Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
ఈ అధ్యాయంలో మంత్రసంస్కృత ఔషధాల విషయానంతరం ఆయుర్వేదంలోని కొత్త సంగ్రహం ప్రారంభమవుతుంది—ఆత్రేయుడు ప్రతిపాదించి ధన్వంతరి మళ్లీ బోధించిన ‘సిద్ధయోగాలు’. జ్వర, కాస-శ్వాస-హిక్క, అరోచక, ఛర్ది-తృష్ణ, కుష్ఠ-విస్ఫోట, వ్రణం మరియు నాడీ/భగందర, ఆమవాత-వాతశోణిత, శోథ, అర్శ, అతిసార, క్షయ, స్త్రీరోగాలు, నేత్రరోగాలు మొదలైన ప్రధాన రోగసమూహాలకు చికిత్సా విధానాలు సంక్షిప్తంగా సమీకరించబడ్డాయి. క్వాథం, చూర్ణం, ఘృతం, తైలం, లేపనం, గుటిక, అంజనం, నస్య, సేకం, వమనం, విరేచనం వంటి రూపాలు/ప్రక్రియల ప్రకారం యోగాలు క్రమబద్ధంగా ఇవ్వబడ్డాయి. చివరలో విరేచన చికిత్స—ప్రత్యేకంగా ‘నారాచ’ యోగం—అత్యుత్తమమని ప్రకటించి, సుశ్రుత ప్రమాణంతో ఈ సిద్ధయోగాలు సర్వరోగనాశకాలు, ధర్మరక్షణార్థం జీవనసంరక్షణకూ సాధనాశక్తికీ తోడ్పడతాయని నిర్ధారిస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्त्ररूपौषधकथनं नाम त्र्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुरशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः धन्वन्तरिर् उवाच सिद्धयोगान् पुनर्वक्षे मृतसञ्जीवनीकरान् आत्रेयभाषितान् दिव्यान् सर्वव्याधिविमर्दनान्
ఇలా అగ్ని మహాపురాణంలో ‘మంత్రరూప ఔషధకథనం’ అనే 283వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 284వ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది—‘మృతసంజీవనీకర సిద్ధయోగం’. ధన్వంతరి పలికెను—ఆత్రేయుడు ఉపదేశించిన, దివ్యమైన, సమస్త వ్యాధులను నశింపజేసే, మృతునికీ జీవం కలిగించే సిద్ధయోగాలను నేను మళ్లీ వివరిస్తాను.
Verse 2
आत्रेय उवाच विल्वादिपञ्चमूलस्य क्वाथः स्याद्वातिके ज्वरे पावनं पिप्पलीमूलं गुडूची विष्वजो ऽथ वा
ఆత్రేయుడు పలికెను—వాతజ్వరంలో ‘విల్వాది పంచమూల’ కషాయం ఇవ్వాలి. శుద్ధికర చికిత్సగా పిప్పలి-మూలం లేదా గుడూచి లేదా ‘విష్వజ’ అనే ఔషధాన్ని కూడా ఉపయోగించవచ్చు.
Verse 3
वीरकार्ये इति ख एकनामाथ सर्थकमिति ख , ञ च सर्वव्याधिविनाशकानिति ख आमलक्यभया कृष्ण वह्निः सर्वज्वरान्तकः विल्वाग्निमन्थश्योनाककाश्मर्यः पार्ला स्थिरा
‘వీరకార్యే’—ఇది ఖ ప్రతిలోని పాఠం; ‘ఏకనామ’ ‘సార్థకం’—ఇవీ ఖ ప్రతిలోని పాఠాలు; అలాగే ‘సర్వవ్యాధివినాశకాన్’—ఇదీ ఖ ప్రతిలోని పాఠం. (ఔషధాలు) ఇవి—ఆమలకీ, అభయా, కృష్ణా, వహ్ని, సర్వజ్వరాంతక, విల్వ, అగ్నిమంథ, శ్యోనాక, కాశ్మర్య, పార్లా, స్థిరా.
Verse 4
त्रिकण्टकं पृश्नपर्णी वृहती कण्टकारिकाः ज्वराविपाकपार्श्वार्तिकाशनुत् कुशमूलकम्
త్రికణ్టకము, పృశ్నిపర్ణీ, వృహతీ, కణ్టకారికా—కుశమూలముతో కూడి—జ్వరము, అజీర్ణం/విపాకవికారము మరియు పార్శ్వశూలమును శమింపజేసే ఔషధయోగము।
Verse 5
गुडूची पर्पटी मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं स्मृतम्
గుడూచీ, పర్పటీ, ముస్తా, కిరాతము, విశ్వభేషజము—ఈ ఐదు ద్రవ్యాలు వాత-పిత్తజ్వరంలో ఇవ్వవలసినవి; దీనిని ‘పంచభద్ర’ అని స్మరిస్తారు।
Verse 6
त्रिवृद्विशालकटुकात्रिफलारग्बधैः कृतः स्ंस्कारो भेदनक्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः
త్రివృత్, విశాలా, కటుకా, త్రిఫలా, ఆరగ్వధములతో సంస్కరించి చేసిన భేదన-క్వాథము (పేయము) సమస్త జ్వరములను నశింపజేస్తుంది।
Verse 7
देवदारुबलावासात्रिफलाव्योपपद्मकैः सविडङ्गैः सितातुल्यं तच्चुर्णं पञ्चकाशजित्
దేవదారు, బలా, వాసా, త్రిఫలా, వ్యోపపద్మకము, విడంగము—ఇవన్నీ సమాన పరిమాణంలో చక్కెరతో కలిపిన చూర్ణము—ఐదు విధాల కాసము (దగ్గు)ను జయిస్తుంది।
Verse 8
दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीबिल्वपौष्करैः शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागवल्लिभिः
దశమూలము, శఠీ, రాస్నా, పిప్పలీ, బిల్వము, పౌష్కరము; అలాగే శృంగీ, తామలకీ, భార్గీ, గుడూచీ, నాగవల్లీ—ఈ ద్రవ్యములతో కూడిన (యోగము)।
Verse 9
यवाग्रं विधिना सिद्धं कशायं वा पिवेन्नरः काशहृद्ग्रहणीपार्श्वहिक्वाश्वासप्रशान्तये
విధివిధానంగా సిద్ధం చేసిన యవ (బార్లీ) కషాయాన్ని మనిషి త్రాగాలి; అది దగ్గు, హృదయవేదన, గ్రహణీ రుగ్మతలు, పార్శ్వశూల, ఎక్కిళ్లు మరియు శ్వాసకష్టం శమింపజేస్తుంది.
