Adhyaya 6

Verse 1

ः बभञ्ज तद्दृढं धनुरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तदा इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः भरतोथागात् इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अथ षष्ठो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नारद उवाच भरते ऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत् राजा दशरथो रामम् उवाच शृणु राघव

“ఆ దృఢమైన ధనుస్సును అతడు విరిచెను”—ఇది ఒక గుర్తించిన ప్రతిలోని పాఠం; ఇతర ప్రతుల్లో “తదా” అని, మరికొన్నింటిలో “అథ భరతుడు వచ్చెను” అని పాఠభేదం ఉంది. ఇప్పుడు ఆరవ అధ్యాయం—‘శ్రీరామావతారవర్ణనం’ ప్రారంభం. నారదుడు అన్నాడు: భరతుడు వెళ్లిన తరువాత రాముడు తండ్రి మొదలైన పెద్దలను యథావిధిగా పూజించాడు. రాజా దశరథుడు రామునితో అన్నాడు: “విను, ఓ రాఘవా।”

Verse 2

गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह

నీ గుణాలపై ఉన్న అనురాగంతో ప్రజలు నిన్ను రాజ్యాభిషిక్తుడిగా చేశారు. అందువల్ల నేను దృఢసంకల్పంతో ఉదయాన్నే నీకు యువరాజ్యపదాన్ని ప్రసాదిస్తున్నాను.

Verse 3

रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव राज्ञश् च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास् तथाब्रुवन्

“రాత్రి సీతతో కలిసి నీవు సంయమంతో, శ్రేష్ఠ వ్రతాచరణతో ఉండుము.” అని రాజు మరియు ఎనిమిది మంది మంత్రులు వశిష్ఠునితో కలిసి పలికిరి.

Verse 4

सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः अशोको धर्मपालश् च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः

సృష్టి, జయంత, విజయ, సిద్ధార్థ, రాష్ట్రవర్ధన, అశోక, ధర్మపాల, సుమంత్ర మరియు వశిష్ఠసహితంగా—ఇవి రాజకীয় నామాలు క్రమంగా పేర్కొనబడ్డాయి.

Verse 5

पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत्

తండ్రి మొదలైనవారి మాటలు విని రాఘవుడు “తథాస్తు” అని చెప్పి స్థిరచిత్తుడై నిలిచెను. దేవారాధన చేసి ఆ విషయాన్ని కౌశల్యకు నివేదించెను.

Verse 6

राजोवाच वसिष्ठादीन् रामराज्याभिषेचने सम्भारान् सम्भवन्तु स्म इत्य् उक्त्वा कैकेयीङ्गतः

రాజు వశిష్ఠాది వారికి—“రాముని రాజ్యాభిషేకానికి కావలసిన సమస్త సంభారాలు సిద్ధమగునుగాక” అని చెప్పి, ఆపై కైకేయి వద్దకు వెళ్లెను.

Verse 7

अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी

అయోధ్య అలంకరింపబడినదాన్ని చూసి, రాముని అభిషేకం జరగబోతోందని గ్రహించి, సఖి మంథర ఆ వార్తను కైకేయికి తెలియజేసెను.

Verse 8

पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः तेन वैरेण सा राम- वनवासञ्च काङ्क्षति

రాముని పాదాలు పట్టుకొని తప్పు చేసిన ఆమె రామునిచేత లాగబడెను; ఆ వైరం వల్లనే ఆమె రాముని వనవాసాన్నికూడా కోరుచున్నది.

Verse 9

कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः

కైకేయీ, నీవు వెంటనే లేచెము; రాముని రాజ్యాభిషేకం జరిగితే నీ కుమారుని మరణం నిశ్చయం—ఇందులో నాకు సందేహం లేదు.

Verse 10

राज्यवर्धन इति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुमन्त्रश् च वशिष्ठक इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः मन्थरासती इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्थरा सतीमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कब्जयोक्तञ्च तच् छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ उवाच मे यथा रामस् तथा मे भरतः सुतः

‘రాజ్యవర్ధన’—ఇది ఖ, గ, ఘ అని గుర్తించిన మూడు ప్రతుల పాఠం. ‘సుమంత్రుడు మరియు వశిష్ఠకుడు’—ఇది ఖ, గ, ఘ, ఙ అని గుర్తించిన నాలుగు ప్రతుల పాఠం. ‘మంథరా-సతీ’—ఇది ఖ, ఙ గుర్తించిన రెండు ప్రతుల పాఠం; ‘మంథరా, సతీమణి’—ఇది గ గుర్తించిన ప్రతిలోని పాఠం. కుబ్జ చెప్పిన మాట విని ఆమె ఒక ఆభరణం ఇచ్చి ఇలా చెప్పింది—“నాకు రాముడు ఎలా ఉంటాడో, అలాగే నా కుమారుడు భరతుడు।”

Verse 11

उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक् कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा

“భరతుడు రాజ్యభాగ్యుడు అయ్యే మార్గం నాకు కనిపించడం లేదు।” అని కోపంతో మంథరా కైకేయితో చెప్పి, తన హారాన్ని విసిరివేసింది.

