Adhyaya 42
Śiśupāla-vadha in the Rājasūya-sabhā (शिशुपालवधः — राजसूयसभायाम्)
Upa-parva: Rājasūya Parva (Rājasūya-yajña episode within Sabhā Parva)
Vaiśaṃpāyana narrates an escalation in the Rājasūya assembly: Śiśupāla (Cedi king) challenges Vāsudeva-Kṛṣṇa and issues a direct summons to strategic combat, extending hostility toward the Pāṇḍavas. Kṛṣṇa responds in measured speech before the gathered kings, presenting a structured indictment: prior acts of aggression, abduction, and disruption attributed to Śiśupāla are cited as grounds for non-tolerance of present insolence in a public forum. After further provocation, Kṛṣṇa employs the discus (cakra) to neutralize Śiśupāla; observers report a luminous essence rising from the fallen king and entering Kṛṣṇa, interpreted by the assembly as extraordinary. The narrative then shifts to restoration and closure: the Cedi succession is regularized by installing Śiśupāla’s son, the Rājasūya proceeds to completion under protection, and the visiting kings depart with formal courtesies. Kṛṣṇa takes leave for Dvārakā, offering counsel to Yudhiṣṭhira on vigilant kingship and protection of subjects.
Chapter Arc: राजसूय-यज्ञ की सभा में शिशुपाल, कृष्ण पर जरासंध-वध के प्रसंग को लेकर ‘छल’ और ‘नीच कर्म’ का आरोप लगाता है, और राजाओं के सामने यदुवीर की कीर्ति को कलंकित करने का प्रयत्न करता है। → शिशुपाल बार-बार कृष्ण, भीम और अर्जुन के गुप्त प्रवेश, ब्राह्मण-वेष, और ‘अद्वारेण प्रविष्ट’ होने जैसी बातों को उछालकर सभा को उत्तेजित करता है। यह कटु वाणी सुनकर भीमसेन का रक्त खौल उठता है; उनकी कमल-सी आँखें क्रोध से लाल हो जाती हैं, भौंहों पर त्रिरेखाएँ उभरती हैं, और समस्त नरेश उनके उग्र रूप को देख सिहर उठते हैं। → भीमसेन, शिशुपाल को दंड देने के लिए उछल पड़ते हैं और भीष्म से कहते हैं कि इसे छोड़ दिया जाए ताकि सब राजा देखें—यह शिशुपाल मेरे तेज से ऐसे भस्म होगा जैसे पतंगा अग्नि से। सभा में क्षण भर को हिंसा का तूफान उठने लगता है। → कुरुकुल-तिलक भीष्म, स्थिति की गंभीरता समझकर भीम को रोकते हैं—सभा-धर्म, यज्ञ-धर्म और राजाओं की मर्यादा की रक्षा हेतु वे क्रोध को शमन करने का उपदेश देते हैं और तत्काल दंड की जगह संयम का मार्ग दिखाते हैं। → भीम का क्रोध दब तो जाता है, पर शिशुपाल की अपमानजनक वाणी का विष सभा में बना रहता है—आगे यह अपमान किसके हाथों और किस विधि से निर्णीत होगा, यह प्रश्न हवा में लटकता है।
Shlokas
Verse 1
अप्-#-रा+ द्विचत्वारिशोड ध्याय: शिशुपालकी बातोंपर भीमसेनका क्रोध और भीष्मजीका उन्हें शान्त करना शिशुपाल उवाच स मे बहुमतो राजा जरासंधो महाबल: । योडनेन युद्ध नेयेष दासो5यमिति संयुगे
சிசுபாலன் கூறினான்—எனக்கு மஹாபலமுடைய அரசன் ஜராசந்தன் மிகுந்த மதிப்புக்குரியவன். போர்க்களத்தில் ‘இவன் ஒரு அடிமை’ என்று எண்ணி, இவனுடன் போரிட விரும்பவில்லை.