Verse 10
मधुकं मधुना युक्तं विप्पलीं शर्करान्वितां नागरं गुडसंयुक्तं हिक्वाघ्नं लावणत्रयम्
తేనెతో యష్టిమధుకం, చక్కెరతో పిప్పలి, బెల్లంతో నాగరం (శొంఠి), అలాగే త్రిలవణం—ఈ యోగం ఎక్కిళ్లను నశింపజేస్తుంది.
Verse 11
कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षा वृक्षाम्लदाडिमम् सौवर्चलं गुडं क्षौद्रं सर्वारोचननाशनम्
కారవి, జాజి (జీలకర్ర) మరియు మరిచం; ద్రాక్ష; వృక్షామ్లం మరియు దాడిమం—సౌవర్చల లవణం, బెల్లం, తేనెతో కలిసి—ఇవి అన్ని రకాల అరుచిని (ఆకలి లేకపోవడం) తొలగిస్తాయి.
Verse 12
शृङ्गवेररसञ्चैव मधुना सह पाययेत् अरुचिश्वासकाशघ्नं प्रतिश्यायकफान्तकम्
శృంగవేర (తాజా అల్లం) రసాన్ని తేనెతో కలిపి త్రాగించాలి; ఇది అరుచి, శ్వాసకష్టం, దగ్గును నశింపజేసి, ప్రతిశ్యాయం (జలుబు) మరియు కఫాన్ని అంతమొందిస్తుంది.
Verse 13
वटं शृङ्गी शिलालोध्रदाडिमं मधुकं मधु पिवेत् तण्डुलतोयेन च्छर्दितृष्णानिवारणम्
వటము, శృంగీ, శిలా-లోధ్ర, దాడిమం, యష్టిమధుకం—ఇవన్నీ తేనెతో కలిసి తండులతోయం (బియ్యం మాండ) లో కలిపి త్రాగాలి; ఇది వాంతులు మరియు అధిక దాహాన్ని నివారిస్తుంది.
Verse 14
देवदारुबलारास्नात्रिफलाव्योषपद्मकैर् इति ख गुडुची वासकं लोध्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् कफान्वितञ्जयेद्रक्तं तृष्णाकासज्वरापहम्
(ఇంకొక యోగం:) దేవదారు, బలా, రాస్నా, త్రిఫలా, త్రికటు (వ్యోష) మరియు పద్మక; అలాగే గుడూచి, వాసక, లోధ్రలను పిప్పలి మరియు తేనెతో కలిపిన సిద్ధం—కఫసంబంధ రక్తదోషాలను జయించి, దాహం, దగ్గు, జ్వరాన్ని శమింపజేస్తుంది।
Verse 15
वासकस्य रसस्तद्वत् समधुस्ताम्रजो रसः शिरीषपुष्पसुरसभावितं मरिचं हितं
వాసక రసం తేనెతో కూడి హితకరం; అలాగే తామ్రజ రసం కూడా తేనెతో ప్రయోజనకరం. శిరీష పుష్పం మరియు సురసా (తులసి) సారంతో భావితం చేసిన మరిచం (నల్ల మిరియాలు) పథ్యము।
Verse 16
सर्वार्तिनुन्मसूरो ऽथ पित्तमुक् तण्ड्लीयकं निर्गुण्डी शारिवा शेलु रङ्गोलश् च विषापहः
తదుపరి—మసూరం అన్ని బాధలను తొలగించేది; తండులీయకం పిత్తాన్ని తగ్గించేది; అలాగే నిర్గుండీ, శారివా, శేలు, రంగోల—ఇవి విషనాశక ద్రవ్యాలు।
Verse 17
महौषधं मृतां क्षुद्रां पुष्करंग्रन्थिकोद्भवं पिवेत् कणायुतं क्वाथं मूर्छायाञ्च मदेषु च
మూర్ఛ మరియు మదస్థితుల్లో—మహౌషధ, మృతా, క్షుద్రా, పుష్కర, గ్రంథికోద్భవాలతో పాటు కణా (పిప్పలి) కలిపిన క్వాథం త్రాగాలి।
Verse 18
हिङ्गुसौर्चलव्योषैर्द्विप्लांशैर्घृताढकं चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनं
హింగు, సౌర్చల మరియు వ్యోష—ప్రతి దానిని ద్వి-ప్లాంశ ప్రమాణంలో తీసుకొని—గోమూత్రం నాలుగు రెట్లు ద్రవంలో ఒక ఆఢక ఘృతాన్ని సిద్ధం (పాకం) చేస్తే; ఈ సిద్ధం ఉన్మాదం (మనోవికారము) ను నశింపజేస్తుంది।
Verse 19
शङ्खपुष्पीवत्ताकुष्ठैः सिद्धं ब्राह्मीरसैर् युतं पुराणं हन्त्यपस्मारं सोन्मादं मेध्यमुत्तमं
శంఖపుష్పీ, వత్తా, కుష్ఠాలతో సిద్ధం చేసి బ్రాహ్మీ రసంతో యుక్తమైన పురాణ-ప్రయోగం అపస్మారము (మూర్ఛ/మిర్గి) మరియు ఉన్మాదాన్ని నశింపజేస్తుంది; ఇది ఉత్తమ మేధ్యము.
