Shloka 9
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
धारणं चैव मनस: प्राणायामश्न् पार्थिव । एकाग्रता च मनस: प्राणायामस्तथैव च
yājñavalkya uvāca | dhāraṇaṃ caiva manasaḥ prāṇāyāmaś ca pārthiva | ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca ||
யாஜ்ஞவல்க்யர் கூறினார்—ஓ பூமிநாதனே! ஒரு குறிப்பிட்ட இடம்/ஆதாரத்தில் மனத்தை நிலைநிறுத்துவது ‘தாரணை’ எனப்படும். அந்தத் தாரணையுடன் செய்யப்படும் பிராணாயாமம் சகுணம்; ஆனால் எந்தச் சிறப்பு ஆதாரமும் இன்றி மனத்தை நிர்பீஜ சமாதியில் ஒருமுகப்படுத்தும் பிராணாயாமம் நிர்குணம் என்று சொல்லப்படுகிறது.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes two modes of yogic practice: (1) dhāraṇā—fixing the mind on a specific locus/object—paired with prāṇāyāma as a supported, ‘saguṇa’ discipline; and (2) an unsupported, objectless gathering of the mind into nirbīja samādhi, described as ‘nirguṇa’ prāṇāyāma.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, the sage Yājñavalkya addresses a king and explains technical distinctions in yogic concentration and breath-discipline, guiding the ruler toward inner mastery rather than outward power.