Adhyaya 30
Virāṭa’s Mobilization to Recover the Cattle (गोधनरक्षणार्थ विराटस्य सैन्यसमायोजनम्)
Upa-parva: Goharaṇa-prakaraṇa (Cattle-Raid Episode within Virāṭa-parva)
Vaiśaṃpāyana reports that the Pandavas, still in disguised roles within Virāṭa’s city, have nearly completed the prescribed term of residence. At the close of the thirteenth year, Suśarman’s Trigartas seize a large number of Matsya cattle. Cowherds rush to the capital and inform King Virāṭa in the assembly. Virāṭa orders the Matsya forces to assemble—chariots, elephants, horses, infantry, and banners—while kings and princes don armor. Specific armors are brought forward by Virāṭa’s relatives and attendants, emphasizing the ceremonial and logistical dimensions of gearing for a campaign. Virāṭa then proposes that the capable men known as Kaṅka, Ballava, Gopāla, and Dāmagranthi should also fight; chariots, flags, armor, and weapons are issued to them. Sahadeva, Bhīma, and Nakula are assigned chariots by Śatānīka, and the charioteers swiftly harness them. The disguised Pandavas follow behind Virāṭa as the army advances, accompanied by elephants and a large contingent quantified in chariots, elephants, and horses. The chapter closes with a visual of the well-armed, multi-corps force departing to recover the cattle, presenting state response, readiness, and the controlled revelation of martial capacity under anonymity.
Chapter Arc: Kaurava sabha-mein Trigarta-raja Susharma apne purane apmaan aur Matsya-desh par barambar hue ‘nikrita’ ka smaran kar Duryodhana ko ukasata hai—ab Virata ko vash mein karke sukh se rahenge aur Kaurava-sena ki vriddhi hogi. → Susharma sam-bhed-niti ka tark rakhta hai: jab shatru ki shakti barabar ho to chal, bhed aur yojana se usse todna chahiye. Karna uski baat ko ‘prapt-kal’ aur hitkari maan kar turant abhiyan ka aadesh deta hai—sena ko sajja kar, varuthini ko yojit kar, anikon ko vibhajit karke nirdharit dishaon mein badhna. → Yojana ka kriyanvayan: Kaurava milkar agle din (ashtami) dakshin disha se Virata ke gokulon par dhava bolte hain aur sahasron gaayon ko hanka le jaate hain—Matsya-rajya par ek saath dabav banane ka pratyaksh prahar. → Abhiyan ki vyavastha sthir hoti hai: Susharma apne Trigarta-bal ke saath nirdharit kshetra ki or nikalta hai, jabki Kaurava-sangh apni yatra aur dal-vibhajan ke anusar Virata-nagar/raajya ko gherne ki taiyari karta hai. → Gaayon ki loot se Virata-darbar mein halchal aur pratikriya ka sanket—ab kaun rokega is apmaan ko, aur gupt roop se sthit Pandava kaise prakat honge?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २० श्लोक मिलाकर कुल ३४ श्लोक हैं।) #:732:.8 #:23:.7 () हि 2 7 > जब शत्रुकी शक्ति अपने बराबर हो
அப்போது திரிகர்த்தர்களின் அரசன், ரத வீரக் குழுவின் தலைவன், மகாபலவான் சுஷர்மன் அவசரத்துடன் அந்த நேரத்திற்கேற்ற முன்மொழிவை கூறினான்.
Verse 2
असकृन्निकृता: पूर्व मत्स्यशाल्वेयकै: प्रभो । सूतेनैव च मत्स्यस्थ कीचकेन पुन: पुन:
வைசம்பாயனர் கூறினார்— “பிரபுவே! முன்பு மத்தியரும் சால்வேயரும் எங்களை மீண்டும் மீண்டும் அநியாயமாகத் துன்புறுத்தினர். மேலும் மத்தியதேசத்தில் இருந்த சூதபுத்திரன் சேனாபதி கீசகன் தன் உறவினருடன் சேர்ந்து மீண்டும் மீண்டும் தாக்கி என்னை வலுக்கட்டாயமாகத் துன்புறுத்தினான்.”
