Adhyaya 20
Bhīma–Draupadī Saṃvāda on Restraint, Protection, and the Kīcaka Threat (Virāṭa-parva, Adhyāya 20)
Upa-parva: Kīcaka-vadha (Kīcaka Episode) — within Virāṭa-parva
This chapter presents an emotionally charged yet strategically framed dialogue between Bhīmasena and Draupadī in Virāṭa’s setting. Bhīma condemns his own restrained strength and recalls being checked by Yudhiṣṭhira from violent action in the royal assembly, emphasizing the tension between kṣatriya impulse and vow-bound concealment. To console Draupadī, he cites exemplars of devoted spouses (e.g., Sukanyā with Cyavana, Nāḍāyanī/Indrasenā with an aged husband, Sītā with Rāma, and Lopāmudrā with Agastya), using them as ethical precedents for endurance until the thirteenth year completes. Draupadī responds that her tears are not an accusation against Yudhiṣṭhira but a release under accumulating distress; she then reports Kīcaka’s repeated coercive pursuit, his disregard of her warnings, and the public humiliation she suffered even in Dharmarāja’s sight. She invokes a protective rationale—linking spouse-protection to broader social security—and urges Bhīma to neutralize Kīcaka as the proximate cause of escalating harm, stating that continued exposure would make survival intolerable. Vaiśaṃpāyana closes with Draupadī weeping against Bhīma, and Bhīma, after consoling her, mentally turning toward decisive action against Kīcaka.
Chapter Arc: अज्ञातवास के आवरण में द्रौपदी (सैरन्ध्री) अपने अपमान और दास्य-जीवन की तीव्र पीड़ा लेकर भीमसेन के पास आती है—राजपुत्री होकर भी ‘हीन कर्म’ करने की विवशता का करुण उद्घोष करती है। → द्रौपदी अपने बदले हुए रूप, फीकी पड़ती कान्ति, और विराट-नगर में सहनी पड़ती लज्जा का वर्णन करती है; वह स्मरण कराती है कि कभी जिसकी आज्ञा सागर-पर्यन्त पृथ्वी मानती थी, वही आज सुदेष्णा के अधीन भयभीत है। वह भाग्य-चक्र, जय-पराजय की अनित्यता, और संपत्ति-विपत्ति के चक्रवत् परिवर्तन का तर्क देती हुई भीम के भीतर दहकते क्रोध को उकसाती है—पर साथ ही ‘दैव’ के अतिक्रमण-असमर्थ्य का संकेत देकर धैर्य का आग्रह भी करती है। → द्रौपदी अपने हाथ दिखाकर (जो पहले ऐसे न थे) अपने असह्य दुःख का प्रत्यक्ष प्रमाण देती है; भीम उसके हाथ पकड़कर आँसू बहाता है—करुणा और क्रोध का विस्फोट एक साथ होता है, और प्रतिशोध की प्रतिज्ञा-सी तीव्रता उभरती है, पर अज्ञातवास-धर्म की सीमा उसे बाँधती है। → भीम द्रौपदी के दुःख को स्वीकार कर उसे आश्वासन देता है कि पाण्डवों का ‘उदय’ पुनः होगा; वह धैर्य और समय-पालन की आवश्यकता समझता/स्वीकारता है—अज्ञातवास की मर्यादा के भीतर रहते हुए प्रतिकार का मार्ग खोजने का संकल्प बनता है। → द्रौपदी का अपमान अभी समाप्त नहीं; भीम के भीतर प्रतिशोध की ज्वाला सुलगती रहती है—अगला कदम क्या होगा, और किस पर यह क्रोध टूटेगा, यह अनकहा रहकर अध्याय को आगे की घटना-श्रृंखला की ओर धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५ श्लोक मिलाकर कुल ५२ श्लोक हैं।) हि >> न [हुक हि 7 2 विशो< ध्याय: द्रौपदीद्वारा भीमसेनसे अपना दुःख निवेदन करना द्रौपहुुवाच अहं सैरन्ध्रिवेषेण चरन्ती राजवेश्मनि । शौचदास्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात्
பீமசேனர் கூறினார்—என் புயவலத்திற்கும், பால்குனனின் காண்டீவத்திற்கும் நாணமே! ஏனெனில் போரில் முன்பு இரத்தம் சிவந்தும், வீரச் செயல்களால் கட்டியெழுந்தும் இருந்த என் இரு கைகளும், உன் அவமானத்தைத் தடுக்க இயலவில்லை।
Verse 2
विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्रया: परंतप । आत्मकालमुदीक्षन्ती सर्व दुःखं किलान्तवत्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—பரந்தபா! அரசகுமாரியாக இருந்தும் என்மேல் வந்த இந்தக் கடும் மாற்றத்தைப் பார். ஆயினும் தன் நலனுக்கான உரிய காலத்தை நோக்கிக் காத்திருக்க வேண்டும்; ஏனெனில் துயரம் வந்தால் அதற்கும் நிச்சயம் முடிவு உண்டு.