Verse 20
पञ्चगव्यं घृतं तद्वत् कुष्ठनुच्चाभयायुतं पटोलत्रिफलानिम्बगुडुचीधावणीवृषैः
అదేవిధంగా పంచగవ్యంతో సిద్ధమైన ఘృతాన్ని ఉపయోగించాలి; అందులో కుష్ఠ (కుష్ఠనాశక) మరియు అభయా (హరితకీ) కలిపి, పటోల, త్రిఫలా, నింబ, గుడూచీ, ధావణీ, వృషలను కూడా యుక్తం చేయాలి.
Verse 21
सकरञ्जैर् घृतं सिद्धं कुष्ठनुद्वज्रकं स्मृतं निम्बं पटोलं व्याघ्री च गुडूची वासकं तथा
కరంజతో సిద్ధమైన ఘృతాన్ని కుష్ఠనాశకమైన ‘వజ్రక’ అని స్మరిస్తారు; అందులో నింబ, పటోల, వ్యాఘ్రీ, గుడూచీ మరియు వాసకాన్ని కూడా కలపాలి.
Verse 22
कुर्याद्दशपलान् भागान् एकैकस्य सकुट्टितान् जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितं
ప్రతి ద్రవ్యాన్ని పది పలాల చొప్పున తీసుకొని ద粗గా నూరాలి; ఆపై ఒక ద్రోణం నీటిలో మరిగించి, నాలుగో వంతు మిగిలే వరకు ఉడికించాలి.
Verse 23
घृतप्रस्थम्पचेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतं पञ्चतिक्तमिति ख्यातं सर्पिः कुष्ठविनाशनं
ఆ కషాయంతో త్రిఫలాగర్భంగా (త్రిఫలా యుక్తంగా) ఒక ప్రస్థ ఘృతాన్ని పాకం చేయాలి; ఆ సర్పిస్ ‘పంచతిక్తం’ అని ప్రసిద్ధి, కుష్ఠాన్ని నశింపజేస్తుంది.
Verse 24
अशीतिं वातजान्रोगान् चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् वङ्कोलश्चेति ख , ञ , च पुष्पकमिति ज ग्रन्थिलोद्भवमिति ख त्रिफलाशर्करायुतमिति ख , ञ च विंशतिं श्लैष्मिकान् कासपीनसार्शोव्रणादिकान्
ఈ యోగము వాతజన్య ఎనభై రోగాలను, పిత్తజన్య నలభై రోగాలను, కఫజన్య ఇరవై రోగాలను నశింపజేస్తుంది; అలాగే దగ్గు, పీనస (ముక్కు జలుబు/రైనైటిస్), అర్శస్ (మూలవ్యాధి), వ్రణాలు మొదలైన వాటిలో కూడా హితకరం. కొన్ని పాఠాలలో ‘వంకోల’ లేదా ‘పుష్పక’ అని, మరికొన్నింటిలో ‘గ్రంథిలోద్భవ’ సంబంధ పాఠం; ఇంకొక పాఠంలో ‘త్రిఫలా-శర్కరా యుతం’ అని ఉంది.
Verse 25
हन्त्यन्यान् योगरजो ऽयं यथार्कस्तिमिरं खलु त्रिफलायाः कषायेन भृङ्नराजरसेन च
ఈ ఔషధ చూర్ణము ఇతర వ్యాధులను కూడా నశింపజేస్తుంది; సూర్యుడు నిజంగా చీకటిని తొలగించినట్లే. దీనిని త్రిఫలా కషాయం మరియు భృంగరాజ రసంతో కలిసి సేవించాలి.
Verse 26
व्रणप्रक्षालनङ्कुर्यादुपदंशप्रशान्तये पटीलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजो ऽथ वा
ఉపదంశ (పుండ్లతో కూడిన సంక్రమణ/గుప్తవ్యాధి) శాంతి కోసం వ్రణాన్ని కడగాలి—పటీలా ఆకుల చూర్ణంతో, లేదా దానిమ్మ తొక్క పొడి/రజంతో.
Verse 27
गुण्डयेच्च गजेनापि त्रिफलाचूर्णकेन च त्रिफलायोरजोयष्ठिमार्कवोत्पलमारिचैः
దీనిని గజ (రాతి రుబ్బే పరికరం/సిలబట్ట)తో కూడా నూరి, త్రిఫలా చూర్ణాన్ని ఉపయోగించాలి; త్రిఫలా, రజ (పరాగం/ధూళి), యవం, యష్టిమధు, మార్కవ, ఉత్పల మరియు మరిచంతో కలిపి సిద్ధం చేయాలి.
