Adhyaya 61
दमयन्त्याः अरण्यविहारः — Damayantī’s Passage through the Wilderness
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Narrative of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva describes Damayantī after killing a hunter: she proceeds alone through a fearsome, empty forest filled with predators, thieves, and varied flora and terrain. Overwhelmed by separation, she laments and repeatedly addresses Nala by recalling his assurances and the ethical weight of truth. She petitions an approaching ‘lord of the forest’ (a fierce beast) for knowledge of Nala and then turns to a prominent mountain, offering reverent praise and self-identification (as Bhīma’s daughter and Nala’s wife) while asking whether Nala has been seen. She reaches an ascetic hermitage populated by disciplined sages; they initially wonder if she is a deity, and she clarifies her human identity and marital crisis. The sages, through ascetic insight, predict an auspicious outcome: she will soon see Nala restored and ruling. When the hermitage and sages vanish, she questions whether it was dreamlike or extraordinary providence. Continuing, she addresses an aśoka tree as a symbolic agent of grief-removal. Finally, she encounters a large merchant caravan crossing a river; her disheveled appearance provokes fear, ridicule, and pity. The caravan questions her identity (deity/yakṣī/rākṣasī), and she asserts her human royal status, seeking news of Nala. The caravan leader, Śuci, states he has not seen Nala and identifies their destination as the land of the Cedi king Subāhu, framing the next movement of the episode.
Chapter Arc: पुष्कर राज्य-हरण के बाद हँसते हुए नल को फिर द्यूत के लिए उकसाता है—और दाँव अब धन-धान्य नहीं, स्वयं दमयन्ती तक पहुँच जाता है। → नल पर कलि-प्रभाव और पराजय का बोझ बढ़ता जाता है; वन-प्रस्थान में दम्पति भूख, थकान और अपमान झेलते हैं। मार्ग में स्वर्ण-पंखों वाले पक्षी दिखते हैं; नल उन्हें पकड़कर भोजन की आशा करता है। → पक्षी ‘अक्ष’ (जुए के पासे) रूप धारण कर नल के वस्त्र छीन लेते हैं और कहते हैं कि वे उसके वस्त्र हरने आए थे—नल नग्न, दीन और पूर्णतः असहाय खड़ा रह जाता है। → दमयन्ती नल को धैर्य देती है और विदर्भ की ओर सुरक्षित मार्गों का संकेत करती है; नल भी उसे त्यागने की इच्छा न होने की बात कहकर आश्वस्त करता है, पर परिस्थितियाँ उन्हें अलगाव की ओर धकेलती हैं। → दमयन्ती को विदर्भ-मार्ग पर भेजने की योजना बनती है—पर क्या नल साथ रह पाएगा, या कलि-ग्रस्त विवेक उन्हें अलग कर देगा?
Shlokas
Verse 1
हम () हि २ 7 एकषेष्टितमो< ध्याय: नलका जूएमें हारकर दमयन्तीके साथ वनको जाना और पक्षियोंद्वारा आपदग्रस्त नलके वस्त्रका अपहरण बृहृदश्च उवाच ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यत: । पुष्करेण हतं राज्यं यच्चान्यद् वसु किंचन
பிருகதச்வர் கூறினார்—யுதிஷ்டிரா! வார்ஷ்ணேயன் சென்ற பின், சூதாட்டத்தில் ஈடுபட்டிருந்த புண்யச்லோகன் நள அரசனிடமிருந்து, அவனுடைய அரசையும் மற்ற எல்லாச் செல்வங்களையும் புஷ்கரன் வென்று பறித்துக் கொண்டான்।
Verse 2
ह्ृतराज्यं नलं राजन् प्रहसन् पुष्करो<ब्रवीत् | द्यूत॑ं प्रवर्ततां भूय: प्रतिपाणो5स्ति कस्तव
பிருகதச்வர் கூறினார்—அரசை இழந்த நளனை நோக்கி புஷ்கரன் சிரித்தபடி சொன்னான்—“மீண்டும் சூதாட்டம் தொடங்கட்டுமா? அரசே, இப்போது உன்னிடம் பந்தயமாக வைக்க என்ன உள்ளது?”
