Shloka 21
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
एष वै विक्रियापन्न: सृजत्यात्मानमात्मना । अहड्कारं महातेजा: प्रजापतिमहंकृतम्,ये महातेजस्वी भगवान् हिरण्यगर्भ विकारको प्राप्त हो स्वयं ही अहंकारकी और उसके अभिमानी प्रजापति विराट्की सृष्टि करते हैं
eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjaty ātmānam ātmanā | ahaṅkāraṃ mahātejāḥ prajāpati-mahaṅkṛtam ||
வசிஷ்டர் கூறினார்—பரம்பொருள் வெளிப்பாட்டின் மாற்றநிலைக்குள் நுழையும்போது, தன் சக்தியாலேயே தன்னிடமிருந்தே உலகை உருவாக்குகிறான். அந்த மகாதேஜஸ்வி முதலில் ‘அஹங்காரம்’ (நான்-உணர்வு) என்பதை வெளிப்படுத்துகிறான்; அதனுடன் அந்த அஹம்பாவத்தால் குறியிடப்படும் பிரஜாபதியையும் (படைப்பின் அதிஷ்டாதா) தோற்றுவிக்கிறான். இவ்வாறே வெளிப்பட்ட படைப்பின் ஒழுங்கு தொடங்குகிறது.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Creation is presented as an emanation from the Supreme Self: when the One enters manifestation, the first key principle projected is ahaṅkāra (the ‘I’-sense), which enables individuation and the subsequent ordering of beings under a creator-function (Prajāpati). Ethically, it frames ego as a cosmic principle that must be understood and transcended for liberation.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha explains the sequence of manifestation: the Supreme, by His own agency, brings forth the self as the world-process, beginning with ahaṅkāra and the presiding progenitor (Prajāpati), establishing the basis for further creation.