Verse 28
समैन्धवैः पचेत्तैलमभ्यङ्गाच्छर्दिकापहं सक्षीरान् मार्कवरसान् द्विप्रस्थमधुकोत्पलैः
సైంధవం (రాతి ఉప్పు) సమభాగాలతో నూనెను పాకం చేయాలి; అభ్యంగం (నూనె మర్దన)గా వాడితే వాంతిని తొలగిస్తుంది. పాలు కలిపిన మార్కవ రసంతో, అలాగే మధుక (యష్టిమధు) మరియు ఉత్పలాన్ని రెండు ప్రస్థల పరిమాణంలో తీసుకొని పాకం చేయాలి.
Verse 29
पचेत्तु तैलकुडवं तन्नस्यं पलितापहं निम्बम्पटोलं त्रिफला गुडूची स्वदिरं वृषं
నూనెను ఒక కుడవ పరిమాణంలో వండి సిద్ధం చేయాలి; ఆ సిద్ధ నూనెను నస్యంగా వాడితే జుట్టు తెల్లబడటం తొలగుతుంది. ఇది వేప, పటోల, త్రిఫల, గుడూచి, స్వదిర, వృషతో సిద్ధం చేయబడుతుంది.
Verse 30
भूनिम्बपाठात्रिफलागुडूचीरक्तचन्दनं योगद्वयं ज्वरं हन्ति कुष्ठविस्फोटकादिकं
భూనింబ, పాఠా, త్రిఫల, గుడూచి, రక్తచందనం కలిగిన ద్వివిధ యోగం జ్వరాన్ని నశింపజేస్తుంది; కుష్ఠం, విస్ఫోటకాది చర్మరోగాలను కూడా శమింపజేస్తుంది.
Verse 31
पटोलामृतभूनिम्बवासारिष्टकपर्पटैः खदिरान्तयुतैः क्वाथो विस्फोटज्वरशान्तिकृत्
పటోల, అమృతా (గుడూచి), భూనింబ, వాసా, అరిష్టక, పర్పట—ఇవన్నీ ఖదిరాది కషాయాంత ద్రవ్యాలతో కలిపి చేసిన క్వాథం విస్ఫోటం మరియు జ్వరాన్ని శమింపజేస్తుంది.
Verse 32
दशमूली च्छिन्नरुहा पथ्या दारु पुनर्नवा ज्वरविद्रधिशोथेषु शिग्रुविश्वजिता हिताः
దశమూలి, ఛిన్నరుహా (గుడూచి), పథ్యా (హరీతకీ), దారు (దేవదారు), పునర్నవా—శిగ్రు మరియు విశ్వజితాతో కలిసి—జ్వర, విద్రధి, శోథాలలో హితకరమైనవి.
Verse 33
मधूकं निम्बपत्राणि लेपः स्यद्व्रणशोधनः त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधातिबलाकुशाः
మధూకం మరియు వేప ఆకులతో చేసిన లేపనం వ్రణశోధన చేస్తుంది. అలాగే త్రిఫల, ఖదిర, దార్వీ, న్యగ్రోధ, అతిబలా, కుశ—ఇవీ గాయశుద్ధికి ప్రయోజనకరం.
Verse 34
निम्बमूलकपत्राणां कषायाः शोधने हिताः करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रमीन्
వ్రణాలను శుద్ధి చేయుటకు నింబమూలం, ఆకుల కషాయం హితకరం. కరంజ, అరిష్ట, నిర్గుండీ రసం వ్రణంలో పుట్టిన కృములను నశింపజేస్తుంది.
Verse 35
गुण्डयेन्नगजेनापीति ख , ञ च धातकिचन्दनबलासमङ्गामधुकोत्पलैः दार्वीमेदोन्वितैर् लेपः समर्पिर्व्रणरोपणः
ధాతకీ, చందనం, బలా, సమంగా, మధుకం, ఉత్పలం—ఇవన్నీ దార్వీ, మేదాతో కలిపి నెయ్యితో లేపం చేస్తే వ్రణరోపణ జరుగుతుంది.
Verse 36
गुग्गुलुत्रिफलाव्योषसमांर्शैर् घृतयोगतः नाडी दुष्टव्रणं शूलम्भगन्दरमुखं हरेत्
గుగ్గులు, త్రిఫలా, వ్యోషం సమభాగాలుగా తీసుకొని నెయ్యితో కలిపిన తయారీ నాడీ రోగం, దుష్టవ్రణం, శూలం మరియు భగందర ముఖాన్ని నివారిస్తుంది.
Verse 37
हरितकीं मूत्रसिद्धां सतैललवणान्वितां प्रातः प्रातश् च सेवेत कफवातामयापहां
మూత్రంలో సిద్ధం చేసిన హరీతకీని నూనె, ఉప్పుతో కలిసి ప్రతిరోజు ఉదయం సేవించాలి; ఇది కఫ-వాతజ వ్యాధులను తొలగిస్తుంది.