Verse 3
शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यज्जितं मया । दमयन्त्या: पण: साधु वर्ततां यदि मन्यसे
பிருகதச்வர் கூறினார்—“உன்னிடம் தமயந்தி ஒருத்தி மட்டுமே மீதமுள்ளது; மற்ற அனைத்தையும் நான் வென்றுவிட்டேன். நீ ஒப்புக்கொண்டால், தமயந்தியையே பந்தயமாக வைத்து மீண்டும் சூதாட்டம் நடைபெறட்டும்.”
Verse 4
पुष्करेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना | व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत्,पुष्करके ऐसा कहनेपर पुण्यश्लोक महाराज नलका हृदय शोकसे विदीर्ण-सा हो गया, परंतु उन्होंने उससे कुछ कहा नहीं
பிருகதச்வர் கூறினார்—புஷ்கரன் இவ்வாறு சொன்னபோது, கோபமும் துயரமும் காரணமாக புண்யச்லோகன் நளனின் இதயம் பிளந்ததுபோல் ஆனது; ஆயினும் அவன் ஒன்றும் பதிலளிக்கவில்லை।
Verse 5
ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान् | उत्सृज्य सर्वगात्रे भ्यो भूषणानि महायशा:
பிருகதச்வர் கூறினார்—அப்போது பெரும் புகழுடைய நளன் புஷ்கரனை நோக்கி, கடும் கோபத்தால், தன் உடலின் எல்லா அணிகலன்களையும் கழற்றி எறிந்தான்।
Verse 6
एकवासा हासंवीत: सुहृच्छोकविवर्धन: । निश्चक्राम ततो राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम्
அப்போது பெரும்புகழ் பெற்ற நளன் தன் பேரரசுச் செல்வத்தைத் துறந்து, அணிகலன்களை அகற்றி, ஒரே ஆடை மட்டும் அணிந்து, போர்வையின்றி—நண்பர்களின் துயரைப் பெருக்கிக்கொண்டே அரண்மனையிலிருந்து வெளியேறினான்।
Verse 7
दमयन्त्येकवस्त्राथ गच्छन्तं पृष्ठतो5न्वगात् । स तया बाह्ुतः सार्थ त्रिरात्रं नैघधोडवसत्
அப்போது ஒரே ஆடை அணிந்த தமயந்தி, செல்லும் நளனின் பின்னால் தொடர்ந்து சென்றாள். நிஷத நாட்டின் அரசன் அவளுடன் நகரத்திற்கு வெளியே மூன்று இரவுகள் தங்கினான்।
Verse 8
पुष्करस्तु महाराज घोषयामास वै पुरे । नले य: सम्यगातिछेत् स गच्छेद् वध्यतां मम,महाराज! पुष्करने उस नगरमें यह घोषणा करा दी--डुग्गी पिटवा दी कि “जो नलके साथ अच्छा बर्ताव करेगा, वह मेरा वध्य होगा”
மகாராஜா புஷ்கரன் நகரமெங்கும் அறிவிப்பு செய்தான்—“நளனிடம் நன்றாக நடப்பவன் என் ஆணையால் கொல்லப்படுவான்.”
Verse 9
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च | पौरा न तस्य सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! पुष्करके उस वचनसे और नलके प्रति पुष्करका द्वेष होनेसे पुरवासियोंने राजा नलका कोई सत्कार नहीं किया
யுதிஷ்டிரா! புஷ்கரனின் அந்தச் சொல்லாலும், நளனிடம் அவனுக்கிருந்த பகையாலும், நகர மக்கள் அரசன் நளனுக்கு எந்த மரியாதையும் செய்யவில்லை।
Verse 10
स तथा नगराभ्याशे सत्काराहों न सस्कृतः । त्रिरात्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन्
இவ்வாறு மரியாதைக்கு முற்றிலும் தகுதியான அரசன் நளன், நகரத்தின் அருகே மூன்று இரவுகள் நீர் மட்டும் அருந்தி தங்கினான்; ஆயினும் அவனுக்கு உரிய வரவேற்பு கிடைக்கவில்லை।
Verse 11
पीड्यमान: क्षुधा तत्र फलमूलानि कर्षयन् | प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात्,वहाँ भूखसे पीड़ित हो फल-मूल आदि जुटाते हुए राजा नल वहाँसे अन्यत्र चले गये। केवल दमयन्ती उनके पीछे-पीछे गयी
அங்கே பசியால் வாடி, வாழ்வுக்காகப் பழங்களும் கிழங்குகளும் சேகரித்துக் கொண்டிருந்த அரசன் நளன் அந்த இடத்தை விட்டு புறப்பட்டான். துன்பத்திலும் அசையாத நம்பிக்கையுடன் தமயந்தி ஒருத்தியே அவனைத் தொடர்ந்து சென்றாள்.