Verse 2
केशवेन कृतं कर्म जरासंधवधे तदा । भीमसेनार्जुनाभ्यां च कस्तत् साध्विति मन्यते,तब इस केशवने जरासंधके वधके लिये भीमसेन और अर्जुनको साथ लेकर जो नीच कर्म किया है, उसे कौन अच्छा मान सकता है?
அப்போது ஜராசந்தனை வதம் செய்ய கేశவன் பீமசேனனையும் அர்ஜுனனையும் உடன் அழைத்து செய்த செயலை யார் தர்மமானது என்று கருத முடியும்?
Verse 3
अद्वारेण प्रविष्टेन छद्मना ब्रह्म॒वादिना | दृष्ट: प्रभाव: कृष्णेन जरासंधस्य भूपते:
இவன் வாயில்வழி அல்லாமல் உடைத்துக்கொண்டு நகரில் நுழைந்தான்; பின்னர் வேடமிட்டு பிராமணனாக நடித்து, இந்தக் கிருஷ்ணன் அரசன் ஜராசந்தனின் செல்வாக்கும் பெருமையும் கண்டறிந்தான்.
Verse 4
येन धर्मात्मना5>त्मानं ब्रह्मण्यमविजानता । नेषितं पाद्यमस्मै तद् दातुमग्रे दुरात्मने
அந்த ‘தர்மாத்மா’ எனப்படுபவன், என்னை பிராமண விருந்தினன் என்று அறியாமல், இந்தத் துராத்மனுக்கு முதலில் அளிக்க வேண்டிய பாத்யம் முதலான விருந்தோம்பலை வழங்காமல் தடுத்தான்.
Verse 5
भुज्यतामिति तेनोक्ता: कृष्णभीमधनंजया: । जरासंधेन कौरव्य कृष्णेन विकृतं कृतम्
சிசுபாலன் கூறினான்—கௌரவ்ய பீஷ்மா! ஜராசந்தன் ‘கிருஷ்ணன், பீமன், தனஞ்சயன் உணவருந்தட்டும்’ என்று அழைத்தபோது, அந்த ஏற்பாட்டைத் தடுத்தது அந்தக் கிருஷ்ணனே. கௌரவ்ய பீஷ்மா! நடைபெற இருந்த செயலைக் கிருஷ்ணன் தான் சிதைத்தான்.
Verse 6
यद्ययं जगत: कर्ता यथैनं मूर्ख मन्यसे । कमस्मान्न ब्राह्मणं सम्यगात्मानमवगच्छति
சிசுபாலன் கூறினான்—மூட பீஷ்மா! நீ மூடத்தனமாக நம்புவது போல, இந்தக் கிருஷ்ணன் உலகமெல்லாம் படைத்தும் தாங்கியும் நிற்பவன் என்றால், அவன் தன்னைத் தானே முறையாக ‘பிராமணன்’ என்று ஏன் அறியவில்லை?
Verse 7
इदं त्वाश्वर्यभूतं मे यदिमे पाण्डवास्त्वया । अपकृष्टा: सतां मार्गान्मन्यन्ते तच्च साधथ्विति
எனக்கு மிகப் பெரிய ஆச்சரியம் என்னவென்றால்—இந்தப் பாண்டவர்கள் உன்னால் சான்றோர் வழியிலிருந்து விலக்கப்பட்டு, கிருஷ்ணனின் இந்தச் செயலும் சரியானதும் பாராட்டத்தக்கதுமென எண்ணுகின்றனர்.
Verse 8
अथ वा नैतदाश्षर्य येषां त्वमसि भारत । स्त्रीसधर्मा च वृद्धश्न सर्वार्थानां प्रदर्शक:
அல்லது, ஓ பாரதா! இதில் ஆச்சரியம் என்ன? (என் குற்றச்சாட்டுப்படி) பெண்ணைப் போன்ற மனப்பாங்கும் முதுமையும் உடைய உன்னைப் போன்றவன் ஒவ்வொரு காரியத்திலும் வழிகாட்டியாக இருப்பவர்களுக்கு, இப்படிப்பட்ட தீர்ப்பு இயல்பே.