Verse 3
बाधितो बन्धुभि: सार्ध बलादू बलवता विभो | स कर्णमभ्युदीक्ष्याथ दुर्योधनमभाषत
வைசம்பாயனர் கூறினார்— “அவன் தன் உறவினருடன் சேர்ந்து துன்புறுத்தப்பட்டு, ஒரு வலிமைமிக்க எதிரியால் வலுக்கட்டாயமாக அடக்கப்பட்டிருந்தான். பின்னர் கர்ணனை நோக்கி, துரியோதனனிடம் பேசினான்.”
Verse 4
असकृन्मत्स्यराज्ञा मे राष्ट्र बाधितमोजसा । प्रणेता कीचकस्तस्य बलवानभवत् पुरा
வைசம்பாயனர் கூறினார்— “மத்தியராஜன் தன் வலிமையை நம்பி பலமுறை என் முழு நாட்டையும் துன்புறுத்தினான். முன்னாளில் அவனுடைய வலிமைமிக்க சேனாதிபதி கீசகனே.”
Verse 5
क्रूरोडमर्षी स दुष्टात्मा भुवि प्रख्यातविक्रम: । निहतः स तु गन्धर्वै: पापकर्मा नृशंसवान्
வைசம்பாயனர் கூறினார்— “அந்த தீய உள்ளத்தவன் மிகக் கொடூரனும் பொறாமையற்றவனும்; இப்பூமியில் தன் வீரத்தால் புகழ்பெற்றவன். ஆனால் இப்போது அந்த இரக்கமற்ற பாவச்செயலன் கீசகன் கந்தர்வர்களால் கொல்லப்பட்டான்.”
Verse 6
तस्मिन् विनिहते राजा हतदर्पो निराश्रय: । भविष्यति निरुत्साहो विराट इति मे मति:,“उसके मारे जानेसे राजा विराटका घमण्ड चूर-चूर हो गया होगा। अब वे निराधार एवं निरुत्साह हो गये होंगे, ऐसा मेरा विश्वास है
வைசம்பாயனர் கூறினார்— “அவன் கொல்லப்பட்டதால் விராடராஜனின் அகந்தை நொறுங்கியிருக்கும். ஆதரவின்றி விராடன் உற்சாகம் இழந்து தளர்வான்—இதுவே என் கருத்து.”
Verse 7
तत्र यात्रा मम मता यदि ते रोचते5नघ । कौरवाणां च सर्वेषां कर्णस्य च महात्मन:,“अनघ! यदि आपको जचे, तो मेरी राय यह है कि समस्त कौरव वीरों और महामना कर्णका भी उस देशपर आक्रमण हो
அனகா! உனக்கு உகந்ததாக இருந்தால், என் கருத்து இதுவே—அனைத்து கௌரவர் வீரர்களும், மகாத்மா கர்ணனும் சேர்ந்து அங்கே படையெடுப்பு செய்ய வேண்டும்.
Verse 8
एतत् प्राप्तमहं मन्ये कार्यमात्ययिकं हि नः । राष्ट्र तस्याभियास्यामो बहुधान्यसमाकुलम्
இப்போது நாம் செயல்பட வேண்டிய தருணம் வந்துவிட்டதாக நான் கருதுகிறேன்; இது நமக்கு அவசரக் கடமை. மிகுந்த தானியங்களால் நிரம்பிய அவன் நாட்டிற்குள் நாம் படையெடுப்போம்.
Verse 9
“मैं समझता हूँ; इसके लिये उपयुक्त अवसर प्राप्त हुआ है। यह हमारे लिये अत्यन्त आवश्यक कार्य है। हम प्रचुर धन-धान्यसे सम्पन्न मत्स्यराष्ट्रपर चढ़ाई करें ।।
இதற்கான சரியான தருணம் வந்துவிட்டதாக நான் கருதுகிறேன்; இது நமக்கு மிக அவசரமான செயல். தானியமும் செல்வமும் நிறைந்த மತ್ಸ்ய நாட்டின் மீது நாம் படையெடுப்போம். அவனுடைய பலவகை ரத்தினங்களையும் பலவகை செல்வங்களையும் நாம் கைப்பற்றுவோம்; அவனுடைய கிராமங்களையும் முழு நாட்டையும் வென்று, கொள்ளையை நம்மிடையே பகிர்ந்து கொள்வோம். அரசன் விராடனிடம் மிகுந்த செல்வமும் ரத்தினங்களும் உள்ளன—அவற்றை எல்லாம் எடுத்துக் கொண்டு, அவன் குடியிருப்புகளையும் முழு நாட்டையும் வென்று, அனைத்தையும் பங்கிட்டு கொள்வோம்.