Verse 38
त्रिकटुत्रिफलाक्वाथं सक्षारलवणं पिवेत् कफवातात्मकेष्वेव विरेकः कफवृद्धिनुत्
త్రికటు, త్రిఫలా క్వాథాన్ని క్షారం, ఉప్పుతో కలిసి త్రాగాలి. కఫ-వాత స్వభావ రుగ్మతల్లో ఈ విరేచనం కఫవృద్ధిని తగ్గిస్తుంది.
Verse 39
पप्पलीपिप्पलीमूलवचाचित्रकनागरैः क्वाथितं वा पिवेत्पेयमामवातविनाशनं
పప్పలీ, పిప్పలీమూలం, వచా, చిత్రకము, ఎండు అల్లము (నాగరము) మరిగించి చేసిన పలుచని పేయాన్ని త్రాగాలి; అది ఆమవాతాన్ని నశింపజేస్తుంది।
Verse 40
रास्नां गुडुचीमेरण्डदेवदारुमहौषधं पिवेत् सर्वाङ्गिके वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे
రాస్నా, గుడూచీ, ఎరండము, దేవదారు, మహౌషధము—ఇవి సేవించాలి; ఆమసహిత సర్వాంగ వాతము సంధి, అస్తి, మజ్జలో ఉన్నప్పుడు।
Verse 41
दशमूलकशायं वा पिवेद्धा नागराम्भसा शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः प्रातः प्रातिर् निषेवितः
లేదా దశమూల కషాయాన్ని ఎండు అల్లము (నాగరము) కలిపిన నీటితో త్రాగాలి; శుణ్ఠీ-గోక్షుర క్వాథాన్ని ప్రతి ఉదయం నియమంగా సేవించాలి।
Verse 42
सामवातकटीशूलपाचनो रुक्प्रणाशनः समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याश् च तैलकं
ప్రసారణీ యొక్క మూలం, ఆకులు, కొమ్మలతో సిద్ధం చేసిన తైలం ఆమసహిత వాతాన్ని జీర్ణింపజేసి, కటి-శూలం మరియు శరీర వేదనలను నశింపజేస్తుంది।
Verse 43
गुडुच्याः सुरसः कल्कः चूर्णं वा क्वाथमेव च प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात्
గుడూచీ మరియు సురస (తులసి) యొక్క కల్కం, చూర్ణం లేదా క్వాథం—ఇవాటిలో ఏదైనా దీర్ఘకాలం సేవిస్తే వాతశోణితం నుండి విముక్తి కలుగుతుంది।
Verse 44
पिप्पली वर्धमानं वा सेव्यं पथ्या गुडेन वा पटोलत्रिफलातीव्रकटुकासृतसाधितं
పిప్పలిని ‘వర్ధమాన’ (క్రమంగా మోతాదు పెంచే) విధానంలో సేవించాలి; లేదా హరితకీ (పథ్యా)ని బెల్లంతో కలిసి తీసుకోవాలి; లేక పటోల, త్రిఫలా, తీవ్రమైన కటుక ఔషధాలతో సిద్ధం చేసిన ఘృతాన్ని పానంచేయాలి।
Verse 45
पक्वं पीत्वा जयत्याशु सदाहं वातशोणितं कफवातविनाशिनीमिति ज त्रिकटुत्रिफलाकुष्ठमिति ञ पटोलत्रिफलाभिरुकटुकामृतसाधितमिति ख , छ , ञ च गुग्गुलं कोष्णशीते तु गुडुची त्रिफलाम्भसा
ఈ సిద్ధం చేసిన ఔషధాన్ని బాగా పాకిన తరువాత సేవిస్తే, దీర్ఘకాల దాహాన్ని మరియు వాత-శోణితం (రక్తంలో వాతజ వికారం) ను త్వరగా జయించి, కఫ-వాత రుగ్మతలను నశింపజేస్తుంది—ఇది ‘జ’ అనే పేరుతో చెప్పబడింది. ‘త్రికటు–త్రిఫలా–కుష్ఠ’ సమ్మేళనం ‘ఞ’. పటోల, త్రిఫలా, అభిరు, కటుకా, అమృతా (గుడూచి)లతో సిద్ధం చేసినది ‘ఖ/ఛ/ఞ’. గుగ్గులును గోరువెచ్చగా లేదా చల్లగా, గుడూచి-త్రిఫలా సంస్కృత జలంతో ఇవ్వాలి।
Verse 46
बलापुनर् नवैर् अण्डवृहतीद्वयगोक्षुरैः सहिङ्गु लवनैः पीतं सद्यो वातरुजापहं
బలా మరియు పునర్నవాలను తాజా అండ, రెండు బృహతీలు, గోక్షురంతో కలిసి, హింగు మరియు లవణాలతో సహా పానంచేస్తే, అది వెంటనే వాతజ నొప్పిని తొలగిస్తుంది।
Verse 47
कार्षिकं पिप्पलीमूलं पञ्चैव लवणानि च पिप्पली चित्रकं शुण्ठी त्रिफला त्रिवृता वचा
పిప్పలీమూలం ఒక కార్ష పరిమాణం, అలాగే ఐదు లవణాలు; ఇంకా పిప్పలి, చిత్రకం, శుణ్ఠి, త్రిఫలా, త్రివృత, వచా—ఇవే పేర్కొన్న ఔషధయోగ ద్రవ్యాలు।
Verse 48
द्वौ क्षारौ शाद्वला दन्ती स्वर्णक्षीरी विषाणिका कोलप्रमाणां गुटिकां पिवेत् सौवीरकायुतां
రెండు క్షారాలు, శాద్వలా, దంతీ, స్వర్ణక్షీరీ, విషాణికా—ఇవన్నీ కలిపి కోల (రేగి పండు) పరిమాణంలో గుటిక (గోళీ) తయారు చేసి, దానిని సౌవీరక (కిణ్విత పుల్లటి పానీయం)తో కలిసి త్రాగాలి।
Verse 49
शोथावपाके त्रिवृता प्रवृद्धे चोदरादिके क्षीरं शोथहरं दारु वर्षाभूर्नागरैः शुभम्
వాపు పండినప్పుడు, ఉదర రోగాలలో త్రివృత్ వాడాలి. దేవదారు, గలిజేరు, శొంఠితో కాచిన పాలు వాపును హరిస్తాయి, ఇది శుభప్రదం.
