Adhyaya 43
मायासभायां दुर्योधनस्य अवमान-प्रसङ्गः (Duryodhana’s Humiliation in the Hall of Māyā)
Upa-parva: Māyā-sabhā (The Hall of Māyā) — Duryodhana’s Discomfiture Episode
Vaiśaṃpāyana narrates Duryodhana’s tour of the extraordinary assembly hall alongside Śakuni. Duryodhana encounters engineered illusions: a crystal floor he mistakes for water prompts him to lift his garments; elsewhere he mistakes a crystal-water pond for solid ground and falls in, after which attendants laugh and provide fresh garments by royal order. Seeing the incident, Bhīma, Arjuna, and the twins also laugh; Duryodhana suppresses his reaction to preserve outward dignity. Additional misreadings follow—he strikes an apparently open doorway with his forehead and then withdraws, believing it closed. Granted leave by the Pāṇḍavas, he departs for Hāstinapura with an ungladdened mind after witnessing Yudhiṣṭhira’s unparalleled prosperity and the rājasūya’s grandeur. On the way, his internal monologue intensifies: he compares the rite to Indra’s, notes rivals subdued, recalls Śiśupāla’s fall, and describes himself as burning with envy, even contemplating self-destruction. He frames the Pāṇḍavas’ rise as fate’s triumph over his earlier efforts and asks Śakuni to report his distress and resentment to Dhṛtarāṣṭra—marking humiliation as a psychological turning point with political consequences.
Chapter Arc: सभामण्डल में भीष्म वाणी उठती है—वे चेदिराजकुल में जन्मे शिशुपाल के अद्भुत, भयावह जन्म-लक्षणों का वृत्तान्त सुनाते हैं: त्र्यक्ष, चतुर्भुज शिशु, जिसकी आकृति देख माता-पिता और बन्धु काँप उठते हैं। → राजा, रानी, पुरोहित और मन्त्रियों सहित चिन्ता में डूबते हैं; तभी आकाशवाणी/अशरीरी वाणी प्रकट होकर भविष्यवाणी करती है—यह बालक तभी मरेगा जब कोई उसे गोद में लेकर उसके विकार-चिह्नों का ‘मृत्यु-सूचक’ दर्शन करेगा। पुत्रस्नेह और भय के बीच जननी प्रश्न करती है, और उत्तर और भी कठोर बनता जाता है। → अशरीरी वाणी का निर्णायक कथन—जिसके द्वारा गोद में लिये जाने पर (भयावह) संकेत प्रकट होंगे, वही इसका मृत्यु-कारण बनेगा; इस भविष्यवाणी को टालने/परखने हेतु चेदिराज शिशु को क्रमशः असंख्य राजाओं की गोद में रखवाते हैं, ताकि वह ‘वह’ व्यक्ति पहचाना जा सके। → हजारों नरेशों की गोद में चढ़ने पर भी मृत्यु-सूचक लक्षण प्रकट नहीं होते; तत्काल संकट टलता है, पर भविष्यवाणी का काँटा राज्य और कुल के हृदय में धँसा रह जाता है—शिशुपाल का अंत किसी अज्ञात, नियत हाथ से बँधा है। → जिसके अंक में बैठते ही लक्षण प्रकट होंगे—वह कौन है, और कब यह नियति अपना संकेत देगी?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान त्रिचत्वारिशो 5 ध्याय: भीष्मजीके द्वारा शिशुपालके जन्मके वृत्तान्तका वर्णन भीष्म उवाच चेदिराजकुले जातस्त्र्यक्ष एष चतुर्भुज: । रासभारावसदृशं ररास च ननाद च
பீஷ்மர் கூறினார்— “ஓ பீமசேனனே, கேள். சேதி அரசன் தமகோஷனின் குலத்தில் இந்த சிசுபாலன் பிறந்தபோது அவனுக்கு மூன்று கண்களும் நான்கு கரங்களும் இருந்தன. சாதாரணக் குழந்தை அழுகைக்கு பதிலாக கழுதை கத்துவது போன்ற ஒலியை எழுப்பி, மேலும் உரக்கக் கர்ஜித்தும் இருந்தான்.”