Verse 10
अथवा गोसहस्राणि शुभानि च बहूनि च । विविधानि हरिष्याम: प्रतिपीड्य पुरं बलात्
அல்லது அவர்களிடம் ஆயிரக்கணக்கான அழகிய மாடுகளின் பெரிய கூட்டங்கள் உள்ளன; பலத்தால் நகரத்தைத் துன்புறுத்தி கலவரம் ஏற்படுத்தி, அந்தப் பலவகை மாடுகளை நாம் அபகரித்துச் செல்வோம்.
Verse 11
कौरवै: सह संगत्य त्रिगर्तैश्न विशाम्पते । गास्तस्यापहरामोउद्य सर्वैश्वैव सुसंहता:,“महाराज! कौरवोंके साथ संगठित त्रिगर्तदेशीय सैनिकोंकी सहायतासे हम सब मिलकर विराटकी गौओंको हर लेंगे
மக்களைக் காக்கும் அரசே! கௌரவர்களுடன் இணைந்து, திரிகர்த்தர்களுடனும் சேர்ந்து, நாமெல்லாம் உறுதியாக ஒன்றிணைந்து இன்று விராடனின் மாடுகளை அபகரிப்போம்.
Verse 12
संविभागेन कृत्वा तु निबध्नीमो5स्य पौरुषम् । हत्वा चास्य चमूं कृत्स्नां वशमेवानयामहे
நாம் நம் படைகளைப் பகுத்துக் கொண்டு, அவனுடைய ஆண்மை-வீரத்தை கட்டிப் பிணைத்து செயலிழக்கச் செய்வோம். மேலும் அவனுடைய முழு சேனையையும் அழித்து, அவனை முற்றிலும் நம் அடக்கத்திற்குள் கொண்டு வருவோம்.
Verse 13
त॑ं वशे न््यायत:ः कृत्वा सुखं वत्स्यामहे वयम् | भवतां बलवृद्धिश्व॒ भविष्यति न संशय:,“विराटको नीतिसे वशमें करके हम सुखसे रहेंगे। इससे आपलोगोंकी सेना और शक्तिकी वृद्धि भी होगी; इसमें संशय नहीं है”
நீதியுடனும் முறையுடனும் அவனை அடக்கத்திற்குள் கொண்டு வந்து நாம் நிம்மதியாக வாழ்வோம். மேலும் உங்கள் பலமும் படை வலிமையும் உயரும்—இதில் ஐயமில்லை.
Verse 14
तच्छुत्वा वचन तस्य कर्णो राजानमब्रवीत् । सूक्त सुशर्मणा वाकक््यं प्राप्तकालं हितं॑ च न:
அவன் சொற்களை கேட்ட கர்ணன், அரசன் துரியோதனனிடம் கூறினான்—“சுஷர்மன் நன்றாகச் சொன்னான். அவன் ஆலோசனை காலத்திற்கேற்றதும், நமக்கு நன்மை தருவதுமாகும்.”
Verse 15
तस्मात् क्षिप्रं विनिर्यामो योजयित्वा वरूथिनीम् | विभज्य चाप्यनीकानि यथा वा मन्यसेडनघ
ஆகையால் படையை ஒழுங்காக அணிவகுத்து, அதை பல பிரிவுகளாகப் பகுத்துக் கொண்டு, நாம் உடனே இங்கிருந்து புறப்படுவோம். அல்லது, குற்றமற்றவரே, உமக்கு எது சரியெனத் தோன்றுகிறதோ அதையே செய்வோம்.
Verse 16
प्राज्ञो वा कुरुवृद्धो5यं सर्वेषां न: पितामह: ।।
அல்லது குருகுலத்தில் முதியவரும் பேரறிவாளனுமான நம் அனைவருக்கும் பிதாமகன் பீஷ்மர்; அதுபோல ஆசாரியர் துரோணர், சாரத்வதனின் புதல்வன் கிருபர்—இப் பெரியோர் அனைவரும் எவ்வாறு கருதுகிறார்களோ அவ்வாறே பயணம் நடத்தப்படுக.