Verse 12
क्षुधया पीड्यमानस्तु नलो बहुतिथेडहनि । अपश्यच्छकुनान् कांश्रिद्धिरण्यसदृशच्छदान्,इसी प्रकार नल बहुत दिनोंतक क्षुधासे पीड़ित रहे। एक दिन उन्होंने कुछ ऐसे पक्षी देखे, जिनकी पाँखें सोनेकी-सी थीं
இவ்வாறு நளன் பல நாட்கள் பசியால் வாடி அலைந்தான். ஒரு நாள், பொன்னென ஒளிரும் இறகுகளைக் கொண்ட சில பறவைகளை அவன் கண்டான்.
Verse 13
स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली । अस्ति भक्ष्यो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति
அவற்றைக் கண்டதும் வலிமைமிக்க நிஷதாதிபதி மனத்தில் எண்ணினான்—“இன்றைக்கு இப்பறவைகளே எனக்கு உணவாகலாம்; இவற்றின் இறகுகள் எனக்கு செல்வமாகும்.”
Verse 14
ततस्तान् परिधानेन वाससा स समावृणोत् | तस्य तद् वस्त्रमादाय सर्वे जम्मुर्विहायसा,तदनन्तर उन्होंने अपने अधोवस्त्रसे उन पक्षियोंको ढँक दिया। किंतु वे सब पक्षी उनका वह वस्त्र लेकर आकाशमें उड़ गये
பின்பு அவன் தன் கீழாடையால் அந்தப் பறவைகளை மூடினான்; ஆனால் அவை அனைத்தும் அவன் ஆடையையே எடுத்துக்கொண்டு வானில் பறந்து போயின.
Verse 15
उत्पतन्तः खगा वाक्यमेतदाहुस्ततो नलम् | दृष्टवा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम्
பறந்து கொண்டே அந்தப் பறவைகள் நளனிடம் இவ்வாறு கூறின—திசைகளே ஆடையாய், தரையில் நின்று துயருற்று தலைகுனிந்திருந்த அவனைப் பார்த்தபின்.
