
दशरथदर्शनम् — Dasharatha’s Epiphany and Benedictions (Sarga 122)
युद्धकाण्ड
இந்த சர்கத்தில் போர் முடிவடைந்த பின் தெய்வத் தரிசனமும் உபதேசமும் தொடர்கின்றன. ராகவனின் மங்கள உரையை கேட்ட மகேஸ்வரர் மங்கள ஆணை வழங்குகிறார்—ராமன் அயோத்திக்குத் திரும்பி பரதனையும் கௌசல்யா, கைகேயி, சுமித்ரா ஆகிய ராணிகளையும் ஆறுதல் கூற வேண்டும்; இக்ஷ்வாகு அரசாட்சியை நிலைநிறுத்த வேண்டும்; ராஜதர்மத்தைப் பின்பற்றி அச்வமேதம் முதலிய யாகங்களைச் செய்து, பிராமணர்களுக்கு தானம் வழங்க வேண்டும்—இவ்வாறு रणதர்மத்திலிருந்து நகர்தர்மத்திற்கான நிறைவு ஏற்படுகிறது. பின்னர் மகேஸ்வரர் விமானத்தில் அமர்ந்த தசரதனை வெளிப்படுத்துகிறார். ராமன்–லக்ஷ்மணன் வணங்குகின்றனர். ஒளிமிகு தசரதன் ராமனை அணைத்து மடியில் அமர்த்தி தந்தை அன்புடன் கூறுகிறான்—ராமன் இல்லாமல் சொர்க்கத்தின் மரியாதையும் இன்பமல்ல; இன்று வனவாசம் நிறைவு பெற்று பகைவர் அழிந்ததைப் பார்த்து நான் நிறைவு பெற்றேன். கைகேயியின் வனவாச வேண்டுதலால் ஏற்பட்ட வேதனையை நினைத்தாலும் பரதனுக்கும் கைகேயிக்கும் அருள் காட்டுமாறு அறிவுறுத்துகிறான்; அவர்களைப் பயங்கர சாபம் தொடாதிருக்க ராமன் வேண்டுகிறான். தசரதன் லக்ஷ்மணனின் பக்திசேவையைப் பாராட்டி ஆசீர்வதிக்கிறான்; சீதைக்கு பொறுமை மற்றும் கணவனுக்குரிய தர்மம் குறித்து மென்மையாக அறிவுரை கூறி, ராமனே அவளின் பரம அடைக்கலம் என நிறுவுகிறான். இறுதியில் தசரதன் விமானத்தில் இந்திரலோகத்திற்குச் சென்று, தந்தை–மகன் பிரிவின் சடங்கு நிறைவைச் செய்து, கதையை அயோத்தி மீளுருவாக்கம் நோக்கி நகர்த்துகிறான்.
Verse 1
एतच्छ्रुत्वाशुभंवाक्यंराघवेणानुभाषितम् ।ततश्शुभतरंवाक्यंव्याजहारमहेश्वरः ।।।।
ராகவன் கூறிய அந்த சுபவாக்கியத்தை கேட்டபின், மகேஸ்வரன் அதைவிட மேலும் சுபமான வார்த்தைகளை உரைத்தார்।
Verse 2
पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्ष परन्तप ।दिष्ट्याकृतमिदंकर्मत्वयाधर्मभृतांवर ।।।।
தாமரைக்கண்ணனே, பெருந்தோளனே, விரிந்த மார்பனே, பகைவரைத் தணிப்பவனே! தர்மத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்தவனே! தெய்வ அருளால் இச்செயல் உம்மால் நிறைவேறியது.
Verse 3
दिष्ट्यासर्वस्यलोकस्यप्रवृद्धंदारुणंतमः ।अपावृत्तंत्वयासङ्ख्येरामरावणजंभयम् ।।।।
நல்விதியால், போரில் நீ எல்லா உலகங்களையும் மூடியிருந்த வளர்ந்த அந்தக் கொடிய இருளை—ராம-ராவணப் போரால் எழுந்த அச்சத்தை—அகற்றிவிட்டாய்.
