Yoga, Nārāyaṇa as Supreme Principle, and the Emanation of Categories
Sāṅkhya-Yoga Outline
रजस्तम: सत्त्वमथो तृतीयं गच्छत्यसौ स्थानगुणान् विरूपान् | तथेन्द्रियाण्याविशते शरीरी हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम्,बुद्धिके जो स्थान-जागरित आदि अवस्थाएँ हैं, वे सभी सत्त्व, रज और तम--इन तीन गुणोंसे विभक्त हैं। इन अवस्थाओंसे सम्बन्धित जो सुख-दुःख आदि गुण हैं, वे परस्पर विलक्षण हैं। उन सबको वह आत्मा बुद्धिके सम्बन्धसे अनुभव करता है। इन्द्रियोंमें भी उस जीवात्माका आवेश उसी प्रकार होता है जैसे काठमें लगी हुई आगमें वायुका अर्थात् वायु जैसे अग्निमें प्रविष्ट होकर अग्निको उद्दीप्त कर देती है, इसी प्रकार आत्मा इन्द्रियोंको चेतना प्रदान करता है
Bhīṣma uvāca | rajastamaḥ sattvam atho tṛtīyaṁ gacchaty asau sthānaguṇān virūpān | tathendriyāṇy āviśate śarīrī hutāśanaṁ vāyur ivendhanastham ||
பீஷ்மர் கூறினார்—இந்த ‘சரீரி’ ஆத்மா ரஜஸ், தமஸ், மேலும் மூன்றாவதாகிய ஸத்த்வம் எனும் மூன்று குணங்களின் பல்வேறு நிலைகளிலும் வடிவங்களிலும் செல்கிறது; அவற்றோடு தொடர்புடைய இன்ப–துன்ப முதலிய குணங்கள் ஒன்றுக்கொன்று வேறுபட்டவை. அதுபோல அது இந்திரியங்களிலும் புகுகிறது—எரிபொருளில் உறைந்துள்ள அக்கினியில் காற்று புகுந்து அதைத் தீவிரமாக எரியச் செய்வதுபோல், ஆத்மா தன் இருப்பினால் இந்திரியங்களுக்கு சைதன்யம் அளித்து அனுபவத்தை இயலுமைப்படுத்துகிறது.
भीष्म उवाच