Verse 3
अनित्या किल मर्त्यनामर्थसिद्धिर्जयाजयौ । इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तृणामुदयं पुन:
மனிதர்களிடையே நோக்கநிறைவும், வெற்றியும் தோல்வியும் நிலையற்றவை; அவை எப்போதும் நிலைத்திருக்காது. இதை உணர்ந்து நான் என் கணவர்களின் மீளெழுச்சியை எதிர்நோக்குகிறேன்.
Verse 4
चक्रवत्परिवर्तन्ते हरार्थाक्ष व्यसनानि च । इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तृणामुदयं पुन:
செல்வமும் துன்பமும்—வளமும் வறுமையும்—வண்டிச்சக்கரம் போலச் சுழல்கின்றன. இதை எண்ணி நான் என் கணவர்களின் மீளெழுச்சியை எதிர்நோக்குகிறேன்.
Verse 5
य एव हेतुर्भवति पुरुषस्य जयावह: । पराजये च हेतुश्न स इति प्रतिपालये । कि मां न प्रतिजानीषे भीमसेन मृतामिव
ஒருவனுக்கு வெற்றியைத் தரும் அதே காரணமே அவனுக்குத் தோல்விக்கும் காரணமாகிவிடும்—இவ்வாறு எண்ணி நான் நம் பக்கத்திற்கான வெற்றிக் காலத்தை எதிர்நோக்கிக் காத்திருக்கிறேன். பீமசேன! இத்துயரங்களின் அடிகளால் நான் இறந்தவள்போல் ஆகிவிட்டதை நீ அறியவில்லையா?
Verse 6
दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा वध्यन्ति चापरे | पातयित्वा च पात्यन्ते परैरिति च मे श्रुतम्
நான் கேட்டிருக்கிறேன்—தானம் செய்பவர்களே சில நேரம் பிச்சை கேட்க வேண்டிய நிலைக்கு தள்ளப்படுவர். சிலர் பிறரை கொன்று இறுதியில் தாமும் பிறரால் கொல்லப்படுவர்; மேலும் பிறரைத் தாழ்த்துவோர் எதிரிகளால் தாமும் தாழ்த்தப்படுவர்.
Verse 7
न देवस्यातिभारो<स्ति न चैवास्यातिवर्तनम् | इति चाप्यागमं भूयो दैवस्य प्रतिपालये
தெய்வ விதிக்கு மிகுந்த பாரம் என ஒன்றுமில்லை; அதனை மீறுவதும் இயலாது. ஆகவே மரபால் வந்த ஆகமவாக்கியங்களை மீண்டும் நினைத்து, விதியின் மேலாதிக்கத்தை நான் பின்பற்றி மதிக்கிறேன்.
Verse 8
स्थितं पूर्व जल॑ यत्र पुनस्तत्रैव गच्छति । इति पर्यायमिच्छन्ती प्रतीक्षे उदयं पुन:,पानी जहाँ पहले स्थिर होता है, वह फिर भी वहीं ठहरता है। इस क्रमको चाहती हुई मैं पुनः अभ्युदयकालकी प्रतीक्षा करती हूँ
நீர் எங்கு முதலில் தங்குகிறதோ, மீண்டும் அங்கேயே சென்று தங்குகிறது. இவ்வாறு திரும்பத் திரும்ப நிகழும் ஒழுங்கை விரும்பி, நான் மீண்டும் உயர்வின் காலத்தை எதிர்நோக்குகிறேன்.