Verse 4
आश्वास्यभरतंदीनंकौसल्यां च यशस्विनीम् ।कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्टवालक्ष्मणमातरम् ।।।।प्राप्यराज्यमयोध्यायांनन्दयित्वासुहृज्जनम् ।इक्ष्वाकूणांकुलेवंशंस्थापयित्वामहाबल ।।।।इष्टवातुरगमेधेनप्राप्यचानुत्तमंयशः ।ब्राह्मणेभ्योधनंदत्त्वात्रिदिवंगन्तुमर्हसि ।।।।
துயருற்ற பரதனை ஆறுதல் கூறி, புகழ்மிகு கௌசல்யையையும், கைகேயியையும், இலக்குமணனின் தாயான சுமித்ரையையும் கண்டு.
Verse 5
आश्वास्यभरतंदीनंकौसल्यां च यशस्विनीम् ।कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्टवालक्ष्मणमातरम् ।।6.122.4।।प्राप्यराज्यमयोध्यायांनन्दयित्वासुहृज्जनम् ।इक्ष्वाकूणांकुलेवंशंस्थापयित्वामहाबल ।।6.122.5।।इष्टवातुरगमेधेनप्राप्यचानुत्तमंयशः ।ब्राह्मणेभ्योधनंदत्त्वात्रिदिवंगन्तुमर्हसि ।।6.122.6।।
அயோத்தியில் அரசாட்சியைப் பெற்று, நண்பரும் நல்வாழ்த்துவோரும் மகிழுமாறு செய்து, ஓ மாபெரும் வலிமையுடையவனே, இக்ஷ்வாகு குலத்தின் அரச மரபை உறுதியாக நிறுவி.
Verse 6
आश्वास्यभरतंदीनंकौसल्यां च यशस्विनीम् ।कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्टवालक्ष्मणमातरम् ।।6.122.4।।प्राप्यराज्यमयोध्यायांनन्दयित्वासुहृज्जनम् ।इक्ष्वाकूणांकुलेवंशंस्थापयित्वामहाबल ।।6.122.5।।इष्टवातुरगमेधेनप्राप्यचानुत्तमंयशः ।ब्राह्मणेभ्योधनंदत्त्वात्रिदिवंगन्तुमर्हसि ।।6.122.6।।
ரகமேத யாகத்தை நிறைவேற்றி, ஒப்பற்ற புகழைப் பெற்று, பிராமணர்களுக்கு செல்வத்தைத் தானமாக அளித்து, நீ திரிதிவம் (சுவர்க்கலோகம்) செல்லத் தகுதியுடையவனாவாய்.
Verse 7
एषराजादशरथोविमानस्थःपितातव ।काकुत्स्थमानुषेलोकेगुरुस्तवमहायशाः ।।।।
ஓ காகுத்ஸ்தா! இதோ விமானத்தில் அமர்ந்திருப்பவர் உன் தந்தை அரசன் தசரதன்; மனித உலகில் அவர் உனக்குப் போற்றத்தக்க குருவாக, மாபெரும் புகழுடையவராக இருந்தார்.
Verse 8
इन्द्रलोकंगतःश्रीमांस्त्वयापुत्रेणतारितः ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्रात्वमेममभिवादय ।।।।
மகனான நீ அவரைத் தாரித்ததால் அந்த ஸ்ரீமான் இந்திரலோகம் சென்றடைந்தார்; சகோதரன் இலக்குமணனுடன் சேர்ந்து நீ அவருக்கு வணக்கம் செலுத்து.