Verse 12

बालिशे रक्ष भरतम् आत्मानं माञ्च राघवात् भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः

ఓ అమాయకురాలా, భరతుణ్ని కాపాడు; నిన్ను నన్ను కూడా రాఘవుని నుండి కాపాడు—రాఘవునికి విరోధంగా ప్రవర్తించకు. రాఘవుడు రాజవుతాడు; ఆ తరువాత రాఘవుని కుమారుడు (రాజవుతాడు).

Verse 13

राजवंशस्तु कैकेयि भरतात् परिहास्यते देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः

కానీ, ఓ కైకేయీ, భరతుని కారణంగా ఈ రాజవంశం హాస్యాస్పదమవుతుందని చెబుతారు. పూర్వం దేవాసుర యుద్ధంలో శంబరుడు దేవతలను సంహరించాడు.

Verse 14

रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया वरद्वयन्तदा प्रादाद् याचेदानीं नृपञ्च तत्

రాత్రి భర్త అక్కడికి వెళ్లాడు; నీవు ఇచ్చిన విద్య వల్ల అతడు రక్షింపబడ్డాడు. అప్పుడు అతడు రెండు వరాలు ఇచ్చాడు; ఇప్పుడు రాజు కూడా తాను కోరినదాన్ని అదే విధంగా అడగాలి.

Verse 15

रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति

ఇప్పుడు అతడు రామునకు తొమ్మిది సంవత్సరాలు మరియు మరొక ఐదు సంవత్సరాల వనవాసాన్ని విధించి, అదే సమయంలో భరతునకు యువరాజ్యాన్ని ప్రసాదించును।

Verse 16

प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं कारयिष्यति

కుబ్జచే ప్రోత్సహింపబడిన ఆమె—అనర్థమార్గంలో ఉన్నప్పటికీ లాభాన్ని గ్రహించగలదై—అంది: “సదుపాయంతో నా ఈ సంకల్పాన్ని ఎవరో నెరవేర్చగలరా?”

Verse 17

क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा

ఆమె తరువాత క్రోధాగారంలో ప్రవేశించి, నేలపై పడిపోయి మూర్ఛితగా పడి ఉండెను. అప్పుడు రాజు దశరథుడు బ్రాహ్మణాదులను ఆరాధించి ఆ సమయమున (అక్కడికి) వచ్చెను।

Verse 18

ददर्श केकयीं रुष्टाम् उवाच कथमीदृशी रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत्

అతడు కోపించిన కైకేయిని చూచి అన్నాడు: “నీవు ఇలా ఎందుకు ఉన్నావు? రోగబాధితవా, లేక ఏదైనా భయంతో కలవరపడుతున్నావా? నీకు ఏమి కావాలి? అది నేను చేస్తాను।”

Verse 19

येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम् शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि

రాముని లేక నేను క్షణమాత్రమూ జీవించలేను; ఆయనపై ప్రమాణం—ఓ సుందరీ, నీకు కావలసినదాన్ని నేను నిశ్చయంగా నెరవేర్చుదును।

Verse 20

सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत् वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात् त्वं देहि मे नृप

అతడు అన్నాడు—“సత్యం చెప్పు. నీవు నాకు రాజును ఇస్తే, ఓ రాజా, సత్యానుసారం ముందుగా ఇచ్చిన రెండు వరాలను నాకు ప్రసాదించు.”

Verse 21

चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः कथितमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सम्भारैर् एभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम्

“సంయమంతో ఉన్న రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనంలో నివసించుగాక”—అని చెప్పబడింది (ఖ, ఙ చిహ్నిత ప్రతుల పాఠం). “మరియు ఈ అభిషేక సామగ్రితోనే ఈ రోజే ఇక్కడ భరతుని అభిషేకించాలి.”

Verse 22

विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप तच् छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत्

“విషం తాగి నేను చనిపోతాను—నీవు ఇవ్వకపోతే, ఓ రాజా.” అది విని అతడు మూర్ఛించి, వజ్రాఘాతమైందిలా నేలపై పడిపోయాడు.

Verse 23

मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत् किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश् चये

కొద్దిసేపటికి స్పృహ పొంది అతడు కైకేయితో ఇలా అన్నాడు—“పాపనిశ్చయముగలదానా, రాముడు గానీ నేను గానీ నీకు ఏ అపకారం చేశాము?”