Verse 9
दैवेन किल यस्यार्थ: सुनीतो5पि विपद्यते । दैवस्य चागमे यत्नस्तेन कार्यो विजानता
சிறந்த நெறியால் காக்கப்பட்ட நோக்கமும், தெய்வம் எதிராக இருந்தால் அழிந்து விடும். ஆகவே விதியின் வருகை நெருங்கியபோது, அறிவுடையவன் அந்த விதியை அனுகூலமாக்க முயல வேண்டும்.
Verse 10
यत् तु मे वचनस्यास्य कथितस्य प्रयोजनम् । पृच्छ मां दु:खितां तत्त्वं पृष्टा चात्र ब्रवीमि ते
இப்போது நான் கூறிய இந்தச் சொற்களின் நோக்கம் என்னவென்று, துயருற்ற என்னிடமே கேள். நீ கேட்டால், இங்கே நான் உனக்கு உண்மையையே உரைப்பேன்.
Verse 11
महिषी पाण्दुपुत्राणां दुहिता द्रुपदस्य च । इमामवस्थां सम्प्राप्ता मदन््या का जिजीविषेत्
நான் பாண்டு புதல்வர்களின் பட்டமகிஷியும், துருபதனின் மகளுமாக இருந்தும் இத்தகைய துர்நிலைக்கு ஆளானேன். என்னைத் தவிர வேறு எந்தப் பெண் இந்நிலையில் வாழ விரும்புவாள்?
Verse 12
कुरून् परिभवेत् सर्वान् पज्चालानपि भारत । पाण्डवेयांश्व॒ सम्प्राप्तो मम क्लेशो हारिंदम,भारत! शत्रुदमन! मुझपर पड़ा हुआ यह क्लेश समस्त कौरवों, पाञज्चालों और पाण्डवोंके लिये अपमानकी बात है
வைசம்பாயனன் கூறினான்— ஓ பாரதா! என்மேல் வந்த இந்தத் துன்பம் எல்லாக் குருக்களுக்கும், பாஞ்சாலர்களுக்கும், பாண்டவர்களுக்கும் கூட அவமானக் காரணமாகும்.
Verse 13
भ्रातृभि: श्वशुरैः पुत्रैबहुभि: परिवारिता । एवं समुदिता नारी का त्वन्या दु:खिता भवेत्
பல சகோதரர்கள், மாமனார்கள் (மாமியார் தந்தைகள்), மகன்கள் சூழ்ந்து துணை நிற்க, இவ்வாறு செழிப்புடன் இருப்பவளுக்கு—என்னைத் தவிர வேறு எந்தப் பெண்ணுக்கு துயரம் அனுபவிக்க வேண்டிய நிலை வரும்?
Verse 14
नूनं हि बालया धातुर्मया वै विप्रियं कृतम् । यस्य प्रसादाद् दुर्नीतं प्राप्तास्मि भरतर्षभ
ஓ பரதகுலச் சிறந்தவனே! என் இளமையில் விதாதாவுக்கு எதிராக நான் ஏதோ பெரும் குற்றம் செய்திருக்க வேண்டும்; அவன் விதியாலேயே இன்று இந்தத் துர்நிலைக்குத் தள்ளப்பட்டேன்.
Verse 15
वर्णावकाशमपि मे पश्य पाण्डव यादृशम् । तादृशो मे न तत्रासीद् दु:खे परमके तदा
ஓ பாண்டவா! இப்போது எனக்குக் பேசவும் செயல்படவும் உள்ள சிறிதளவு வாய்ப்பைக் கூடப் பார்; அந்நேரம் பேர்த் துயரத்தில் எனக்கு அத்தகைய வாய்ப்பும் இல்லை.