Verse 9
महदेववच्श्रुत्वाराघवःसहलक्ष्मणः ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राददर्शपितरंप्रभुः ।।।।
மகாதேவரின் வாக்கை கேட்ட பின், ஆண்டவனான ராகவன் இலக்குமணனுடன், தம்பி இலக்குமணனோடு சேர்ந்து தன் தந்தையைத் தரிசித்தான்।
Verse 10
दीप्यमानंस्वयालक्ष्मविरजोऽम्भरधारिणम् ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राददर्शपितरंप्रभुः ।।।।
அப்போது ஆண்டவன் ஸ்ரீராமன், தன் சகோதரன் லக்ஷ்மணனுடன், தன் ஒளியால் பிரகாசித்து மாசற்ற வெண்மையான ஆடைகள் அணிந்த தந்தையை தரிசித்தான்।
Verse 11
हर्षेणमहताविष्टोविमनस्थोमहीपतिः ।प्राणैःप्रियतरंदृष्टवापुत्रंदशरथस्तदा ।।।।आरोप्याङ्केमहबाहुर्वरासनगतःप्रभुः ।बाहुभ्यांसम्परिष्वज्यततोवाक्यंसमाददे ।।।।
அப்போது விமானத்தில் அமர்ந்திருந்த அரசாதிபதி தசரதன், உயிரைவிடப் பிரியமான தன் மகனைப் பார்த்ததும் பேரானந்தத்தில் மூழ்கினான். மகாபாகுவான ஸ்ரீராமனைத் தன் மடியில் அமர்த்தி, இரு கரங்களாலும் அணைத்துக்கொண்டு, பின்னர் உரையாடத் தொடங்கினான்।
Verse 12
हर्षेणमहताविष्टोविमनस्थोमहीपतिः ।प्राणैःप्रियतरंदृष्टवापुत्रंदशरथस्तदा ।।6.122.11।।आरोप्याङ्केमहबाहुर्वरासनगतःप्रभुः ।बाहुभ्यांसम्परिष्वज्यततोवाक्यंसमाददे ।।6.122.12।।
அப்போது மஹீபதி தசரதன் பெரும் ஆனந்தத்தில் ஆழ்ந்தான்; மனம் கலங்கியிருந்தாலும். உயிரினும் இனிய புதல்வன் ராமனை கண்டதும், ஆண்டவன் மஹாபாஹு ராமனைத் தன் மடியில் ஏற்றி, சிறந்த ஆசனத்தில் அமர்ந்து, இரு கரங்களாலும் தழுவி, பின்னர் உரையாடத் தொடங்கினான்.
Verse 13
न मेस्वर्गोबहुमतस्सम्मानश्चसुरर्षभैः ।त्वयारामविहीनस्यसत्यंप्रतिशृणोमिते ।।।।
ராமா! நீ இல்லாத எனக்கு சொர்க்கமும் மதிப்புடையதல்ல; தேவர்களில் சிறந்தோரின் மரியாதையும் அல்ல. இது உண்மை—உனக்கு நான் உறுதியாகச் சொல்கிறேன்.
Verse 14
अद्यत्वांनिहतामित्रंदृष्टवासम्पूर्णमानसम् ।निस्तीर्णवनवासं च प्रीतिरासीत्परामम ।।।।
இன்று நீ பகைவரை அழித்து, மனம் நிறைவடைந்து, வனவாசத்தை முடித்து வந்ததைப் பார்த்து எனக்கு உச்சமான மகிழ்ச்சி ஏற்பட்டது.
Verse 15
कैकेय्यायानिचोक्तानिवाक्यानिवदतांवर ।तवप्रव्राजनार्थानिस्थितानिहृदयेमम ।।।।
வாக்கில் சிறந்தவனே! கைகேயி உன்னை நாடு கடத்த (வனவாசம்) அனுப்புவதற்காக கூறிய சொற்கள் இன்னும் என் இதயத்தில் பதிந்திருக்கின்றன.
Verse 16
त्वांतुदृष्टवाकुशलिनंपरिष्वज्यसलक्ष्मणम् ।अद्यदुःखाद्विमुक्तोऽस्मिनीहारादिवभास्करः ।।।।
ஆனால் இன்று உன்னை நலமுடன் கண்டு, லக்ஷ்மணனுடன் சேர்த்து தழுவியதால், நான் துயரத்திலிருந்து விடுபட்டேன்—மூடுபனித் திரையிலிருந்து சூரியன் வெளிவருவது போல.