Verse 16
उड़ते हुए उन पक्षियोंने राजा नलको दीनभावसे नीचे मुँह किये धरतीपर नग्न खड़ा देख उनसे कहा-- ।।
பிருகதச்வர் கூறினார்— “ஓ தீய புத்தியுடைய அரசே! நாங்கள் பறவைகள் அல்ல; நாங்கள் சூதுக்கட்டைகள். உன் ஆடைகளைப் பறிக்கவே இங்கு வந்தோம். நீ ஆடை அணிந்தபடியே அங்கிருந்து சென்றபோது எங்களுக்கு மகிழ்ச்சி இல்லை।”
Verse 17
तान् समीपगतानक्षानात्मानं च विवाससम् | पुण्यश्लोकस्तदा राजन् दमयन्तीमथाब्रवीत्
அரசே, அந்த சூதுக்கட்டைகள் அருகே வருவதைக் கண்டு, தன்னை ஆடையற்றவனாக உணர்ந்த புகழ்மிக்க நளன் அப்போது தமயந்தியிடம் கூறினான்— “சாத்வி, அஞ்சும் பெண்ணே! இவர்களின் கோபத்தால் என் அரசுச் செல்வம் பறிக்கப்பட்டது; நான் பசியாலும் துயராலும் வாடி, உயிர் தாங்க அன்னம்கூட பெற முடியவில்லை. இவர்களாலேயே நிஷத மக்களும் எனக்கு மரியாதை செய்யவில்லை. இதோ, அதே சூதுக்கட்டைகளே—இப்போது பறவைகளாகி என் ஆடையை எடுத்துச் செல்கின்றன।”
Verse 18
येषां प्रकोपादैश्वर्यात् प्रच्युतो5हमनिन्दिते । प्राणयात्रां न विन्देयं दु:खित: क्षुधयान्वित:
“ஓ குற்றமற்றவளே! இவர்களின் கோபத்தால் நான் அரசுச் செல்வத்திலிருந்து வீழ்ந்தேன். துயரத்தாலும் பசியாலும் வாடி, உயிர் தாங்க அன்னம்கூட பெறவில்லை।”
Verse 19
येषां कृते न सत्कारमकुर्वन् मयि नैषधा: । इमे ते शकुना भूत्वा वासो भीरु हरन्ति मे
“இவர்களாலேயே நிஷத மக்கள் எனக்கு மரியாதை செய்யவில்லை; இதோ, அதே சூதுக்கட்டைகளே இப்போது பறவைகளாகி, ஓ அஞ்சும் பெண்ணே, என் ஆடையைப் பறிக்கின்றன।”
Verse 20
वैषम्यं परम॑ प्राप्तो द:खितो गतचेतन: । भर्ता ते5हं निबोधेदं वचन हितमात्मन:
“நான் மிகக் கடுமையான துன்பநிலைக்குள் விழுந்தேன்; துயரால் என் உணர்வு மங்குகிறது. நான் உன் கணவன்—ஆகவே உன் நலனுக்கான இந்த வார்த்தையை உணர்ந்து கொள்; கேள்।”
Verse 21
एते गच्छन्ति बहव: पन्थानो दक्षिणापथम् | अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम्,'ये बहुत-से मार्ग हैं, जो दक्षिण दिशाकी ओर जाते हैं। यह मार्ग ऋक्षवान् पर्वतको लाँघकर अवन्ती-देशको जाता है
பிருஹதச்வர் கூறினார்—தெற்குப் பாதை நோக்கிச் செல்லும் பல வழிகள் உள்ளன. அவர்கள் ருக்ஷவத் மலையைத் தாண்டி அவந்தி நாட்டை அடைகிறார்கள்.
Verse 22
एष विन्ध्यो महाशैल: पयोष्णी च समुद्रगा । आश्रमाश्च महर्षीणां बहुमूलफलान्विता:
பிருஹதச்வர் கூறினார்—இதோ மாபெரும் விந்திய மலை; இதோ கடலை நோக்கிப் பாயும் பயோஷ்ணீ நதி. இங்கே மகரிஷிகளின் ஆசிரமங்களும் உள்ளன; வேர்களும் கனிகளும் நிறைந்து கிடைக்கும்.
Verse 23
एष पन्था विदर्भाणामसौ गच्छति कोसलान् | अतः परं च देशो<यं दक्षिणे दक्षिणापथ:
பிருஹதச்வர் கூறினார்—இது விதர்பத்துக்குச் செல்லும் வழி; அது கோசலத்துக்குச் செல்கிறது. இதற்கு அப்பால் தெற்கில் உள்ள நாடு ‘தக்ஷிணாபதம்’ என அழைக்கப்படுகிறது.
Verse 24
एतद् वाक््यं नलो राजा दमयन्तीं समाहित: । उवाचासकृदार्तो हि भैमीमुद्दिश्य भारत,भारत! राजा नलने एकाग्रचित्त होकर बड़ी आतुरताके साथ दमयन्तीसे उपर्युक्त बातें बार-बार कहीं
ஓ பாரதா! அப்போது அரசன் நளன் மனத்தை ஒருமுகப்படுத்தி தமயந்தியிடம் இவ்வார்த்தைகளைச் சொன்னான்; உள்ளம் துயருற்றதால் பைமியை நோக்கி மீண்டும் மீண்டும் உரைத்தான்.
