Shloka 10
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मन: । यद्यदृश्यति मुज्चन् वै प्राणान् मैथिलसत्तम । वाताधिकयं भवत्येव तस्मात् तं न समाचरेत्
yājñavalkya uvāca | prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhārayen manaḥ | yadyadṛśyati muñcan vai prāṇān maithilasattama | vātādhikyaṃ bhavaty eva tasmāt taṃ na samācaret |
யாஜ்ஞவல்க்யர் கூறினார்— சகுணப் பிராணாயாமம், அதாவது ஒரு நிர்ணயிக்கப்பட்ட தியான-ஆதாரத்துடன் செய்யப்படும் பிராணாயாமம், மனத்தை நிர்குண (விருத்தியற்ற) நிலையில் நிலைநிறுத்த உதவும். ஆனால், மைதிலர்களில் சிறந்தவனே! பூரக முதலிய காலங்களில் நியமிக்கப்பட்ட தெய்வம்/தத்துவத்தின் உள்தரிசனத் தியானமின்றி ஒருவர் பிராணவாயுவை ரேசனம் செய்தால், உடலில் வாதம் மிகுதியாகும்; ஆகவே தியானமற்ற பிராணாயாமம் செய்யக்கூடாது.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Breath-discipline should be joined to focused contemplation (saguṇa support) so that the mind can become steady in the attributeless (nirguṇa) state; doing prāṇāyāma mechanically, without meditative ‘vision’ or proper inner focus, is discouraged because it can cause imbalance (vāta aggravation) and fails to serve its spiritual purpose.
In a didactic exchange within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs a Maithila interlocutor on correct yogic method: prāṇāyāma is presented as a means to stabilize the mind, but only when integrated with meditation; otherwise it is portrayed as potentially harmful and spiritually unproductive.