Verse 17
तारितोऽहंत्वयापुत्र सुपुत्रेणमहात्मना ।अष्टावक्रेणधर्मात्माकहोलोब्राह्मणोयथा ।।।।
மகனே! உன்னைப் போன்ற உயர்ந்த, மகாத்மையான சுதந்தை மகனால் நான் மீட்கப்பட்டேன்—தர்மாத்மையான பிராமணன் கஹோலன் அஷ்டாவக்ரனால் மீட்கப்பட்டதுபோல.
Verse 18
इदानीं च विजानामियथासौम्य सुरेश्वरैः ।वधार्थंरावणस्येहविहितंपुरुषोत्तम ।।।।
அருள்மிகு புருஷோத்தமனே! இப்போதுதான் நான் உணர்கிறேன்—தேவேந்திராதி தேவர்கள் ராவணனை வதைக்க உம்மை இங்கே நியமித்தனர்.
Verse 19
सिद्धार्थाखलुकौसल्यायात्वांराम गृहंगतम् ।वनान्निवृत्तंसंहृष्टाद्रक्ष्यतेशत्रुसूदनम् ।।।।
எதிரிகளை அழிப்பவனே ராமா! நீ வனத்திலிருந்து திரும்பி இல்லம் வந்தபோது, கௌசல்யா உன்னை நோக்கம்நிறைவேறியவனாகக் கண்டு பேரானந்தம் அடைவாள்.
Verse 20
सिद्धार्थाःखलुतेराम नरायेत्वांपुरींगतम् ।राज्येचावाभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्तेवसुधाधिपम् ।।।।
ராமனே! மக்கள் உம்மை நகரில் நுழைவதையும், ராஜ்யாபிஷேகத்தால் அபிஷிக்தனாகி பூமியின் அரசனாக விளங்குவதையும் காணும் போது, உமது நோக்கம் நிறைவேறியது என உறுதியாக எண்ணுவர்.
Verse 21
अनुरक्तेनबलिनाशुचिनाधर्मचारिणा ।इच्छेयंत्वामहंद्रष्टुंभरतेनसमागतम् ।।।।
பரதனுடன் மீண்டும் இணைந்த—அன்பில் உறுதியான, வலிமைமிக்க, தூய, தர்மநெறியில் நிலைத்த—உம்மை தரிசிக்க நான் பேராவல் கொள்கிறேன்.
Verse 22
चतुर्दशसमास्सौम्यवनेनिर्यातितास्त्वया ।वसतासीतयासार्धंलक्ष्मणेन च धीमता ।।।।
அருள்மிகு சௌம்யனே! சீதையுடன், ஞானமிகு லக்ஷ்மணனுடனும் சேர்ந்து வனத்தில் வாழ்ந்து நீ பதினான்கு ஆண்டுகள் கழித்தாய்.
Verse 23
निवृत्तवनवासोऽसिप्रतिज्ञापूरितात्वया ।रावणं च रणेहत्वादेवताःपरितोषिताः ।।।।
உன் வனவாசம் நிறைவுற்றது; நீ எடுத்த விரதம் நிறைவேறியது. போரில் ராவணனை வதைத்து தேவர்களையும் நீ திருப்திப்படுத்தினாய்.
Verse 24
कृतंकर्मयशश्श्लाघ्यंप्राप्तंतेशत्रुसूदन ।भ्रातृभिःसहराज्यस्थोदीर्घमायुरवाप्नुहि ।।6.122.24।।
எதிரிகளை அழிப்பவனே! புகழுக்குரிய செயலை நீ நிறைவேற்றினாய். சகோதரர்களுடன் அரசில் நிலைபெற்று நீண்ட ஆயுளைப் பெறுவாயாக.