Verse 9
वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा रूक्ष॑ रूक्षाक्षरं बहु | चुकोप बलिनां श्रेष्ठो भीमसेन: प्रतापवान्
வைசம்பாயனன் கூறினான்—ஜனமேஜயா! சிசுபாலனின் சொற்கள் மிகக் கடுமையானவை; ஒவ்வொரு எழுத்திலும் கசப்பு நிறைந்திருந்தது. அவற்றைக் கேட்டதும் வலிமைமிக்கவர்களில் சிறந்த பராக்கிரமசாலியான பீமசேனன் கோபத்தில் கொதித்தெழுந்தான்.
Verse 10
तथा पद्मप्रतीकाशे स्वभावायतविस्तृते । भूय: क्रोधाभिताम्राक्षे रक्ते नेत्रे बभूवतु:,उनकी आँखें स्वभावत: बड़ी-बड़ी और कमलके समान सुन्दर थीं। वे क्रोधके कारण अधिक लाल हो गयीं; मानो उनमें खून उतर आया हो
அவருடைய கண்கள் இயல்பாகவே பெரியதும் விரிந்ததும், தாமரை இதழ்களைப் போல அழகானதும் இருந்தன; ஆனால் கோபத்தால் அவை மேலும் எரிந்து சிவந்தன—அவற்றில் இரத்தம் ஏறியதுபோல் தோன்றின।
Verse 11
त्रिशिखां भ्रुकु्टी चास्य ददृशु: सर्वपार्थिवा: । ललाटस्थां त्रिकूटस्थां गड़ां त्रिपथगामिव
அனைத்து அரசர்களும் கண்டனர்—அவனது நெற்றியில் மூன்று கோடுகளுடன் கூடிய புருவச் சுருக்கம் இறுகியது; அது திரிகூட மலையில் மும்மார்க்கமாக ஓடும் கங்கை அலைத்தெழுந்ததுபோல் இருந்தது।
Verse 12
दन्तान् संदशतस्तस्य कोपादू ददृशुराननम् | युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव जिघत्सत:
அவன் பற்களை கடித்துக் கிறுக்கியான்; கோபத்தின் தீவிரத்தால் அவன் முகம் அச்சுறுத்துமாறு தோன்றியது—யுகாந்தத்தில் எல்லா உயிர்களையும் விழுங்கத் துடிக்கும் பயங்கர காலமே வெளிப்பட்டதுபோல்.
Verse 13
उत्पतन्तं तु वेगेन जग्राहैनं मनस्विनम् । भीष्म एव महाबाहुर्महासेनमिवेश्वर:
பீமன் பெருவேகத்துடன் எழுந்து சிசுபாலனை நோக்கி பாயத் துணிந்தபோது, மகாபாகு பீஷ்மன் எழுந்து அந்த மனவலிமை கொண்ட வீரனைப் பிடித்து அடக்கினான்—மகேஸ்வரன் மகாசேனன் (கார்த்திகேயன்) ஐத் தடுத்ததுபோல்.