Verse 50
सेकस् तथार्कवर्षाभूनिम्बक्वाथेन शोथजित् व्योषगर्भं पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि
జిల్లేడు, గలిజేరు, వేప కషాయంతో కాపడం పెడితే వాపు తగ్గుతుంది. మోదుగ క్షార జలంలో త్రికటు చూర్ణం కలిపి తీసుకోవాలి.
Verse 51
साधितं पिवतः सर्पिः पतत्यर्शो न संशयः विश्वक्सेनावनिर्गुण्डीसाधितं चापि लावणं
ఈ ఔషధ ఘృతాన్ని తాగితే మొలలు నిస్సందేహంగా రాలిపోతాయి. విష్వక్సేన, వావిలితో చేసిన లవణం కూడా మంచిది.
Verse 52
विडङ्गानलसिन्धूत्थरास्नाग्रक्षारदारुभिः तैलञ्चतुर्गुणं सिद्धं कटुद्रव्यं जलेन वा
వాయువిడంగాలు, చిత్రమూలం, సైంధవ లవణం, సన్నరాష్ట్రం, యవక్షారం, దేవదారులతో నూనెను నాలుగు రెట్ల నీటితో కాచాలి.
Verse 53
गण्डमालापहं तैलमभ्यङ्गात् गलगण्डनुत् शटीकुनागबलयक्वाथः क्षीररसे युतम्
ఈ తైల మర్దన గండమాల, గलगండాలను (గొంతు వాపు) పోగొడుతుంది. కచ్చూరాలు, కునాగ, బల కషాయాన్ని పాలతో తీసుకోవాలి.
Verse 54
पयस्यापिप्पलीवासाकल्कं सिद्धं क्षये हितम् वचाविडभयाशुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकान्
క్షయరోగంలో పయస్యా, పిప్పలి, వాసా కల్కాన్ని సిద్ధం చేసి సేవించడం హితకరం. వచా, విడభయా, శుంఠీ, హింగు, కుష్ఠ, అగ్నిదీప్యక వంటి ఔషధాలనూ చికిత్సలో వినియోగించవచ్చు.
Verse 55
द्वित्रिषट्चतुरेकांशसप्तपञ्चाशिकाः क्रमात् चूर्णं पीतं हन्ति गुल्मं उदरं शूलकासनुत्
రెండు, మూడు, ఆరు, నాలుగు, ఒక, ఏడు, యాభై భాగాలు—ఈ క్రమంలో మోతాదుగా—ఈ చూర్ణాన్ని పానంచేస్తే గుల్మం, ఉదరరోగం, శూలం మరియు కాసం నశిస్తాయి.
Verse 56
पाठानिकुम्भत्रिकटुत्रिफलाग्निषु साधितम् क्तोष्टुशीते ऽथेति ख मूत्रेण चूर्णगुटिका गुल्मप्लीहादिमर्दनी
పాఠా, నికుంభ, త్రికటు, త్రిఫలా మరియు అగ్ని (చిత్రక)తో సంస్కరించి సిద్ధం చేసి, చల్లారిన తరువాత ఆ చూర్ణంతో గుటికలు చేసి, మూత్రాన్ని అనుపానంగా ఇచ్చినచో గుల్మం మరియు ప్లీహాది రోగాలను శమింపజేస్తుంది.
Verse 57
वासानिम्बपटीलानि त्रिफला वातपित्तनुत् लिह्यात् क्षौद्रेण विडङ्गं चूर्णं कृमिविनाशनम्
వాసా, నింబ, పటీలా—త్రిఫలతో కలిసి తీసుకుంటే వాత-పిత్తం శమిస్తుంది. అలాగే విడంగ చూర్ణాన్ని తేనెతో లేహ్యంగా తీసుకుంటే కృములు నశిస్తాయి.
Verse 58
विडङ्गसैन्धवक्षारमूत्रेनापि हरीतकी शल्लकीवदरीजम्बुपियालाम्रार्जुनत्वचः
విడంగ, సైంధవ, క్షారము మరియు మూత్రంతో పాటు హరీతకీని కూడా ఇవ్వవచ్చు. అలాగే శల్లకీ, బదరీ, జంబు, పియాల, ఆమ్ర మరియు అర్జున వృక్షాల తొక్కలను కూడా ఔషధంగా ప్రయోగించవచ్చు.
