Shloka 19
Gadāyuddhe Kṛṣṇopadeśaḥ (Kṛṣṇa’s Counsel in the Mace-Duel) — Śalya-parva 57
अभिद्रवणमाक्षेपमवस्थानं सविग्रहम् । परिवर्तनसंवर्तमवप्लुतमुपप्लुतम्,कभी वेगसे एक-दूसरेके सामने जाते, कभी विरोधीको गिरानेकी चेष्टा करते, कभी स्थिरभावसे खड़े होते, कभी गिरे हुए शत्रुके उठनेपर पुनः उसके साथ युद्ध करते, कभी विरोधीपर प्रहार करनेके लिये चक्कर काटते, कभी शत्रुके बढ़ावको रोक देते, कभी विपक्षीके प्रहारको विफल करनेके लिये झुककर निकल जाते, कभी उछलते-कूदते, कभी निकट आकर गदाका प्रहार करते और कभी लौटकर पीछेकी ओर किये हुए हाथसे शत्रुपर आघात करते थे। दोनों ही गदायुद्धके विशेषज्ञ थे और इस प्रकार पैंतरे बदलते हुए एक- दूसरेपर चोट करते थे
abhidravāṇam ākṣepam avasthānaṁ savigraham | parivartana-saṁvartaṁ avaplutaṁ upaplutaṁ |
சஞ்சயன் கூறினான்—அவர்கள் சில நேரம் வேகமாக ஒருவரை ஒருவர் நோக்கி பாய்ந்தனர்; சில நேரம் வீசி அடித்து வீழ்த்த முயன்றனர்; சில நேரம் உறுதியாக நிலைத்து நின்றனர்; வீழ்ந்த எதிரி எழுந்தவுடன் மீண்டும் போரில் ஈடுபட்டனர். சில நேரம் அடிக்க வாய்ப்பைத் தேடி வட்டமிட்டு சுழன்றனர்; சில நேரம் எதிரியின் முன்னேற்றத்தைத் தடுத்தனர்; சில நேரம் குனிந்து விலகி வரும் தாக்குதலை வீணாக்கினர்; சில நேரம் துள்ளியும் குதித்தும் வந்தனர். சில நேரம் அருகில் வந்து கதையால் அடித்தனர்; சில நேரம் திரும்பி, பின்னோக்கி சுழலும் கைஅடியில் எதிரியைத் தாக்கினர். இருவரும் கதையுத்தத்தில் வல்லவர்கள்; இவ்வாறு தந்திரங்களை மாற்றி மாற்றி ஒருவரையொருவர் காயப்படுத்தினர்।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights disciplined martial expertise: victory is pursued not by blind fury but by controlled technique, timing, and adaptive strategy—qualities expected of trained kṣatriya warriors even amid lethal conflict.
Sañjaya describes an intense mace-duel in which the fighters repeatedly change stances and movements—charging, circling, blocking, ducking, leaping, closing in to strike, and counterstriking—each trying to outmaneuver and injure the other.