Verse 2
* 53 है ०५ >> 5555 वैकृतं तस्य तौ दृष्टवा त्यागायाकुरुतां मतिम्,इससे इसके माता-पिता अन्य भाई-बन्धुओंसहित भयसे थर्रा उठे। इसकी वह विकराल आकृति देख उन्होंने इसे त्याग देनेका निश्चय किया
அவனுடைய அந்த விகாரமான, அச்சமூட்டும் உருவத்தைப் பார்த்து பெற்றோர் மற்ற உறவினர்களுடன் சேர்ந்து நடுங்கினர்; அவனை கைவிடத் தீர்மானித்தனர்।
Verse 3
ततः सभार्य नृपतिं सामात्यं सपुरोहितम् । चिन्तासम्मूढहृदयं वागुवाचाशरीरिणी,पत्नी, पुरोहित तथा मन्त्रियोंसहित चेदिराजका हृदय चिन्तासे मोहित हो रहा था। उस समय आकाशवाणी हुई--
அப்போது அரசி, அமைச்சர்கள், புரோகிதர் உடன் இருந்த சேதி அரசனின் உள்ளம் கவலையால் மயங்கியது. அதே வேளையில் ஆகாசவாணி ஒலித்தது।
Verse 4
एष ते नृपते पुत्र: श्रीमान् जातो बलाधिक: । तस्मादस्मान्न भेतव्यमव्यग्र: पाहि वै शिशुम्
பீஷ்மர் கூறினார்—அரசே, உன் மகன் செல்வச் சிறப்புடன், மிகுந்த வலிமையுடன் பிறந்துள்ளான். ஆகவே எங்களால் அஞ்ச வேண்டாம்; கலக்கம் இன்றி இந்தக் குழந்தையைப் பேணி காத்தருள்வாயாக.
Verse 5
नच वै तस्य मृत्युर्वे न काल: प्रत्युपस्थित: । मृत्यु्न्तास्य शस्त्रेण स चोत्पन्नो नराधिप
பீஷ்மர் கூறினார்—நராதிபதி, இவனுக்கு இன்னும் மரணம் வரவில்லை; நியதிக் காலமும் அணுகவில்லை. இவனின் மரணக் காரணமாகி, ஆயுதத்தால் இவனை வீழ்த்துவான்—அவன் வேறிடத்தில் ஏற்கனவே பிறந்துவிட்டான்.
Verse 6
संश्रुत्योदाह्तं वाक््यं भूतमन्तर्हितं ततः । पुत्रस्नेहाभिसंतप्ता जननी वाक्यमब्रवीत्,तदनन्तर यह आकाशवाणी सुनकर उस अन्तहित भूतको लक्ष्य करके पुत्रस्नेहसे संतप्त हुई इसकी माता बोली--
அச்சொற்களைக் கேட்டதும், மறைந்து போன அந்தக் காணாத இருப்பை நோக்கி, மகன்பாசத்தால் துயருற்ற தாய் இவ்வாறு உரைத்தாள்—
Verse 7
येनेदमीरितं वाक््यं ममैतं तनयं प्रति । प्राउजलिस्तं नमस्यामि ब्रवीतु स पुनर्वच:
என் மகனைப் பற்றி இவ்வார்த்தையை உரைத்தவர் யாராயினும், அவருக்கு நான் கைகூப்பி வணங்குகிறேன். அவர் தேவராயினும் வேறு எந்த உயிராயினும்—மீண்டும் உரைத்து என் கேள்விக்குப் பதில் அளிக்கட்டும். என் மகனின் மரணத்திற்குக் காரணமாக இருப்பவன் யார் என்பதை உண்மையாகக் கேட்க விரும்புகிறேன்.
Verse 8
याथातथ्येन भगवान् देवो वा यदि वेतर: । श्रोतुमिच्छामि पुत्रस्य को<स्य मृत्युर्भविष्यति
பகவானே! உண்மையின்படி—அவர் தேவராயினும் வேறு யாராயினும்—என் இந்த மகனின் மரணத்திற்குக் காரணம் யார் என்பதை நான் கேட்க விரும்புகிறேன்.
Verse 9
अन्तर्भूतं ततो भूतमुवाचेद॑ं पुनर्वच: । यस्योत्सड़े गृहीतस्य भुजावभ्यधिकावुभौ
அப்போது உள்ளே புகுந்திருந்த அந்தக் கண்ணுக்குத் தெரியாத பூதம் மீண்டும் கூறியது— “யாருடைய மடியில் இந்தக் குழந்தை எடுக்கப்படுகிறதோ, அவனிடம் எடுத்தவுடன், ஐந்து தலை கொண்ட இரு நாகங்களைப் போல, ஐந்து விரல்கள் உடைய அவனுடைய இரண்டு கூடுதல் கரங்கள் நிலத்தில் விழுந்தவுடன் மூழ்கி மறைந்து போகும். யாரைக் கண்டதாலே இது நிகழுமோ, அவனே இவனுடைய மரணத்திற்குக் காரணமாவான்.”