Verse 59
पीताः क्षीरेण मध्वक्ताः पृथक्शीणितवारणाः विल्वाम्रघातकीपाठाशुण्ठीमोचरसाः समाः
పాలతో పాటు తేనె కలిపి, విడివిడిగా సిద్ధం చేసి ఆరబెట్టిన బిల్వ, ఆమ్ర, ఘాతకీ, పాఠా, శుణ్ఠీ, మోచరసాల స్వరసాలను సమభాగాలుగా తీసుకొని అంతర్గతంగా సేవించవలెను।
Verse 60
पीता रुन्धन्त्यतीसारं गुडतक्रेण दुर्जयम् चाङ्गेरीकोलदध्यम्बुनागरक्षारसंयुतम्
బెల్లం కలిపిన మజ్జిగతో, చాంగేరీ, కోల, పెరుగు కలిపిన నీరు, శుణ్ఠీ మరియు క్షారరసం కలిపిన ఈ యోగాన్ని అంతర్గతంగా సేవిస్తే, జయించలేని అతిసారమును కూడా ఆపుతుంది।
Verse 61
घृतयुक्क्वाथितं पेयं गुदंभ्रसे रुजापहम् विडङ्गातिविषामुस्तं दारुपाथाकलिङ्गकम्
నెయ్యితో కలిసి మరిగించి చేసిన పేయం గుదభ్రంశంలో నొప్పిని తగ్గిస్తుంది. ఇది విడంగ, అతివిషా, ముస్తా, దారు, పాఠా, కలింగకములతో సిద్ధం చేయబడుతుంది।
Verse 62
मरीचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् शर्करासिन्धुशुण्ठीभिः कृष्णामधुगुडेन वा
మరీచంతో కలిపితే ఇది శోథం మరియు అతిసారాన్ని నశింపజేస్తుంది. దీనిని శర్కర, సైంధవం, శుణ్ఠీతో గానీ, లేదా పిప్పలి, తేనె, బెల్లంతో గానీ ఇవ్వవచ్చు।
Verse 63
द्वे द्वे खादेद्धरीतक्यौ जीवेद्वर्षशतं सुखी त्रिफला पिप्पलीयुक्ता सम्ध्वाज्या तथैव सा
హరీతకీని రెండు రెండు మోతాదులుగా తింటే మనిషి సుఖంగా వంద సంవత్సరాలు జీవిస్తాడు. అలాగే పిప్పలితో కూడిన త్రిఫలాను నెయ్యితో కలిపి తీసుకున్నా అదే ఫలం కలుగుతుంది।
Verse 64
चूर्नमामलकं तेन सुरसेन तु भवितम् मध्वाज्यशर्करायुक्तं लिढ्वा स्त्रीशः पयः पिवेत्
ఆమలక చూర్ణం చేసి దానిని సురసా (తులసి) రసంతో భావితం చేయాలి. తరువాత తేనె, నెయ్యి, చక్కెర కలిపి లేహనం చేసి, ఆపై స్త్రీ పాలు త్రాగాలి.
Verse 65
मासपिप्पलिशालीनां यवगोधूमयोस् तथा चूर्णभागैः समांशैश् च पचेत् पिप्पलीकां शुभां
మాష (ఉరద్), పిప్పలి, శాలి బియ్యం, అలాగే యవం మరియు గోధుమ—ఇవన్నీ సమాన చూర్ణ భాగాలుగా తీసుకొని శుభమైన పిప్పలి-యోగాన్ని వండి సిద్ధం చేయాలి.
Verse 66
तां भक्षयित्वा च पिवेत् शर्करामधुरं पयः नवश् चटकवज्जम्भेद् दशवारान् स्त्रियं ध्रुवम्
ఆ తయారును భక్షించి చక్కెరతో తీపి చేసిన పాలను త్రాగాలి. తరువాత పిచ్చుకలా పునఃపునః, నిశ్చయంగా, స్త్రీతో తొమ్మిది లేదా పది సార్లు సంభోగించాలి.
Verse 67
समङ्गाधातकीपुष्पलोध्रनीलोत्पलानि च त्रिपला चाम्लपित्तनुदिति ख , ञ च एतत् क्षीरेन दातव्यं स्त्रीणां प्रदरनशनं
సమంగా, ధాతకీ పుష్పాలు, లోధ్రం, నీలోత్పలం—ఈ మిశ్రమం మూడు పలములు ఆమ్లపిత్తాన్ని తగ్గిస్తుందని చెప్పబడింది. దీనిని పాలతో ఇవ్వాలి; ఇది స్త్రీల ప్రదరాన్ని నశింపజేస్తుంది.
Verse 68
वीजङ्कौरण्टकञ्चापि मधुकं श्वेतचन्दनं पद्मोत्पलस्य मूलानि मधुकं शर्करातिलान्
అలాగే బీజంకౌరణ్టక, మధూక (యష్టిమధు) మరియు శ్వేతచందనం; పద్మం మరియు నీలోత్పల మూలాలు, అలాగే మధూక, చక్కెర, నువ్వులు తీసుకోవాలి.
Verse 69
द्रवमाणेषु गर्भेषु गर्भस्यापनमुत्तमं देवदारु नभः कुष्ठं नलदं विश्वभेषजं
గర్భం ద్రవమై స్రవించే ప్రమాదం ఉన్నప్పుడు, గర్భధారణను నిలుపుటకు దేవదారు, నభః, కుష్ఠం, నలదం, విశ్వభేషజం కలయిక ఉత్తమ ఉపాయం.