Verse 16
पाण्डुनन्दन! देखो, मेरे शरीरकी कान्ति कैसी फीकी पड़ गयी है! यहाँ नगरमें मेरी जो अवस्था है, वह उन दिनों अत्यन्त दुःखपूर्ण वनवासके समय भी नहीं थी,त्वमेव भीम जानीषे यन्मे पार्थ सुखं पुरा । साहं दासीत्वमापन्ना न शान्तिमवशा लभे भीमसेन! तुम्हीं जानते हो, पहले मुझे कितना सुख था। यहाँ आकर जबसे मैं दासीभावको प्राप्त हुई हूँ, तभीसे परतन्त्र होनेके कारण मुझे तनिक भी शान्ति नहीं मिलती है। इसे मैं दैवकी ही लीला मानती हूँ। जहाँ प्रचण्ड धनुष धारण करनेवाले महाबाहु अर्जुन भी राखसे ढकी हुई अग्निकी भाँति रनिवासमें छिपकर रहते हैं
பீமசேனனே! முன்பு எனக்கு எவ்வளவு இன்பம் இருந்ததென்று நீயே அறிவாய். இங்கே வந்து பணிப்பெண் நிலையடைந்த நாள்முதல், பிறர்க்கு அடிமையாக இருப்பதால் எனக்கு சிறிதும் அமைதி இல்லை. இதை நான் விதியின் விளையாட்டெனவே கருதுகிறேன்—எங்கே கொடுஞ்சில் வில்லைக் கையிலேந்தும் மகாபாகு அர்ஜுனனும் சாம்பலால் மூடப்பட்ட தீ போல அந்தப்புரத்தில் மறைந்து வாழ்கிறான்.
Verse 17
नादैविकमहं मन्ये यत्र पार्थो धनंजय: । भीमधन्वा महाबाहुरास्ते छन्न इवानल:
வைசம்பாயனர் கூறினார்—இதை நான் வெறும் விதியின் செயல் என்று மட்டும் கருதேன்; ஏனெனில், கொடுஞ்சிலை ஏந்திய மகாபாகு பார்த்தன் தனஞ்சயன் சாம்பலால் மூடப்பட்ட தீ போல அந்தப்புரத்தில் மறைந்து இருக்க வேண்டியுள்ளது.
Verse 18
अशक्या वेदितु पार्थ प्राणिनां वै गतिनरि: । विनिपातमिमं मन्ये युष्माकं हविचिन्तितम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஓ பார்த்தா, உயிர்களின் போக்கும் விதியும் மனிதரால் அறிதல் முற்றிலும் இயலாதது. உங்கள்மேல் வந்த இந்த வீழ்ச்சி யாரும் எண்ணியதற்கும் அப்பாற்பட்டது; ஏனெனில் உயிர்களின் இயக்கம் தெய்வவசத்திலேயே உள்ளது.
Verse 19
यस्या मम मुखप्रेक्षा यूयमिन्द्रसमा: सदा । सा प्रेक्षे मुखमन्यासामवराणां वरा सती
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஒருகாலத்தில் இந்திரனை ஒத்த வீரமுடைய நீங்கள் சகோதரர்கள் எப்போதும் என் முகத்தையே நோக்கி இருந்தீர்கள்; இன்று நான் உயர்ந்தவளாக இருந்தும், எனக்குக் கீழான பிற பெண்களின் முகத்தை நோக்கி காத்திருக்க வேண்டியுள்ளது.
Verse 20
पश्य पाण्डव मे5वस्थां यथा नाहामि वै तथा । युष्मासु प्रियमाणेषु पश्य कालस्य पर्ययम्
பார், ஓ பாண்டவா, நீங்கள் உயிருடன் இருக்கும்போதே நான் எனக்குச் சிறிதும் பொருந்தாத இத்தகைய நிலையிலே வீழ்ந்துள்ளேன். நீங்கள் எனக்குப் பிரியமானவர்களாயினும், காலத்தின் இந்தத் திருப்பத்தைப் பார்—ஒருகாலத்தில் கடல் எல்லை வரை உள்ள பூமி என் ஆட்சிக்குள் இருந்தது; இன்று சுதேஷ்ணையின் கட்டுப்பாட்டில் இருந்து அவளையே அஞ்சுகிறேன்.
Verse 21
यस्या: सागरपर्यन्ता पृथिवी वशवर्तिनी | आसीतू साद्य सुदेष्णाया भीताहं वशवर्तिनी
வைசம்பாயனர் கூறினார்—கடல் எல்லை வரை உள்ள பூமி யாரின் வசத்தில் இருந்ததோ, அந்த நான் இன்று சுதேஷ்ணையின் வசத்தில் இருந்து அவளையே அஞ்சுகிறேன்.