Verse 10
पतिष्यत: क्षितितले पञ्चशीर्षाविवोरगौ । तृतीयमेतद् बालस्य ललाटस्थं तु लोचनम्
பீஷ்மர் கூறினார்— “நிலத்தில் விழப் போகும் தருணத்தில், ஐந்து தலை கொண்ட இரு நாகங்களைப் போல (இரு கண்கள்) தோன்றின; இதுவே இந்தக் குழந்தையின் நெற்றியில் அமைந்த மூன்றாம் கண்.”
Verse 11
त्र्यक्ष॑ चतुर्भुजं श्रुव्वा तथा च समुदाह्ृतम्
பீஷ்மர் கூறினார்— “அவன் ‘மூன்று கண்கள் உடையவன்’ ‘நான்கு கரங்கள் உடையவன்’ என்று கேட்டு, அதேபடி சபையில் உரக்க அறிவிக்கப்பட்டதை அறிந்து…”
Verse 12
पृथिव्यां पार्थिवा: सर्वे अभ्यागच्छन् दिदृक्षव: । चार बाँह और तीन आँखवाले बालकके जन्मका समाचार सुनकर भूमण्डलके सभी नरेश उसे देखनेके लिये आये ।। ११ $ ।। तान् पूजयित्वा सम्प्राप्तान् यथाह स महीपति:
பீஷ்மர் கூறினார்— “நான்கு கரங்களும் மூன்று கண்களும் உடைய குழந்தை பிறந்த செய்தியைக் கேட்டு, அதைக் காண விரும்பி பூமியிலுள்ள எல்லா அரசர்களும் வந்தனர். வந்த அரசர்களை அந்த மன்னன் தகுந்த மரியாதையுடன் வரவேற்று, உரிய முறையில் உரைத்தான்।”
Verse 13
एवं राजसहस््राणां पृथक्त्वेन यथाक्रमम्
பீஷ்மர் கூறினார்— “இவ்வாறு ஆயிரக்கணக்கான அரசர்கள் ஒவ்வொருவராக, வரிசைப்படி, தனித்தனியாகக் கணக்கில் கொள்ளப்பட்டனர்।”
Verse 14
एतदेव तु संभश्रुत्य द्वारवत्यां महाबलौ,द्वारका्में यही समाचार सुनकर महाबली बलराम और श्रीकृष्ण दोनों यदुवंशी वीर अपनी बुआसे मिलनेके लिये उस समय चेदिराज्यकी राजधानीमें गये
த்வாரகையில் இச்செய்தியை கேட்ட மகாபலமுடைய யாதவ வீரர்கள் பலராமனும் ஸ்ரீகிருஷ்ணனும்—இருவரும்—தந்தையின் சகோதரி (அத்தை)யைச் சந்திக்க அந்நேரமே சேதி நாட்டின் தலைநகரை நோக்கிப் புறப்பட்டனர்।
Verse 15
ततश्रैदिपुरं प्राप्तौ संकर्षणजनार्दनौ | यादवौ यादवीं द्र॒ष्टं स््वसारं तौ पितुस्तदा
பின்னர் சங்கர்ஷணன் (பலராமன்) மற்றும் ஜனார்தனன் (ஸ்ரீகிருஷ்ணன்)—இரு யாதவ வீரர்களும்—சேதி நகரை அடைந்தனர்; அந்நேரம் தந்தையின் சகோதரி, யாதவ குலப் பெண் (அத்தை)யைச் சந்திக்க அங்கே சென்றனர்।
Verse 16
अभिवाद्य यथान्यायं यथाश्रेष्ठ नृपं च ताम् कुशलानामयं पृष्टवा निषण्णौ रामकेशवौ
அங்கே ராமனும் (பலராமன்) கேசவனும் (ஸ்ரீகிருஷ்ணன்) முறையின்படி, மூத்தோர்-இளையோர் வரிசையில் அனைவருக்கும் வணக்கம் செலுத்தினர்; பின்னர் அரசனிடமும் அந்த தேவியிடமும் நலம், நோயின்மை குறித்து விசாரித்தனர்; அதன் பின் இரு சகோதரரும் சிறந்த ஆசனத்தில் அமர்ந்தனர்।
Verse 17