Verse 25
ततः सा बाष्पकलया वाचा दु:खेन कर्शिता । उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वच:,तब दमयन्ती अत्यन्त दुःखसे दुर्बल हो नेत्रोंसे आँसू बहाती हुई गद्गद वाणीमें राजा नलसे यह करुण वचन बोली--
அப்போது தமயந்தி துயரால் சோர்ந்து, கண்ணீரால் குரல் தடுக்க, நிஷத நாட்டரசன் நளனிடம் இரங்கலான சொற்களை உரைத்தாள்.
Verse 26
उद्वेजते मे हृदयं सीदन्त्यड्रानि सर्वश:ः । तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्या: पुन: पुन:
என் உள்ளம் அச்சத்தால் நடுங்குகிறது; என் அங்கங்கள் அனைத்தும் தளர்கின்றன. அரசே, உமது தீர்மானத்தை நான் மீண்டும் மீண்டும் சிந்திக்கையில் மிகுந்த கலக்கம் என்னை ஆட்கொள்கிறது.
Verse 27
ह्ृतराज्यं ह्ृतद्रव्यं विवस्त्र क्षुच्छूमान्वितम् । कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने
உமது அரசாட்சி பறிக்கப்பட்டது; செல்வமும் கவரப்பட்டது; நீர் ஆடையற்றவராய், பசியும் உழைப்பும் துன்புறுத்துகின்றன. இந்நிர்ஜன வனத்தில் உம்மைத் தனியாக விட்டுவிட்டு நான் எவ்வாறு விலகிச் செல்ல முடியும்?
Verse 28
“महाराज! आपका मानसिक संकल्प क्या है
மகாராஜா! உமது மனத்தில் எழும் தீர்மானத்தை நான் மீண்டும் மீண்டும் எண்ணும் போதெல்லாம் என் உள்ளம் கலங்குகிறது; என் அங்கங்கள் அனைத்தும் தளர்கின்றன. உமது அரசாட்சி பறிக்கப்பட்டது; செல்வம் அழிந்தது; உடலில் ஆடையும்கூட இல்லை; பசியும் உழைப்பும் உம்மை வாட்டுகின்றன. இந்நிலையில் இந்நிர்ஜன வனத்தில் உம்மை ஆதரவற்றவராய் விட்டுவிட்டு நான் எவ்வாறு செல்ல முடியும்? அரசே, இக்கொடுமையான காட்டில் நீர் அலைந்து திரிந்து—பசியால் வாடி, களைப்புற்று—முன்னைய இன்பத்தை நினைத்து துயருறும் வேளையில், நான் ஆறுதல் கூறி உமது களைப்பையும் வேதனையையும் நீக்குவேன்.
Verse 29
न च भार्यासमं किंचिद् विद्यते भिषजां मतम् | औषध॑ सर्वदु:खेषु सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,“चिकित्सकोंका मत है कि समस्त दु:ःखोंकी शान्तिके लिये पत्नीके समान दूसरी कोई औषध नहीं है; यह मैं आपसे सत्य कहती हूँ”
மருத்துவர்களின் கருத்துப்படி மனைவிக்கு ஒப்பானது வேறொன்றுமில்லை. எல்லாத் துயரங்களுக்கும் அவளே மருந்து—இதை நான் உமக்கு உண்மையாகச் சொல்கிறேன்.
Verse 30
नल उवाच एवमेतद् यथा55त्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे । नास्ति भार्यासमं मित्र नरस्यार्तस्य भेषजम्
நலன் கூறினான்—மெல்லிய இடையுடைய தமயந்தியே! நீ சொல்வது உண்மையே. துன்பத்தில் உள்ள மனிதனுக்கு மனைவிக்கு ஒப்பான நண்பனும் இல்லை; மருந்தும் இல்லை.