Verse 17
सम्मन्त्रय चाशु गच्छाम: साधनार्थ महीपते: । किं च नः पाण्डवै: कार्य हीनार्थवलपौरुषै:
நாம் ஒருவரோடு ஒருவர் ஆலோசித்து, அரசன் விராடனை அடக்குவதற்காக உடனே புறப்பட வேண்டும். பாண்டவர்களால் நமக்கு என்ன பயன்? அவர்கள் செல்வம், வலிமை, வீரியம்—மூன்றிலும் குறைந்தவர்கள்.
Verse 18
अत्यन्तं वा प्रणष्टास्ते प्राप्ता वापि यमक्षयम् । यामो राजन् निरुद्धिग्ना विराटनगरं वयम् | आदास्यामो हि गास्तस्य विविधानि वसूनि च
அரசே! அவர்கள் முற்றிலும் மறைந்திருந்தாலும், அல்லது யமனின் இல்லத்தையே அடைந்திருந்தாலும்—நாம் அச்சமின்றி விராடநகரம் செல்ல வேண்டும். அங்கே விராடனின் மாடுகளையும், அவனுடைய பலவகைச் செல்வங்களையும் கைப்பற்றுவோம்.
Verse 19
वैशम्पायन उवाच ततो दुर्योधनो राजा वाक्यमादाय तस्य तत् | वैकर्तनस्य कर्णस्य क्षिप्रमाज्ञापपत् स्वयम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அதன்பின் அரசன் துரியோதனன், சூதபுத்திரன் கர்ணனின் அந்த ஆலோசனையை ஏற்று, தானே உடனே ஆணை பிறப்பித்தான்.
Verse 20
शासने नित्यसंयुक्त दःशासनमनन्तरम् | सह वृद्धैस्तु सम्मन्त्रय क्षिप्रं योजय वाहिनीम्
ஆணை நிறைவேற்ற எப்போதும் தயாராக இருந்த தம்பி துச்சாசனனிடம் உடனே—“மூத்தோர்களுடன் ஆலோசித்து, விரைவில் படையை அணிவகுத்துத் தயாராக்கு” என்று கூறினான்.
Verse 21
“जिधरसे आक्रमणका निश्चय हो, उसी ओर हम कौरव-सैनिकोंके साथ चलें। महारथी सुशर्मा भी त्रिगर्तोके साथ निश्चित दिशाकी ओर जायेँ और अपने समस्त बल (सेना) एवं वाहनोंको साथ ले लें
தாக்குதல் எத்திசையில் என்று தீர்மானிக்கப்படுகிறதோ, அத்திசையிலேயே நாம் கௌரவர் படையுடன் சேர்ந்து முன்னேறுவோம். மகாரதன் சுசர்மனும் திரிகர்த்தர்களுடன் அந்த நிர்ணயிக்கப்பட்ட திசைக்குச் சென்று, தன் முழுப் பலத்தையும்—படையையும் எல்லா வாகனங்களையும்—உடன் எடுத்துச் செல்லட்டும்.
Verse 22
प्रागेव हि सुसंवीतो मत्स्यस्य विषयं प्रति । जघन्यतो वयं तत्र यास्यामो दिवसान्तरे । विषयं मत्स्यराजस्य सुसमृद्धं सुसंहता:
அனைத்துச் சாமர்த்தியங்களும் ஆயத்தமாகச் சுஷர்மன் முதலில் மச்சிய நாட்டை நோக்கி முன்னேறட்டும். பின்னர் நாம் ஒரு நாள் கழித்து பின்புறத்திலிருந்து, ஒன்றுபட்டு, மச்சிய அரசனின் செழிப்பான நாட்டில் பாய்ந்து கொள்ளையிடுவோம்.
Verse 23
यथोद्देश॑ च गच्छाम: सहितास्तत्र कौरवै: । सुशर्मा च यथोद्दिष्टं देशं यातु महारथ: । त्रिगर्ती: सहितो राजा समग्रबलवाहन:
திட்டமிட்டபடியே நாம் கௌரவர்களுடன் சேர்ந்து அங்கே செல்வோம். மகாரதன் சுஷர்மனும் தன் பங்குக்குக் குறிக்கப்பட்ட இடத்திற்குச் செல்லட்டும். திரிகர்த்தர்களின் அரசன், தன் படைபலமும் வாகனங்களும் முழுமையாகக் கூடி, ஒருங்கே விராடநகரை நோக்கி நடைபோடட்டும்; விரைவில் கோபர்களை அணுகி அங்கே உள்ள பெருஞ்செல்வம்—அதாவது பெரும் மாடுபடையை—பற்றிக் கொள்ளட்டும்.