Verse 24

यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः

నీవు నాతో ఇలా మాట్లాడుతున్నావు, ఓ సమస్త లోకాలకు అప్రీతికరమైనదానా—నేను కేవలం నీకు ఇష్టమైనదే చేస్తే, నేను ఘోరంగా నిందింపబడతాను.

Verse 25

या त्वं भार्या कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते

నీవు నా భార్య కాలరాత్రివలె ఉన్నావు; భరతుడు అలాంటి కుమారుడు కాదు. నేను మరణించి, కుమారుడు వెళ్లిన తరువాత, విధవగా రాజ్యాన్ని పాలించు.

Verse 26

सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत् कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम्

కానీ సత్యపాశంతో బద్ధుడై అతడు రాముణ్ని పిలిచి ఇలా అన్నాడు— “రామా, కైకేయి నన్ను మోసగించింది; నన్ను నియంత్రించి రాజ్యాన్ని స్వీకరించు.”

Verse 27

त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं

‘నీవు తప్పక వనంలో నివసించాలి. ఓ రాజా, భరతుడు—కైకేయితో కలిసి—తండ్రికీ కైకేయికీ నమస్కరించి గౌరవంగా ప్రదక్షిణ చేయాలి.’

Verse 28

कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः

విధివిధానాలు చేసి కౌశల్యకు నమస్కరించి ఆమెను ఓదార్చాడు; తరువాత లక్ష్మణుడితో కలిసి, భార్య సీతతో, రథంతో మరియు సుమంత్రుడితో బయలుదేరాడు.

Verse 29

दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः मातृभिश् चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर् निर्गतः पुरात्

బ్రాహ్మణులకు మరియు దీనానాథులకు దానాలు ఇచ్చి, తల్లులతోను బ్రాహ్మణాది శోకార్తులతోను కలిసి అతడు నగరాన్ని విడిచి బయలుదేరాడు.

Verse 30

उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान् विहाय च प्रभाते तमपश्यन्तो ऽयोध्यां ते पुनरागताः

తమసా నది తీరంలో రాత్రి గడిపి, పట్టణవాసులను వెనుక వదిలి, ఉదయాన అతనిని చూడలేక వారు మళ్లీ అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చారు।

Verse 31

रुदन् राजापि कौशल्या- गृहमागात् सुदुःखितः पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः

రాజు కూడా ఏడుస్తూ, తీవ్రమైన దుఃఖంతో కౌశల్య గృహానికి వెళ్లాడు; నగరంలోని స్త్రీలందరూ, రాజమహిళలతో సహా, విలపించారు।

Verse 32

रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः

రథస్థుడై, చీరవస్త్రాలు ధరించిన రాముడు శృంగవేరపురానికి వెళ్లాడు; అక్కడ గుహ అతనిని పూజించి సత్కరించాడు, అతడు ఇంగుదీ వృక్షమూలంలో నివసించాడు।

Verse 33

न त्वं भार्या इति ग, घ, छ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः संश्रित इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर् नावाथ जाह्नवीं

‘నీవు (నా) భార్యవు కాదు’—ఇది గ, ఘ, ఛ-చిహ్నిత మూడు ప్రతుల పాఠం; మరియు ‘సంశ్రిత (శరణం పొందినవాడు)’—ఇది గ, ఘ-చిహ్నిత రెండు ప్రతుల పాఠం. లక్ష్మణుడు మరియు గుహ రాత్రంతా జాగారం చేశారు; ఉదయాన సుమంత్రుణ్ని రథంతో వదలి, పడవలో జాహ్నవీ (గంగ)ను దాటారు।

Verse 34

रामलक्ष्मणसीताश् च तीर्णा आपुः प्रयागकम् भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः

రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత కలిసి దాటి ప్రయాగానికి చేరారు; భరద్వాజునికి నమస్కరించి చిత్రకూట పర్వతానికి వెళ్లారు।

Verse 35

वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः

వాస్తుపూజను విధివిధానంగా ముగించి, మందాకినీ తీరంలో నివసిస్తూ రాఘవుడు సీతకు చిత్రకూట పర్వతాన్ని కూడా చూపించాడు।

Verse 36

नखैर् विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत् ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः

వారు అతనిని గోళ్లతో చీల్చుతుండగా ఒక కాకి అతని కన్నుపై దాడి చేసింది. ఆపై ఐషికాస్త్రం ద్వారా అతడు ఆకాశస్థ దేవతల శరణు పొందాడు।

Verse 37

रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि चाब्रवीत् कौशल्यां स कथां पौर्वां यदज्ञानद्धतः पुरा

రాముడు వనానికి వెళ్లిన తరువాత, ఆరవ రోజు రాత్రి రాజు కౌశల్యకు తాను పూర్వం అజ్ఞానవశంగా చేసిన ఆ పురాతన వృత్తాంతాన్ని చెప్పాడు।

