Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 51

Devanagari script

ततो विषादमापन्नो दृष्ट्वा तादृङ्निजं वपुः । शीर्णघ्राणांघ्रिहस्तं च घर्घरस्वरसंयुतम्

Transliteration

tato viṣādamāpanno dṛṣṭvā tādṛṅnijaṃ vapuḥ | śīrṇaghrāṇāṃghrihastaṃ ca ghargharasvarasaṃyutam

Translation

அப்போது தன் உடல் அப்படியாகிவிட்டதைப் பார்த்து அவன் மனம் தளர்ந்தான்; மூக்கு, கால்கள், கைகள் சிதைந்து, குரல் கரகரப்பாகக் கடினமாயிற்று।

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Adhikarana (Context/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण) = then

• विषादम्: despondency
• विषादम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विषाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन = Accusative singular; शोकः/उद्वेगः (despondency)

• आपन्नः: having fallen into
• आपन्नः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: आ-√पद् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अर्थे: प्राप्तः/गतः (having fallen into)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Kriya (पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु) + क्त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund), अर्थे: दृष्ट्वा (having seen)

• तादृक्: such
• तादृक्: Karma (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तादृश्/तादृक् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण (pronominal adjective), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (वपुः इत्यस्य विशेषण) = such

• निजम्: his own
• निजम्: Karma (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: निज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; स्वकीयम् (one’s own)

• वपुः: body
• वपुः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वपुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन = Accusative singular; शरीरम् (body)

• शीर्ण: decayed
• शीर्ण: None
• Type: Adjective
• Root: √शॄ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle), नपुंसकलिङ्ग (समासे पूर्वपद), अर्थे: नष्ट/क्षीण (decayed)

• घ्राण: nose
• घ्राण: None
• Type: Noun
• Root: घ्राण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, समासाङ्ग (nose)

• अङ्घ्रि: foot
• अङ्घ्रि: None
• Type: Noun
• Root: अङ्घ्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, समासाङ्ग (foot)

• हस्तम्: hand (limbs)
• हस्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हस्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (समस्तपदस्य) = Accusative singular; hand

• शीर्णघ्राण-अङ्घ्रि-हस्तम्: with decayed nose, feet and hands
• शीर्णघ्राण-अङ्घ्रि-हस्तम्: Karma (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शीर्ण (कृदन्त) + घ्राण + अङ्घ्रि + हस्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः (बहुपद-तत्पुरुष): शीर्णानि घ्राण-अङ्घ्रि-हस्तानि यस्य/यत् (with decayed nose, feet and hands)

• च: and
• च: None
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय) = conjunction ‘and’

• घर्घर: gurgling/harsh
• घर्घर: None
• Type: Adjective
• Root: घर्घर (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण (onomatopoetic), समासाङ्ग (harsh/gurgling)

• स्वर: voice
• स्वर: None
• Type: Noun
• Root: स्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, समासाङ्ग; voice/sound

• संयुतम्: endowed with
• संयुतम्: Karma (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सम्-√युज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; युक्तम् (endowed with)

• घर्घरस्वरसंयुतम्: having a gurgling voice
• घर्घरस्वरसंयुतम्: Karma (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: घर्घर + स्वर + संयुत (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः: घर्घरः स्वरः येन/यत्र सः (endowed with a gurgling voice)

Speaker

Narrator (Purāṇic narration within Tīrthamāhātmya; immediate speaker not explicit in the verse)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Close, intimate portrayal of the afflicted man: eroded nose, wasted extremities, sunken cheeks; attendants avert their gaze; the atmosphere is heavy, the river behind indifferent.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Shock and remorse arise when one directly witnesses the fruit of wrongdoing; this prepares the seeker for instruction and repentance.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The chapter context points to Puṣkara and its sacred waters (Pauṣkara-jala), though this verse itself focuses on the narrative crisis.

What ritualistic prescription is mentioned?

None here; the verse describes the affliction that prompts the king to seek the sage’s guidance.