Verse 25
इतिब्रुवाणंराजानंरामःप्राञ्जलिरब्रवीत् ।कुरुप्रसादंधर्मज्ञकैकेय्याभरतस्य च ।।।।
அரசன் இவ்வாறு உரைத்தபோது, ராமன் கைகூப்பி கூறினான்—தர்மத்தை அறிந்தவரே! கைகேயிக்கும் பரதனுக்கும் அருள்கூர்வீராக.
Verse 26
सपुत्रांत्वांत्यजामीतियदुक्ताकेकयीत्वया ।स शापःकेकयींघोरस्सपुत्रां न स्पृशेत्प्रभो ।।।।
பிரபுவே! நீ முன்பு கைகேயியிடம்—“மகனுடன் உன்னைத் துறக்கிறேன்” என்று கூறினாய்; ஆகவே அந்தக் கொடிய சாபம் கைகேயியையும் அவள் மகனையும் அணுகாதிருக்கட்டும்.
Verse 27
तथेति स महाराजोराममुक्त्वाकृताञ्जलिम् ।लक्ष्मणं च परिष्वज्यपुनर्वाक्यमुवाच ह ।।।।
“அப்படியே ஆகட்டும்,” என்று அந்த மஹாராஜா கைகூப்பி நின்ற ராமனிடம் கூறி, லக்ஷ்மணனை அணைத்து, மீண்டும் உரைத்தார்.
Verse 28
रामंशुश्रूषताभक्त्यावैदेह्यासहसीतया ।कृतमममहाप्रीतिःप्राप्तंधर्मफलं च ते ।।।।
வைதேஹி சீதையுடன் பக்தியோடு ராமனைச் சேவித்ததால் நீ எனக்கு மிகுந்த மகிழ்ச்சியை அளித்தாய்; அந்தச் சேவையால் நீ தர்மத்தின் பலனையும் பெற்றாய்.
Verse 29
धर्मंप्राप्स्यसिधर्मज्ञ यशश्चविपुलंभुवि ।रामेप्रसन्नेस्वर्गं च महिमानंतथोत्तमाम् ।।।।
தர்மத்தை அறிந்தவனே! நீ தர்மத்தை அடைவாய்; பூமியில் பெரும் புகழையும் பெறுவாய்; ராமன் திருப்தியடைந்தால் சொர்க்கத்தையும், அதனுடன் உயர்ந்த மகிமையையும் பெறுவாய்.
Verse 30
रामंशुश्रूषभद्रंतेसुमित्रानन्दवर्धन ।रामस्सर्वस्यलोकस्यसुभेष्वभिरतःसदा ।।।।
சுமித்ரையின் ஆனந்தத்தை வளர்ப்பவனே! ஸ்ரீராமனைப் பணிந்து சேவை செய்—உனக்கு நன்மை உண்டாகுக. ஸ்ரீராமன் எப்போதும் எல்லா உலகங்களுக்கும் மங்களகரமான காரியங்களில் ஈடுபட்டிருப்பான்.
Verse 31
एतेसेन्द्रास्त्रयोलोकास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।अभिगम्यमहात्मानमर्चन्तिपुरुषोत्तमम् ।।।।
இந்திரனுடன் கூடிய இந்த மூன்று உலகங்களும், சித்தர்களும் பரமரிஷிகளும்—அந்த மகாத்மா புருஷோத்தமனை அணுகி அவரை அர்ச்சித்து வழிபடுகின்றனர்.
Verse 32
एतत्तदुक्तमव्यक्तमक्षरंब्रह्मनिर्मितम् ।देवानांहृदयंसौम्य गुह्यंरामःपरन्तप ।।।।
மென்மையானவனே, பகைவரைத் துன்புறுத்துவோனே! இதுவே சொல்லப்பட்ட அவ்யக்தம், அழியாத அక్షரம், பிரம்மனால் அமைக்கப்பட்ட தத்துவம்; ராமன் தேவர்களின் இதயம், பரம ரகசியம்.