Verse 38

कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश् च तत्पिता

బాల్యంలో శరయూ తీరంలో యజ్ఞదత్త అనే బాలుడు శబ్దభేదం (భ్రమం) వల్ల కుండతో శబ్దం చేస్తుండగా, అతని తండ్రి కూడా అక్కడే ఉన్నాడు।

Verse 39

शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः पुत्रं विना मरिष्यावस् त्वं च शोकान्मरिष्यसि

అప్పుడు తల్లి విలపిస్తూ, శోకంలో మునిగి, మళ్లీ మళ్లీ ఏడుస్తూ శాపమిచ్చింది—“కుమారుడు లేక నేను మరణిస్తాను; నీవు కూడా శోకంతో మరణిస్తావు।”

Verse 40

पुत्रं विना स्मरन् शोकात् कौशल्ये मरणं मम कथामुक्त्वाथ हा रामम् उक्त्वा राजा दिवङ्गतः

పుత్రవియోగాన్ని స్మరించి శోకంతో మునిగిన రాజు కౌశల్యతో—“నా మరణం ఇప్పుడు నిశ్చితం” అని చెప్పాడు. అలా చెప్పి “హా రామా!” అని విలపిస్తూ రాజు స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు.

Verse 41

सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा सुप्रभाते गायनाश् च सूतमागधवन्दिनः

అప్పుడు కౌశల్య ఆయన నిద్రిస్తున్నారని భావించి, తానూ శోకంతో బాధపడుతూ పడుకుంది. ఉదయం వెలుగుతూనే సూతులు, మాగధులు, వందినులు వంటి గాయకులు స్తుతిగానాన్ని ప్రారంభించారు.

Verse 42

प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत्

లేపేవారు ఆయనను లేపుతూనే ఉన్నారు; కానీ ఆయన లేవలేదు—ఆయన మరణించాడు. కౌశల్య ఆయన మృతుడని తెలుసుకొని “హా! నేను నశించిపోయాను” అని అరిచింది.

Verse 43

नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर् आनीतो भरतस्तदा वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम्

అప్పుడు పురుషులు, స్త్రీలు అందరూ బిగ్గరగా ఏడ్చారు. ఆ సమయంలో వశిష్ఠుడు మొదలైన పెద్దలు శత్రుఘ్నుడితో కూడిన భరతుణ్ణి రాజభవనం నుండి త్వరగా నగరానికి తీసుకొచ్చారు.

Verse 44

पूर्वामिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नृप इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चापतदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च

శోకంలో మునిగిన కైకేయిని చూసి అతడు దుఃఖంతో ఆమెను నిందించాడు; మరియు తన తలపై అపకీర్తి పడినట్లుగా భావించి కౌశల్యను కూడా ప్రశంసించాడు.

Verse 45

पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे वशिष्ठाद्यैर् जनैर् उक्तो राज्यं कुर्विति सो ऽब्रवीत्

సరయూ తీరంలో నూనెద్రోణిలో ఉంచబడిన తన తండ్రికి విధివిధానంగా అంత్యక్రియలు నిర్వహించి, వశిష్ఠాది జనుల ప్రేరణతో అతడు పలికెను— “నేను రాజ్యాన్ని పాలిస్తాను।”

Verse 46

व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः

“నేను రాముని తీసుకురావడానికి వెళ్తున్నాను; రాముడు బలవంతుడైన రాజుగా భావించబడుతున్నాడు।” అతడు శృంగవేరపురం, ప్రయాగం వెళ్లి, భరద్వాజుని అతిథ్యంతో భోజనం పొందెను।

Verse 47

नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव

భరద్వాజునకు నమస్కరించి అతడు రామ-లక్ష్మణుల వద్దకు వచ్చి పలికెను— “ఓ రామా, నీ తండ్రి స్వర్గానికి వెళ్లెను; అయోధ్యలో రాజుగా అవు।”

Verse 48

अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज

“నేను అడవికి బయలుదేరుతాను, నీ ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తూ ఉంటాను. ఓ రామా, ఇది విని వీడ్కోలు జలాన్ని అర్పించి, పాదుకలను తీసుకొని వెళ్లు।”

Verse 49

राज्यायाहन्नयास्यामि सत्याच्चीरजटाधरः रामोक्तो भरतश्चायान् नन्दिग्रामे स्थितो बली त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत्

చీరవస్త్రాలు, జటలు ధరించిన రాముడు పలికెను— “సత్యరక్షణార్థం రాజ్యంకోసం నేను తిరిగి రాను।” రాముని ఈ ఉపదేశంతో బలవంతుడైన భరతుడు నందిగ్రామానికి వచ్చి, అయోధ్యను విడిచి, ఆ పాదుకలను పూజిస్తూ రాముని నామంలో రాజ్యాన్ని పాలించెను।