Verse 31
न चाहं त्यक्तकामस्त्वां किमलं भीरु शड्कसे । त्यजेयमहमात्मानं न चैव त्वामनिन्दिते
அஞ்சுபவளே! உன்னை விட்டுவிட எனக்கு விருப்பமில்லை; நீ ஏன் இவ்வளவு மிகையாக சந்தேகப்படுகிறாய்? குற்றமற்றவளே! நான் என் உயிரையே துறக்கலாம்; ஆனால் உன்னை ஒருபோதும் கைவிடமாட்டேன்।
Verse 32
दमयन्त्युवाच यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहेच्छसि । तत् किमर्थ विदर्भाणां पन्था: समुपदिश्यते,दमयन्तीने कहा--महाराज! यदि आप मुझे त्यागना नहीं चाहते तो विदर्भदेशका मार्ग क्यों बता रहे हैं?
தமயந்தி கூறினாள்—மகாராஜா! நீங்கள் இங்கே என்னை கைவிட விரும்பவில்லை என்றால், விதர்ப நாட்டின் வழியை ஏன் காட்டுகிறீர்கள்?
Verse 33
अवैमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमहसि । चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते
அரசே! நீங்கள் என்னை கைவிடத் தகுதியற்றவர் என்பதை நான் அறிவேன்; ஆனால், பூமியின் ஆண்டவனே, இந்தக் கொடிய பேரிடர் உங்கள் மனத்தை இழுத்துச் சென்றதால், நீங்கள் என்னையும் விட்டுவிடக் கூடும்।
Verse 34
पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम । अतो निमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरोपम,नरश्रेष्ट! आप बार-बार जो मुझे विदर्भदेशका मार्ग बता रहे हैं। देवोपम आर्यपुत्र! इसके कारण आप मेरा शोक ही बढ़ा रहे हैं
மனிதர்களில் சிறந்தவரே! நீங்கள் மீண்டும் மீண்டும் விதர்பத்தின் வழியைச் சொல்கிறீர்கள்; தெய்வத்துக்கு ஒப்பான ஆரியபுத்திரா! அதனால் என் துயரம் மேலும் பெருகுகிறது।
Verse 35
यदि चायमभिप्रायस्तव ज्ञातीन् व्रजेदिति । सहितावेव गच्छावो विदर्भान् यदि मन्यसे
உங்கள் எண்ணம் தமயந்தி தன் உறவினரிடம் செல்ல வேண்டும் என்பதாக இருந்தால், நீங்கள் ஒப்புக்கொண்டால் நாமிருவரும் ஒன்றாக விதர்பத்திற்குச் செல்வோம்।
Verse 36
विदर्भराजत्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद । तेन त्वं पूजितो राजन् सुखं वत्स्यसि नो गृहे,मानद! वहाँ विदर्भनरेश आपका पूरा आदर-सत्कार करेंगे। राजन्! उनसे पूजित होकर आप हमारे घरमें सुखपूर्वक निवास कीजियेगा
நளன் கூறினான்—மாநதா! அங்கே விதர்ப அரசன் உம்மை முறையாகப் போற்றி மரியாதை செய்வான். அரசே! அவனால் போற்றப்பட்டு நீர் எங்கள் இல்லத்தில் இன்பமாகத் தங்குவீர்॥
Verse 61
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलकी वनयात्राविषयक इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் வனபர்வத்தில் உள்ள நலோபாக்யானப் பகுதியில், நளனின் வனப் பயணம் குறித்து அறுபத்தொன்றாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது॥
Verse 63
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलवनयात्रायामेकषष्टितमो< ध्याय:
இதி ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் வனபர்வத்தில், நலோபாக்யானப் பகுதியில், நளனின் வனப் பயணத்தில் அறுபத்தொன்றாம் அத்தியாயம்॥
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between despair and dharma: whether Damayantī should relinquish life amid abandonment and danger, or persist in truthful, disciplined searching grounded in marital commitment and ethical endurance.
Ethical agency is maintained through satya and dhṛti even when social protections fail; respectful speech, self-identification, and seeking lawful aid become practical instruments for survival and meaning.
No explicit phalaśruti is stated here; the closest meta-level signal is the ascetics’ predictive assurance, functioning as narrative validation that endurance aligned with dharma leads toward restoration within the larger exemplum.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.