Verse 14
तस्य भीमस्य भीष्मेण वार्यमाणस्य भारत । गुरुणा विविधैर्वाक्यै: क्रोध: प्रशममागत:,भारत! पितामह भीष्मके द्वारा अनेक प्रकारकी बातें कहकर रोके जानेपर भीमसेनका क्रोध शान्त हो गया
பாரதா! குருவெனப் போற்றப்படும் பிதாமகன் பீஷ்மன் பலவகை வார்த்தைகளால் தடுத்து அறிவுறுத்தியபோது, பீமசேனனின் கோபம் தணிந்து அமைதியடைந்தது।
Verse 15
नातिचक्राम भीष्मस्य स हि वाक्यमरिंदम: । समुदवृत्तो घनापाये वेलामिव महोदधि:
பகைஅடக்கி பீமன் பீஷ்மரின் ஆணையை மீறவில்லை; மழைக்கால முடிவில் கடல் பெருகினாலும், மாபெரும் சமுத்திரம் தன் கரையைத் தாண்டாததுபோல்।
Verse 16
शिशुपालस्तु संक्रुद्धे भीमसेने जनाधिप । नाकम्पत तदा वीर: पौरुषे स्वे व्यवस्थित:,राजन! भीमसेनके कुपित होनेपर भी वीर शिशुपाल भयभीत नहीं हुआ। उसे अपने पुरुषार्थका पूरा भरोसा था
அரசே! பீமசேனன் சினந்தபோதிலும் வீரன் சிசுபாலன் நடுங்கவில்லை; தன் ஆண்மைப் பராக்கிரமத்தில் நிலைத்து அசையாமல் இருந்தான்।
Verse 17
उत्पतन्तं तु वेगेन पुन: पुनररिंदम: । नस तं॑ चिन्तयामास सिंह: क्रुद्धो मृगं यथा
பீமன் வேகமாக மீண்டும் மீண்டும் பாய்ந்தெழுந்தாலும், பகைஅடக்கி சிசுபாலன் அவனைச் சிறிதும் பொருட்படுத்தவில்லை; சினந்த சிங்கம் மானை மதிக்காததுபோல்।
Verse 18
प्रहसंश्षाब्रवीद् वाक््यं चेदिराज: प्रतापवान् । भीमसेनमभिक्रुद्धं दृष्टयवा भीमपराक्रमम्,उस समय भयानक पराक्रमी भीमसेनको कुपित देख प्रतापी चेदिराज हँसते हुए बोला --
அப்போது அச்சுறுத்தும் வலிமையுடைய பீமசேனன் சினந்ததைப் பார்த்து, வீரத்திறன் மிக்க சேதி அரசன் சிரித்தபடியே பேசினான்।
Verse 19
मुज्चैनं भीष्म पश्यन्तु यावदेनं नराधिपा: । मत्प्रभावविनिर्दग्ध॑ पतड़मिव वल्निना
“பீஷ்மரே! இவனை விடுங்கள்; இங்குள்ள அரசர்கள் அனைவரும் பார்க்கட்டும். என் வலிமையின் தாக்கத்தால் இவன் தீயை அணுகியவுடன் பட்டாம்பூச்சி சாம்பலாகிவிடுவது போலச் சுட்டெரிந்து அழிவான்.”
Verse 20
ततश्रैदिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा तत् कुरुसत्तम: । भीमसेनमुवाचेदं भीष्मो मतिमतां वर:,तब चेदिराजकी वह बात सुनकर बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ कुरुकुलतिलक भीष्मने भीमसे यह कहा
சேதி அரசனின் சொற்களை கேட்டதும், குருகுலத்தின் முதன்மையும் ஞானிகளில் சிறந்தவருமான பீஷ்மர் பீமசேனனை நோக்கி இவ்வாறு கூறினார்।
Verse 42
इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि भीमक्रोधे द्विचत्वारिंशो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत सभापवके अन्तर्गत शिशुपालवधपर्वमें भीमक्रोधविषयक बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் சபாபர்வத்தில், சிசுபாலவதப் பகுதியில், பீமக்ரோதம் பற்றிய நாற்பத்திரண்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Frequently Asked Questions
How to balance restraint in speech and action with the duty to prevent disruption and intimidation in a public, multi-king assembly—especially when ritual order and political legitimacy are at stake.
Legitimacy in governance is sustained by accountable reasoning (publicly stated grounds) followed by proportionate enforcement that restores order, protects communal proceedings, and regularizes succession rather than prolonging disorder.
Yes: the reported radiance rising from Śiśupāla and entering Kṛṣṇa is presented as an interpretive sign to the witnesses, marking the event as more than a political outcome and inviting theological-philosophical reflection within the epic’s narrative register.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.