साभ्यर्च्य तौ तदा वीरीौ प्रीत्या चाभ्यधिकं ततः । पुत्रं दामोदरोत्सज्रे देवी संन्यदधात् स््वयम्
அப்போது தேவி அந்த இரு வீரர்களையும் மரியாதையுடன் உபசரித்தாள்; மேலும் மிகுந்த அன்பால் தன் மகனைத் தாமோதரன் (ஸ்ரீகிருஷ்ணன்) மடியில் தானே வைத்தாள்।
Verse 18
न्यस्तमात्रस्य तस्याड्के भुजावभ्यधिकावुभौ । पेततुस्तच्च नयनं न््यमज्जत ललाटजम्,उनकी गोदमें रखते ही बालककी वे दोनों बाँहें गिर गयीं और ललाटवर्ती नेत्र भी वहीं विलीन हो गया
அவன் மடியில் வைத்த உடனே அந்தக் குழந்தையின் இரு கரங்களும் தளர்ந்து விழுந்தன; மேலும் நெற்றியில் இருந்த அந்தக் கணும் அங்கேயே உள்ளே சென்று மறைந்தது।
Verse 19
तद् दृष्टवा व्यथिता त्रस्ता वरं कृष्णमयाचत । ददस्व मे वरं कृष्ण भयारताया महाभुज
அதைக் கண்ட குழந்தையின் தாய் அச்சத்தால் நடுங்கி உள்ளத்தில் துயருற்று, ஸ்ரீகிருஷ்ணனிடம் வரம் வேண்டி கூறினாள்—“மகாபாஹு ஸ்ரீகிருஷ்ணா! நான் பயத்தால் கலங்குகிறேன்; இந்த மகனின் உயிர்காப்பிற்காக எனக்கு ஒரு வரம் அருள்வாயாக.”
Verse 20
त्वं ह्वार्तानां समाश्चासों भीतानामभयप्रद: । एवमुक्तस्तत: कृष्ण: सोडब्रवीद् यदुनन्दन:
“ஏனெனில் துன்பத்தில் உள்ளோர்க்கு நீயே மிகப் பெரிய அடைக்கலம்; அஞ்சுவோர்க்கு அச்சமின்மை அளிப்பவனும் நீயே.” இவ்வாறு அவள் கூற, யது குலத்தின் மகிழ்ச்சி ஸ்ரீகிருஷ்ணன் அப்போது பதிலளித்தான்—
Verse 21
मा भेस्त्वं देवि धर्मज्ञे न मत्तोडस्ति भयं तव । ददामि कं वरं कि च करवाणि पितृष्वस:
“தேவி, தர்மத்தை அறிந்தவளே! அஞ்சாதே; என்னால் உனக்கு எந்தப் பயமும் இல்லை. அத்தை! சொல்—நான் உனக்கு எந்த வரத்தை அளிக்க வேண்டும்? உன் எந்தக் காரியத்தை நிறைவேற்ற வேண்டும்?”
Verse 22
शक््यं वा यदि वाशक्यं करिष्यामि वचस्तव । एवमुक्ता तत:ः कृष्णमब्रवीद् यदुनन्दनम्
“அது சாத்தியமாயினும் அசாத்தியமாயினும்—உன் சொல்லை நான் நிச்சயம் நிறைவேற்றுவேன்.” இவ்வாறு உறுதி பெற்றபின், ஸ்ருதாஶ்ரவா யது குலத்தின் மகிழ்ச்சி ஸ்ரீகிருஷ்ணனிடம் கூறினாள்—
Verse 23
शिशुपालस्यथापराधान् क्षमेथास्त्वं महाबल । मत्कृते यदुशार्दूल विद्धयेनं मे वरं प्रभो,“महाबली यदुकुलतिलक श्रीकृष्ण! तुम मेरे लिये शिशुपालके सब अपराध क्षमा कर देना। प्रभो! यही मेरा मनोवांछित वर समझो”
“மகாபலவானே, யது-சார்தூலனே ஸ்ரீகிருஷ்ணா! என் பொருட்டு சிசுபாலனின் எல்லா குற்றங்களையும் மன்னித்தருள்வாய். பிரபுவே! இதுவே எனக்கு வேண்டிய வரம் என்று அறிந்தருள்வாயாக.”