Verse 24
गवां शतसहस्राणि श्रीमन्ति गुणवन्ति च । वयमप्यनुगृह्नीमो द्विधा कृत्वा वरूथिनीम्,“फिर हमलोग अपनी सेनाको दो टुकड़ोंमें बॉँटकर उनकी लाखों सुन्दर तथा गुणवती गौओंका अपहरण करेंगे”
அங்கே நூறாயிரக்கணக்கான மாடுகள் உள்ளன—செழிப்பும் சிறந்த குணங்களும் உடையவை. நாமும் இதைச் சாதகமாக்கிக் கொள்வோம்; நம் படையை இரு பிரிவாகப் பிரித்து, அந்த அழகிய, நற்பண்புடைய பசுக்களை அபகரித்துச் செல்வோம்.
Verse 25
वैशग्पायन उवाच ते सम गत्वा यथोद्दिष्टां दिशं वल्लेमहीपते । संनद्धा रथिन: सर्वे सपदाता बलोत्कटा:
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அன்பிற்குரிய அரசே! அவர்கள் அனைவரும் முன்கூட்டியே குறிக்கப்பட்ட திசையை நோக்கி ஒன்றாகப் புறப்பட்டனர். ரத வீரரும் காலாட் படையும்—அனைவரும்—கவசமும் ஆயுதமும் அணிந்து முழுமையாக ஆயத்தமாய் இருந்தனர்; வலிமையில் மிக்கோர், வீரத்தில் கடுமையோர்.
Verse 26
प्रति वैरं चिकीर्षन्तो गोषु गृद्धा महाबला: । आदातु गा: सुशर्माथ कृष्णपक्षस्य सप्तमीम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அரசே! பழைய பகையைத் தீர்க்கும் எண்ணத்தாலும், மாடுகளின் மீது ஆசையாலும், அந்த மாபெரும் வலிமை கொண்ட திரிகர்த்த வீரர்கள் பசுக்களைப் பறிக்கத் தயாரானார்கள். முன்கூட்டியே அமைந்த திட்டத்தின்படி, கிருஷ்ணபக்ஷத்தின் ஏழாம் நாளில் சுஷர்மன் விராடனின் மாடுகளை அபகரிக்கப் புறப்பட்டான்.
Verse 27
अपरे दिवसे सर्वे राजन् सम्भूय कौरवा: । अष्टम्यां ते न्यगृह्लन्त गोकुलानि सहस्रश:,राजन! फिर दूसरे दिन अष्टमीको दूसरी ओरसे सब कौरवोंने मिलकर धावा किया और गौओंके सहस्रों झुंडोपर अधिकार जमा लिया
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அடுத்த நாளில், அரசே, கௌரவர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடி, அஷ்டமித் திதியில் கோபாலர்களின் கோகுலங்களைத் தாக்கி, ஆயிரக்கணக்கான பசுக்களைத் தங்கள் கட்டுப்பாட்டில் கொண்டனர்।
Verse 29
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें गुप्तचर भेजनेके विषयमें कृपाचार्यवचनसम्बन्धी उनतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் விராடபர்வத்தில் உள்ள கோஹரணப் பர்வத்தில், உளவாளர்களை அனுப்புதல் குறித்து க்ருபாசாரியரின் ஆலோசனையுடன் தொடர்புடைய இருபத்தொன்பதாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Verse 30
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि दक्षिणगोग्रहे सुशर्माभियाने त्रिंशोडध्याय:
இதி ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் விராடபர்வத்தில், கோஹரணப் பர்வத்தில், தெற்குத் திசையில் நிகழ்ந்த கோ-கைப்பற்றலும் சுஷர்மாவின் படையெடுப்பும் கூறும் முப்பதாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is how to uphold a vow of anonymity while responding to a public security crisis: the Pandavas must aid the host kingdom without prematurely disclosing identity or violating the conditions of ajñātavāsa.
Effective dharma is contextual: leadership requires timely protection of communal resources, and personal discipline may demand concealed competence—acting decisively without seeking recognition.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as narrative causation and logistical framing, preparing the ethical and strategic conditions for subsequent events in the Virāṭa-parva.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.