Verse 70
लेपः काञ्चिकमम्पष्टस्तैलयुक्तः शिरोर्तिनुत् वस्त्रपूतं क्षिपेत् कोष्णं मिन्धूत्यं कर्णशूलनुत्
కాంచికను బాగా నూరి నూనెతో కలిపి లేపనంగా పెట్టితే శిరోవేదన తగ్గుతుంది. మింధూత్యాన్ని గోరువెచ్చగా చేసి వస్త్రంతో వడకట్టి చెవిలో వేసితే కర్ణశూలం తొలగుతుంది.
Verse 71
लशुनार्द्रकशिग्रूणां कदल्या वा रसःपृथक् बलाशतावरीरास्नामृताः मैरीयकेः पिवेत्
వెల్లుల్లి, తాజా అల్లం, శిగ్రు (మునగ) రసాలను విడివిడిగా తీసుకొని, లేదా అరటి రసం తీసుకొని, బలా, శతావరి, రాస్నా, అమృతా (గుడూచి)తో సిద్ధమైన మైరీయకాన్ని సేవించాలి.
Verse 72
त्रिफलासहितं सर्पिस्तिमिरघ्नमनुत्तमं त्रिफलाव्योषसिन्धूप्त्यैर् घृतं सिद्धं पिवेन्नरः
త్రిఫలాతో సిద్ధమైన నెయ్యి తిమిరాన్ని నశింపజేసే అనుత్తమ ఔషధం. త్రిఫలా, వ్యోషం మరియు సైంధవంతో సమ్యక్గా సిద్ధం చేసిన ఘృతాన్ని మనిషి సేవించాలి.
Verse 73
चाक्षुष्यम्भेदनं हृद्यं दीपनं क्रफरोगनुत् नीलोत्पलस्य किञ्जल्कं गोशकृद्रससंयुतं
నీలోత్పల పరాగాన్ని గోశకృద్రసంతో కలిపితే అది నేత్రహితం, భేదనం (అవరోధభేదక), హృద్యము, దీపనం మరియు కఫజ రోగనాశకముగా ఉంటుంది.
Verse 74
गुटिकाञ्जनमेतत् स्यात् दिनरात्र्यन्धयोर्हितं यष्टीमधुवचाकृष्णावीजानां कुटजस्य च
ఇది గుటికాంజనం (గోళి-రూప అంజనం)గా తయారు చేయవలెను; పగలు మరియు రాత్రి కలిగే అంధత్వానికి ఇది హితకరం. యష్టీమధు, వచా, కృష్ణా విత్తనాలు మరియు కుటజంతో సిద్ధమగును.
Verse 75
कल्केनालोड्य निम्बस्य कषायो वमनाय सः स्निग्धस्विन्नयवन्तोयं प्रदातव्यं विरेचनम्
నింబ కషాయాన్ని దాని కల్కంతో కలిపి వమనార్థం ఇవ్వవలెను. స్నేహనము, స్వేదనము చేసిన తరువాత యవంతోయము కలిగిన ఈ సిద్ధాన్ని విరేచనంగా ఇవ్వాలి.
Verse 76
अन्यथा योजितं कुर्यात् मन्दाग्निं गौरवारुचिं पथ्यासैन्धवकृष्णानां चूर्णमुष्णाम्बुना पिवेत्
లేకపోతే మందాగ్ని, గౌరవం, అరుచి ఉన్నవారికి యథాయోగ్యంగా ప్రయోగించాలి. పథ్యా (హరితకీ), సైంధవం, కృష్ణా (నల్ల మిరియాలు) చూర్ణాన్ని ఉష్ణజలంతో త్రాగాలి.
Verse 77
विरेकः सर्वरोगघ्नः श्रेष्ठो नाराचसंज्ञकः कृष्णमिति ख कुष्ठमिति ञ पथ्यासैन्धवकुष्ठानामिति ख सिद्धयोगा मुनिभ्यो ये आत्रेयेण प्रदर्शिताः सर्वरोगहराः सर्वयोगाग्र्याः सुश्रुतेन हि
విరేచనం సర్వరోగనాశకం; అందులో శ్రేష్ఠమైనది ‘నారాచ’ అనే యోగం. ఆత్రేయుడు మునులకు చూపిన సిద్ధయోగాలను సుశ్రుతుడు సర్వరోగహరములు, సర్వయోగాగ్ర్యములు అని చెప్పెను.
Frequently Asked Questions
To transmit Ātreya-attributed siddha-yogas via Dhanvantari—practical formulations and procedures across multiple disease classes—presented as universally disease-subduing and therapeutically authoritative.
Decoctions (kvātha), powders (cūrṇa), medicated ghee (ghṛta), oils (taila) for massage and nasya, pastes (lepa), pills (guṭikā), collyrium (añjana), affusion (seka), and the major eliminative therapies of vamana (emesis) and virecana (purgation), culminating in the ‘Nārāca’ virecana as best.
By treating healing and regimen as dhārmic preservation of the body-mind instrument, it supports disciplined living (bhukti aligned to dharma) that sustains ritual duty, ethical conduct, and long-term sādhanā oriented toward mukti.
Fever (jvara) and respiratory-gastrointestinal syndromes (kāsa/śvāsa/hikkā/arocana/chardi), skin diseases (kuṣṭha/visphoṭa), wound management (vraṇa/nāḍī/bhagandara), vāta disorders including āmavāta and vāta-śoṇita, edema (śotha), hemorrhoids (arśas), diarrhea (atīsāra), consumption (kṣaya), women’s disorders (pradara/āmlapitta), and eye disease (timira).