Verse 24
श्रीकृष्ण उवाच अपराधशतं क्षाम्यं मया हास्य पितृष्वस: । पुत्रस्य ते वधाहस्य मा त्वं शोके मन: कृथा:
ஸ்ரீகிருஷ்ணன் கூறினார்—அத்தை (தந்தையின் சகோதரி)! உன் மகன் தன் குற்றங்களால் என் கையால் கொல்லத் தகுதியானவனாகினும், அவன் செய்த நூறு அபராதங்களையும் நான் மன்னிப்பேன். நீ மனத்தில் துயரம் கொள்ளாதே.
Verse 25
भीष्म उवाच एवमेष नृप: पाप: शिशुपाल: सुमन्दधी: । त्वां समाह्नयते वीर गोविन्दवरदर्पित:
பீஷ்மர் கூறினார்—வீரர் பீமசேனரே! மிக மந்த புத்தியுடைய இந்தப் பாவி அரசன் சிசுபாலன், கோவிந்தன் அளித்த வரத்தால் பெருமிதம் கொண்டு, உம்மை போருக்கு அழைக்கிறான்.
Verse 43
इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि शिशुपालवृत्तान्तकथने त्रिचत्वारिंशो ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत सभापवके अन्तर्गत शिशुपालवधपर्वमें शिशुपालवृत्तान्तवर्णनविषयक तैंतालीयवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் சபாபர்வத்தில் உள்ள சிசுபாலவதப் பர்வத்தில், சிசுபாலன் வரலாற்றை உரைக்கும் நாற்பத்துமூன்றாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 106
निमज्जिष्यति यं दृष्टवा सो<स्य मृत्युर्भविष्यति । तब पुनः उसी अदृश्य भूतने यह उत्तर दिया--'जिसके द्वारा गोदमें लिये जानेपर पाँच सिरवाले दो सर्पोकी भाँति इसकी पाँचों अँगुलियोंसे युक्त दो अधिक भुजाएँ पृथ्वीपर गिर जायँगी और जिसे देखकर इस बालकका ललाटवर्ती तीसरा नेत्र भी ललाटमें लीन हो जायगा
பீஷ்மர் கூறினார்—யாரைக் கண்டதும் அவன் அழிவில் மூழ்குவானோ, அவனே இக்குழந்தையின் மரணக் காரணமாவான். பின்னர் அந்தக் கண்களுக்குப் புலப்படாத அசரீரி மீண்டும் கூறியது—யாருடைய மடியில் எடுத்துக் கொள்ளப்படும்போது, ஐந்து தலை நாகங்களைப் போல ஐந்து ஐந்து விரல்களுடன் கூடிய இவனுடைய இரண்டு கூடுதல் கரங்களும் பூமியில் விழுந்துவிடுமோ, மேலும் யாரைக் கண்டதும் நெற்றியில் இருந்த மூன்றாம் கண் நெற்றிக்குள்ளேயே ஒடுங்கி லயித்துவிடுமோ—அவனே இவனுடைய மரணத்திற்கு நிமித்தமாவான்.
Verse 126
एकैकस्य नृपस्याड्के पुत्रमारोपयत् तदा । चेदिराजने अपने घर पधारे हुए उन सभी नरेशोंका यथायोग्य सत्कार करके अपने पुत्रको हर एककी गोदमें रखा
அப்போது சேதி அரசன், தன் இல்லத்திற்கு வந்திருந்த எல்லா அரசர்களையும் தகுந்த முறையில் உபசரித்து, தன் மகனை ஒருவரொருவராக ஒவ்வொரு அரசரின் மடியில் வைத்தான்.
Verse 133
शिशुरड्कसमारूढो न तत् प्राप निदर्शनम् इस प्रकार वह शिशु क्रमश: सहस्रों राजाओंकी गोदमें अलग-अलग रखा गया, परन्तु मृत्युसूचक लक्षण कहीं भी प्राप्त नहीं हुआ
பீஷ்மர் கூறினார்—அந்தக் குழந்தையை ஒன்றன்பின் ஒன்றாகப் பல அரசர்களின் மடியில் வைத்தபோதும், முன்கூறப்பட்ட மரணச் சின்னம் எங்கும் காணப்படவில்லை।
Frequently Asked Questions
The pressure point is how a ruler should respond to public embarrassment: whether to absorb it with restraint and restore composure, or to convert wounded honor into retaliatory intent that can compromise ethical governance.
Unregulated envy and honor-injury distort perception and judgment; when emotion becomes policy, it can reframe others’ legitimate success as intolerable injustice, accelerating unethical decision-making.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is narrative causality—explaining the psychological origin of later strategic hostility and situating it within the epic’s broader inquiry into how inner states precipitate public conflict.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.