Mantra 54

Rishi: Vasiṣṭha (explicitly stated).
Devata: Prajāpati (as possessor/seizer), with prāṇa as the taken power.
Chandas: Gāyatrī (explicitly central), with stoma/sāman extensions.

अ॒यं पु॒रो भुव॒स्तस्य॑ प्रा॒णो भौ॑वाय॒नो व॑स॒न्तः प्रा॑णाय॒नो गा॑य॒त्री वा॑स॒न्ती गा॑य॒त्र्यै गा॑य॒त्रं गा॑य॒त्रादु॑पा॒ᳪशुरु॑पा॒ᳪशोस्त्रि॒वृत् त्रि॒वृतो॑ रथन्त॒रं वसि॑ष्ठ॒ ऋषि॑: प्र॒जाप॑तिगृहीतया॒ त्वया॑ प्रा॒णं गृ॑ह्णामि प्र॒जाभ्य॑:

ayáṃ puró bhuvas tásya prāṇó bhauvāyanó vásantaḥ prāṇāyanó gāyatrī́ vāsantī́ gāyátryai gāyatráṃ gāyatrā́d upā́ṃśur upā́ṃśos trivṛ́t trivṛ́to rathantaráṃ vásiṣṭha ṛ́ṣiḥ prajā́patigṛhītayā tváyā prāṇáṃ gṛhṇāmi prajā́bhyaḥ

இது முன்பகுதி—‘புவஸ்’। அதனுடைய பிராணன் ‘பௌவாயன’ம். வசந்தம் பிராணனின் நடை/பாதை. வசந்தமே நிச்சயமாக காயத்ரீ. காயத்ரீக்குக் ‘காயத்ர’ (சந்தஸ்). ‘காயத்ர’த்திலிருந்து உபாஂஶு (கிரஹம்); உபாஂஶுவிலிருந்து திரிவ்ருத் (ஸ்தோமம்); திரிவ்ருத்திலிருந்து ரதந்தர (சாமன்). வசிஷ்டன் ரிஷி. பிரஜாபதி-கிரஹீதமான, ஹே (கிரஹ/தேவதா) உன்னால் நான் பிரஜைகளுக்காக பிராணனை கிரஹிக்கிறேன்.

अ॒यम् । पु॒रः । भुवः॑ । तस्य॑ । प्रा॒णः । भौ॑वाय॒नः । व॒स॒न्तः । प्रा॒ण॒-आ॒य॒नः । गा॒य॒त्री । वा॒स॒न्ती । गा॒य॒त्र्यै । गा॒य॒त्रम् । गा॒य॒त्रात् । उ॒पा॒ᳪशुः । उ॒पा॒ᳪशोः । त्रि॒वृत् । त्रि॒वृतः॑ । र॒थ॒न्त॒रम् । वसि॑ष्ठः । ऋषिः॑ । प्र॒जाप॑ति-गृहीतया । त्वया॑ । प्रा॒णम् । गृ॒ह्णा॒मि॒ । प्र॒जाभ्यः॑

अयम्this (one)
अयम्:
Kartā
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पुरःin front, before
पुरः:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootपुरस् (अव्यय/निपात)
भुवःBhūḥ (the earth-world utterance)
भुवः:
Kartā
TypeNoun
Rootभुवस् (प्रातिपदिक)
तस्यof that
तस्य:
Sambandha
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्राणःbreath, life-force
प्राणः:
Kartā
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
भौवायनःbelonging to/connected with Bhuvaḥ
भौवायनः:
Kartā
TypeAdjective
Rootभौवायन (प्रातिपदिक; विशेषण)
वसन्तःspring (season)
वसन्तः:
Kartā
TypeNoun
Rootवसन्त (प्रातिपदिक)
प्राणायनःleading to/connected with prāṇa
प्राणायनः:
Kartā
TypeAdjective
Rootप्राणायन (प्रातिपदिक; विशेषण)
गायत्रीGāyatrī (metre)
गायत्री:
Kartā
TypeNoun
Rootगायत्री (प्रातिपदिक)
वासन्तीvernal, of spring
वासन्ती:
Kartā
TypeAdjective
Rootवासन्ती (प्रातिपदिक; विशेषण)
गायत्र्यैfor/to Gāyatrī
गायत्र्यै:
Sampradāna
TypeNoun
Rootगायत्री (प्रातिपदिक)
गायत्रम्the Gāyatra (chant/portion)
गायत्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootगायत्र (प्रातिपदिक)
गायत्रात्from the Gāyatra
गायत्रात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootगायत्र (प्रातिपदिक)
उपांशुः(the) Upāṃśu (soma-cup/pressing)
उपांशुः:
Kartā
TypeNoun
Rootउपांशु (प्रातिपदिक)
उपांशोःof the Upāṃśu
उपांशोः:
Sambandha
TypeNoun
Rootउपांशु (प्रातिपदिक)
त्रिवृत्Trivṛt (threefold stoma)
त्रिवृत्:
Kartā
TypeNoun
Rootत्रिवृत् (प्रातिपदिक)
त्रिवृतःof Trivṛt
त्रिवृतः:
Sambandha
TypeNoun
Rootत्रिवृत् (प्रातिपदिक)
रथन्तरम्Rathantara (sāman)
रथन्तरम्:
Karma
TypeNoun
Rootरथन्तर (प्रातिपदिक)
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
Kartā
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
ऋषिःseer
ऋषिः:
Kartā
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
प्रजापतिगृहीतयाby (that) seized/appropriated by Prajāpati
प्रजापतिगृहीतया:
Karaṇa
TypeAdjective
Rootप्रजापति-गृहीता (कृदन्त-प्रातिपदिक; √ग्रह् + क्त)
त्वयाby you
त्वया:
Karaṇa
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्राणम्breath, life-force
प्राणम्:
Karma
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
गृह्णामिI take, I grasp
गृह्णामि:
Kartā
TypeVerb
Root√ग्रह् (ग्रहण)
प्रजाभ्यःfor (my) creatures/offspring
प्रजाभ्यः:
Sampradāna
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
P
Prajāpati
P
Prāṇa
G
Gāyatrī (as chandas)
B
Bhuvas