా స్వారీ చేయాలి; అవయవాలలో లాఘవం కలిగేంతవరకే గుర్రాన్ని నడిపించాలి।

Verse 52

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु यदा ससादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं

గుర్రం భుజాల వద్ద మృదువుగా, నోటిలో (లగ్గాం స్వీకరణలో) తేలికగా, అన్ని సంధుల్లో సడలుగా ఉండి, సవారీ సహాయాలకు వశంగా ఉన్నప్పుడు—ఆ గుర్రాన్ని సంగ్రహించాలి।

Verse 53

न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा तदाकृष्टिर्विधातव्या पाणिभ्यामिह बल्गया

వెనుక పాదం బాగా స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు దానిని విడవకూడదు; ఆ సమయంలో ‘బల్గయా’ విధానంలో రెండు చేతులతో ఆకర్షణ (లోపలికి లాగడం) చేయాలి।

Verse 54

तत्रत्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीक्षे यदाश्रयौ

అక్కడ గుర్రం ‘త్రిక’ స్థితిలో నిలవాలి—మెడ ఎత్తుగా, ముఖం సమంగా; రెండు వెనుక పాదాలు నేలపై ఉండి, ముందుపాదాలు అంతరిక్షంలో ఆధారపడినట్లుగా (తేలికగా/ఎత్తుగా) ఉండాలి।

Verse 55

तदा सन्धरणं कुर्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति

అప్పుడు దృఢమైన నియంత్రణ (ఆపడం) చేయాలి; అలాగే ముష్టితో కట్టె/లాగాన్ని బిగిగా పట్టాలి, అలా చేస్తే గుర్రం అకస్మాత్తుగా వెనక్కి లాగబడినా నిలిచిపోకుండా ఉంటుంది।

Verse 56

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया

శరీరాన్ని విసిరివేస్తూ కదిలించే ప్రత్యర్థిని మండల-భ్రమలు (వృత్తాకార మలుపులు) ద్వారా అదుపులోకి తేవాలి. అలాగే భుజంపైకి ఎత్తి విసిరేవాడిని ‘వల్గా’ (అకస్మాత్తు దూకుడు/ఎగురు)తో నియంత్రించి నిలిపివేయాలి।

Verse 57

गोमयं लवणं मूत्रं क्वथितं मृत्समन्वितम् अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः

గోమయం, లవణం, గోమూత్రం—ఇవన్నీ మరిగించి మట్టితో కలిపి చేసిన అంగలేపనం, ఈగలు మొదలైన కీటకాల కాటు/కుట్టు ప్రభావాన్ని మరియు శ్రమను తొలగిస్తుంది।

Verse 58

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः

భద్రా మొదలైన జాతుల గుర్రాలకు మధ్యాహ్నం సవారీచేసేవాడు పలుచని మాండ (గంజి/జావ) ఇవ్వాలి. మాంద్యమైన రూపం, ఉత్సాహలేమి, ఆకలి—ఇవి గుర్రం (దుర్బల) స్థితికి లక్షణాలు।

Verse 59

यथा वश्यस् तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः अवाहिता न मिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश् च वाहयेत्

గుర్రం ఎంత వశంగా ఉంటే అంత మేరకు శిక్షణ ఇవ్వాలి; అతిగా నడిపితే శిక్షణ నశిస్తుంది. అతిగా తొక్కించకపోతే అవి తప్పుదారి పట్టవు; కాబట్టి ఉగ్ర/బలమైన నోరు గల గుర్రాలనూ విధిగా నడిపించి (వ్యాయామం చేయించి) సరిచేయాలి।

Verse 60

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं गोमूत्राकुटिला वेणी पद्ममण्डलमालिका

రెండు మోకాళ్లతో బలంగా ఒత్తి, ముష్టి-పట్టు స్థిరంగా ఉంచి గుర్రాన్ని నియంత్రించాలి. జుట్టు వెణుల విధానాలు—‘గోమూత్రాకుటిల’ (సర్పిల వంకర), ‘కుండలిత’, ‘పద్మమండల’, ‘మాలిక’।

Verse 61

पञ्चोलूखलिका कार्या गर्वितास्ते ऽतिकीर्तिताः संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम्

‘ఒలూఖలికా’ అనే ఐదు విధానాలు ఉపయోగించాలి; వాటిలో ‘గర్వితా’ అత్యంత ప్రసిద్ధమని చెప్పబడింది. భేదాలు—సంక్షిప్త, విక్షిప్త, కుంచిత, మరియు యథాచిత (సందర్భానుసారం).

Verse 62

वल्गितावल्गितौ चैव षोटा चेत्थमुदाहृतम् वीथीधनुःशतं यावदशीतिर् नवतिस् तथा

‘వల్గిత’ మరియు ‘అవల్గిత’ అని కూడా పిలుస్తారు; అలాగే ‘షోటా’ అని ఈ విధంగా పేర్కొనబడింది. ‘వీథీ’ అనే పరిమాణం వంద ధనుస్సుల వరకు; అలాగే ఎనభై, తొంభై పరిమాణాలూ చెప్పబడ్డాయి.

Verse 63

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वियात्

‘భద్ర’ గుర్రం సులభంగా శిక్షణ పొందుతుంది. ‘మంద’ గుర్రం దండం (చావడి/చాబుకం) మీదే మనస్సు నిలిపి, శిక్షతోనే స్పందిస్తుంది. ‘మృగజంఘ’ (జింక కాళ్లు) ‘మృగ’ వర్గ గుర్రం; ‘సంకీర్ణ’ వర్గం వీటి లక్షణాల మిశ్రమంగా గ్రహించాలి.

Verse 64

शर्करामधुलाजादः सुगन्धो ऽश्वः शुचिर्द्विजः तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्बो विनीतो बुद्धिमांश् च यः

చక్కెర, తేనె, లాజ (వేపిన ధాన్యం) నుండి పుట్టిన మధుర ప్రసాదంలా, సుగంధముతో; అశ్వమై, శుచిగా, ‘ద్విజ’ (బ్రాహ్మణ) సమానంగా; తేజస్సుతో, ‘క్షత్రియ’ సమానంగా; మరియు వినయశీలుడై బుద్ధిమంతుడై ఉన్నవాడు—ఇవి శుభ లక్షణాలు/పేర్లు అని చెప్పబడింది.

Verse 65

शूद्रो ऽशुचिश् चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः वल्गया धार्यमाणो ऽश्वो लालकं यश् च दर्शयेत्

అశుచిగా, చంచలంగా, మందబుద్ధిగా, వికృతరూపంగా, విపరీతన్యాయబుద్ధితో దుష్టుడైన శూద్రుడు; అలాగే కట్టుదిట్టంగా లగ్గంతో అదుపులో ఉంచవలసిన గుర్రము, నోటిలో లాలాజలం చూపే గుర్రము—ఇవి అశుభలక్షణాలు.

Verse 66

धारासु योजनीयो ऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः अश्वादिलक्षणम् वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत्

అతనిని/దానిని శిక్షణ రేఖల్లో సరిగా నియోగించాలి; లగ్గాన్ని పట్టుకోవడం, విడిచిపెట్టడం వంటి చర్యలతో. ఇప్పుడు శాలిహోత్రుడు యథావిధిగా చెప్పినట్లే గుర్రం మొదలైన వాటి లక్షణాలను నేను వివరిస్తాను.