Verse 22
यस्या: पुर:सरा आसनू् पृष्ठतश्नानुगामिन: । साहमद्य सुदेष्णाया: पुर: पश्चाच्च गामिनी,जिसके आगे और पीछे बहुत-से सेवक रहा करते थे, वही मैं अब रानी सुदेष्णाके आगे और पीछे चलती हूँ
யாரின் முன் அறிவிப்போர் சென்றும் பின் பல பணியாளர்கள் தொடர்ந்தும் வந்தார்களோ, அந்த நானே இன்று ராணி சுதேஷ்ணையின் முன்பும் பின்பும் நடக்கிறவளாகிவிட்டேன்।
Verse 23
इदं तु दुः:खं कौन्तेय ममासहां निबोध तत् । यान जातु स्वयं पिंषे गात्रोद्वर्तनमात्मन: । अन्यत्र कुन्त्या भद्रें ते सा पिनष्म्यद्य चन्दनम्
கௌந்தேயா, என் தாங்கமுடியாத இந்தத் துயரத்தை அறிந்துகொள். என் உடலுக்கு தடவப் பயன்படும் லேபனத்தை நான் ஒருபோதும் நானே அரைத்ததில்லை—குந்திக்காகத் தவிர. உனக்கு நலம் உண்டாக; இன்று அவளே சந்தனத்தை அரைப்பாள்.
Verse 24
इत्यस्य दर्शयामास किणवन्तौ करावुभौ,ऐसा कहकर द्रौपदीने भीमसेनको अपने दोनों हाथ दिखाये, जिनमें चन्दन रगड़नेसे काले दाग पड़ गये थे
இவ்வாறு சொல்லி, அவள் தன் இரு கைகளையும் அவனுக்குக் காட்டினாள்—சந்தனத்தை அரைத்ததால் அவை கரடுமுரடாகி, கருமைத் தழும்புகளால் குறியிடப்பட்டிருந்தன।
Verse 25
बिभेमि कुन्त्या या नाहं युष्माकं वा कदाचन । साद्याग्रतो विराटस्य भीता तिष्ठामि किड्करी
நாதா! நான் ஒருபோதும் ஆர்ய குந்தியையோ, உங்களில் யாரையோ அஞ்சியதில்லை; அந்த நானே இன்று பணிப்பெண்ணாகி, அரசன் விராடன் முன் அச்சத்துடன் நடுங்கி நிற்கிறேன்।
Verse 26
कि नु वक्ष्यति सम्राण्मां वर्णक: सुकृतो न वा । नान्यपिष्ट हि मन्स्यस्य चन्दनं किल रोचते
அப்போது நான் எண்ணிக்கொண்டே இருப்பேன்—“அரசர் என்ன சொல்வார்? இந்த உப்டனம் நன்றாகத் தயாரானதா, இல்லையா?” ஏனெனில், என்னைத் தவிர வேறு யாரும் அரைத்த சந்தனம் மತ್ಸ்ய அரசனுக்கு விருப்பமில்லை என்று சொல்லப்படுகிறது।
Verse 27
वैशम्पायन उवाच सा कीर्तयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी । रुरोद शनकै: कृष्णा भीमसेनमुदीक्षती
வைசம்பாயனர் கூறினார்—பீமசேனனிடம் தன் துயரங்களைச் சொல்லிக்கொண்டே, அவனை நோக்கி நோக்கி, பாமினி கிருஷ்ணை (திரௌபதி) மெதுவாகக் கண்ணீர் வடிக்கத் தொடங்கினாள்।
Verse 28
सा बाष्पकलया वाचा नि: श्वसन्ती पुनः पुन: । हृदयं भीमसेनस्य घट्टयन्तीदमब्रवीत्,वह बार-बार लंबी साँसें लेती हुई आँसुओंसे गद्गद वाणीमें भीमसेनके हृदयको कम्पित करती हुई इस प्रकार बोली--
அவள் கண்ணீரால் குரல் தடுக்க, மீண்டும் மீண்டும் ஆழ்ந்த மூச்செடுத்து, பீமசேனனின் இதயத்தை உலுக்கும் விதமாக இவ்வாறு கூறினாள்।
Verse 29
नाल्पं कृतं मया भीम देवानां किल्बिषं पुरा । अभाग्या यत्र जीवामि कर्तव्ये सति पाण्डव
“ஓ பீமா! முற்காலத்தில் நான் தேவர்களுக்கு எதிராகச் சிறிதல்லாத குற்றம் செய்திருக்க வேண்டும். அதனால் தான், ஓ பாண்டவா, செய்ய வேண்டிய கடமை இன்னும் மீதமிருக்க, நான் துரதிர்ஷ்டமாக இவ்விடத்திலும் இந்நிலையிலும் உயிரோடு இருக்கிறேன்.”