Verse 33
अवाप्तंधर्मचरणंयशश्चविपुलंत्वया ।एनंशुश्रूषताभक्त्यावैदेह्यासहसीतया ।।।।
வைதேஹி சீதையுடன் சேர்ந்து பக்தியுடன் அவரைச் சேவித்ததனால் நீ தர்மாசரணத்தின் நிறைவும் பெரும் புகழும் பெற்றாய்.
Verse 34
इत्युक्त्वालक्ष्मणंराजास्नुषांबद्धाञ्जलिंस्थिताम् ।पुत्रीत्याभाष्यमधुरंशनैरेनामुवाच ह ।।।।
இவ்வாறு லக்ஷ்மணனிடம் கூறிய பின், அரசன் கைகூப்பி நின்ற தன் மருமகளை ‘மகளே’ என்று அழைத்து, மெதுவாக இனிய சொற்களால் அவளிடம் பேசினான்.
Verse 35
कर्तव्यो न तुवैदेहीमन्युस्त्यागमिमंप्रति ।रामेणेत्वद्विशुध्यर्थंकृतमेतद्धितैषिणा ।।।।
ஏ வைதேஹி, இத்தியாகச் செயலைக் குறித்து மனத்தில் சினம் கொள்ளாதே. உன் தூய்மையை நிலைநாட்டவே நலன் நாடும் ஸ்ரீராமன் இதைச் செய்தான்॥
Verse 36
सुदुष्करमिदंपुत्रितवचारित्रलक्षणम् ।कृतंयत्तेऽन्यनारीणांयशोह्यभिभविष्यति ।।।।
மகளே, உன் குணநலத்தின் இச்சின்னம் மிக அரிதும் கடினமும். நீ செய்த இச்செயலால் இனி பிற பெண்களின் புகழும் மங்கிப் போகும்॥
Verse 37
न त्वंकामंसमाधेयाभर्तृशुश्रूषणंप्रति ।अवश्यंतुमयावाच्यमेषतेदैवतंपरम् ।।।।
கணவனைச் சேவிப்பதில் உனக்கு ஊக்கமோ அறிவுறுத்தலோ வேண்டாம். ஆயினும் நான் சொல்ல வேண்டியது ஒன்று—உனக்கு ஸ்ரீராமனே பரம தெய்வம்॥
Verse 38
इतिप्रतिसमादिश्यपुत्रौसीतां च राघवः ।इन्द्रलोकंविमानेनययौदशरथोज्वलन् ।।।।
இவ்வாறு இரு புதல்வர்களுக்கும் சீதைக்கும் அறிவுறுத்தி, ஒளிவீசும் தசரதன் விமானத்தில் ஏறி இந்திரலோகம் சென்றான்॥
Verse 39
विमानमास्थायमहानुभावःश्रिया च सम्हृष्टतन्नुर्नृपोत्तमः ।आमन्त्यपुत्रौसहसीतया च जगामदेवप्रवरस्यलोकम् ।।।।
மகத்தான பெருமையும் செல்வச் சிறப்பும் கொண்டு மகிழ்வால் திகழும் அரசர்களில் சிறந்தவன் விமானத்தில் ஏறி, இரு புதல்வர்களுக்கும் சீதைக்கும் விடைபெற்று, தேவர்களில் முதன்மையானவரின் உலகம் சென்றான்॥
The sarga reframes post-war governance as a dhārmic obligation: Rāma must convert battlefield victory into social healing—consoling Bharata and the queens, restoring the Ikṣvāku polity, and practicing ritual and charity—while also responding to the moral residue of Kaikeyī’s exile-demand through grace rather than retaliation.
The dialogue teaches that dharma is continuous across domains: divine validation and paternal blessing do not end duty; instead, they redirect it from destruction of adharma (Rāvaṇa) to constructive order (rājadharma), where forgiveness, restraint, and public responsibility become the mature form of heroism.
Key landmarks include Ayodhyā as the locus of political restoration and Indra-loka as the celestial destination of Daśaratha; culturally, the vimāna motif marks divine transit, while aśvamedha/turagamedha and brāhmaṇa-dāna index the ritual economy of ideal kingship.