Verse 30
'पाण्डुनन्दन भीमसेन! मैंने पूर्वकालमें देवताओंका थोड़ा अपराध नहीं किया है, तभी तो मुझ अभागिनीको जहाँ मर जाना चाहिये, उस दशामें भी मैं जी रही हूँ ।।
“பாண்டுவின் மகனே பீமசேனா! முற்காலத்தில் நான் தேவர்களுக்கு எதிராகச் சிறிதல்லாத குற்றம் செய்திருக்க வேண்டும்; அதனால் தான், துரதிர்ஷ்டவசமாக, மரிக்க வேண்டிய நிலையிலும் நான் உயிரோடு இருக்கிறேன்.” வைசம்பாயனர் கூறினார்—அதன்பின் பகைவர் வீரர்களை அழிப்பவன் வ்ருகோதரன் (பீமன்), தன் மனைவியின் மெலிந்த, காய்த்துக் கடினமான கைகளைக் தன் முகத்தில் அணைத்துக் கொண்டு அழுதான்।
Verse 31
तौ गृहीत्वा च कौन्तेयो बाष्पमुत्सृज्य वीर्यवान् | ततः परमदु:खार्त इदं वचनमत्रवीत्,फिर पराक्रमी भीमने उन हाथोंको पकड़कर आँसू बहाते हुए अत्यन्त दुःखसे पीड़ित हो इस प्रकार कहा
அப்போது வீரமிகு கௌந்தேயன் (பீமன்) அந்தக் கைகளைப் பற்றிக் கொண்டு கண்ணீர் சிந்தினான்; பின்னர் பேர்துயரால் வாடி இவ்வாறு பேசினான்।
Verse 236
पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवाभूतां हि यौ पुरा । कुन्तीकुमार! इसके सिवा मेरे एक और असहा दुःखको तो देखो। पहले मैं माता कुन्तीको छोड़कर (और किसीके लिये तो क्या) स्वयं अपने लिये भी कभी उबटन नहीं पीसती थी; किंतु वही मैं आज दूसरोंके लिये चन्दन घिसती हूँ। पार्थ! देखो
வைசம்பாயனர் கூறினார்—கௌந்தேயா, என் கைகளைப் பார்; முன்பு இவ்வாறு இல்லை. ஒருகாலத்தில் நான் எனக்காகவேனும் உபடனம் அரைக்க மாட்டேன்—பிறருக்காக என்றால் என்ன சொல்ல; ஆனால் இன்று பிறருக்காகச் சந்தனத்தை அரைக்க வேண்டிய நிலை. பார், இந்த இரு கைகளும் கரடுமுரடாகி, கட்டிகள் படிந்துள்ளன; முன்பு இவ்வாறு இல்லை.
Frequently Asked Questions
Whether immediate protective force against Kīcaka should override the strategic obligation of concealment: Bhīma’s kṣatriya impulse to punish wrongdoing is constrained by Yudhiṣṭhira’s vow-preserving restraint.
Dharma is contextual and layered: endurance can be ethically meaningful when it preserves a higher commitment, but protection of the vulnerable remains a core duty—requiring calibrated action that prevents further harm.
No explicit phalaśruti appears; the meta-function is narrative and ethical—showing how disciplined restraint and timely protective action together sustain the protagonists’ dharmic trajectory toward restoration.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.