Adhyaya 47
Droṇa-parva Adhyāya 47 — Abhimanyu’s rapid exchanges, counsel to disable his chariot-system
Upa-parva: Abhimanyu-vadha / Cakravyūha-anuśaṅga (Strategic engagements around Abhimanyu’s isolation)
Saṃjaya reports a sequence of high-intensity exchanges: Arjuna (Phālguni) and Karṇa (Rādheya/Vaikartana) trade volleys, both becoming bloodied yet visually likened to flowering kiṃśuka trees. The focus then shifts to Abhimanyu (Saubhadra/Arjunātmaja), who strikes down Karṇa’s attendants and multiple notable fighters with precise, repeated counters, creating alarm among Kaurava commanders. Duḥśāsana’s son (Dauḥśāsani) wounds Abhimanyu’s horses and charioteer and pierces Abhimanyu; Abhimanyu responds with sharp verbal reproach and renewed assault. Śakuni urges Duryodhana that collective action is necessary, while Karṇa requests Droṇa’s instruction for Abhimanyu’s neutralization. Droṇa analyzes Abhimanyu’s ‘openings’ and recommends disabling tactics—cutting bow and bowstring, attacking reins, horses, and charioteers—because Abhimanyu is near-unconquerable while fully armed and mounted. Acting on this counsel, Karṇa severs Abhimanyu’s bow; allied warriors kill his horses; multiple mahārathas shower the now chariotless youth with arrows. Abhimanyu, maintaining kṣātra resolve, leaps with sword and shield, is disarmed by Droṇa and Karṇa, then lifts a wheel (chakra) and charges, depicted with a heightened, almost iconographic radiance amid blood and dust.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र की जिज्ञासा—अजेय-सा प्रतीत होने वाला, पीठ न दिखाने वाला तरुण अभिमन्यु जब जयद्रथ की सेना में घुस पड़ा, तब क्या हुआ? → त्रिहायन, सुबल आजानेय अश्वों से युक्त रथों पर सवार अनेक शूरवीर आकाश में तैरते-से रथों के साथ उसे रोकते हैं; सैन्धव-पक्ष पर भार बढ़ता देख पाण्डव-सेना भी उथल-पुथल में युधिष्ठिर की ओर खिंचती है। अभिमन्यु चारों ओर से बाण-वर्षा में घिरकर भी प्रत्युत्तर देता है और एक-एक कर रथ, घोड़े, पार्श्वरक्षक गिराता चलता है। → अभिमन्यु कोसल-राजपुत्र बृहद्धल के हृदय में एक तीक्ष्ण बाण मारता है; बृहद्धल भिन्नहृदय होकर गिर पड़ता है—युद्धभूमि में यह वध अभिमन्यु के पराक्रम का शिखर बनता है। → बृहद्धल-वध के बाद महाधनुर्धर सौभद्र अपने शरों की ‘अम्बु’ से कौरव-योद्धाओं को स्तम्भित-सा कर रण में विचरता है; क्षणिक रूप से पाण्डव-पक्ष का उत्साह और दबाव बढ़ता है। → पराक्रम के इस उत्कर्ष के बीच संकेत मिलता है कि अभिमन्यु अभी भी बहु-महारथियों के घेरे में है—आगे यह घेरा किस प्रकार घातक रूप लेगा?
Shlokas
Verse 1
/ नी ्राय्ण ह्यु # 5: सप्तचत्वारिशो<्ध्याय: अभिमन्युका पराक्रम
துரிதராஷ்டிரன் கூறினான்—சஞ்சயா! சுபத்ரையின் மகன் அந்த இளைய அபிமன்யு—அஜேயன், குலத்திற்கேற்ற வீரத்தை வெளிப்படுத்துபவன், போரில் ஒருபோதும் பின்வாங்காதவன்—அவன் படையில் நுழைந்தபோது।
Verse 2
आजानेयै: सुबलिभिरययन्तमश्रैस्त्रिहायनै: । प्लवमानमिवाकाशे के शूरा: समवारयन्
மூன்று வயதுடைய, உயர்வகை மிகவலிமை கொண்ட குதிரைகள் இழுக்கும் தேரில் முன்னேறி, ஆகாயத்தில் மிதப்பதுபோல் தோன்றிய அவனை எந்த வீரர்கள் தடுத்து நிறுத்தினர்?
Verse 3
धृतराष्ट्र बोले--संजय! कभी पराजित न होनेवाला तथा युद्धमें पीठ न दिखानेवाला तरुण
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! பாண்டுவின் புதல்வன் அபிமன்யு அந்தப் படையில் நுழைந்து, தன் கூரிய அம்புகளால் உங்கள் அரசர்கள் அனைவரையும் போரிலிருந்து பின்வாங்கச் செய்தான்.
Verse 4
तं तु द्रोण: कृप: कर्णो द्रौणिश्व स बृहद्धलः । कृतवर्मा च हार्दिक्य: षड् रथा: पर्यवारयन्
அப்போது துரோணர், கிருபர், கர்ணன், துரோணபுத்திரன் அஸ்வத்தாமன், வலிமைமிகு பிருஹத்தலன், ஹ்ருதீகபுத்திரன் கிருதவர்மன்—இந்த ஆறு மகாரதர்கள் அவனை நாலாபுறமும் சூழ்ந்தனர்.
Verse 5
दृष्टवा तु सैन्धवे भारमतिमात्रं समाहितम् । सैन्यं तव महाराज युधिष्ठिरमुपाद्रवत्,महाराज! सिंधुराज जयद्रथपर बहुत भार आया देख आपकी सेनाने राजा युधिष्ठिरपर धावा किया
சைந்தவராஜன் ஜயத்ரதன் அளவிறந்த உறுதியும் பேராற்றலும் ஒன்றுகூடி நிற்கக் கண்டதும், ஓ மகாராஜா, உங்கள் சேனை அரசன் யுதிஷ்டிரனைத் தாக்கப் பாய்ந்தது।
Verse 6
सौभद्रमितरे वीरमभ्यवर्षन् शराम्बुभि: । तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबला:
அப்போது மற்ற மகாபல வீரர்கள் தங்கள் வில்ல்களை முழுத் தாண் வரை இழுத்து, சுபத்ரையின் புதல்வன் வீர அபிமன்யுவின் மீது நீர்வெள்ளம்போல் அம்புமழை பொழிந்தனர்।
Verse 7
तांस्तु सर्वान् महेष्वासान् सर्वविद्यासु निष्ठितान् व्यष्टम्भयद् रणे बाणै: सौभद्र: परवीरहा
ஆனால் பகை வீரர்களை அழிப்பவன் சுபத்ரையின் புதல்வன் அபிமன்யு, எல்லா ஆயுதக் கலைகளிலும் தேர்ந்த அந்தப் பெருவில்லாளர்கள் அனைவரையும் போரில் தன் அம்புகளால் தடுத்து நிலைகுலையச் செய்தான்।
Verse 8
द्रोणं पजचाशताविध्यद् विंशत्या च बृहद्धलम् । अशीत्या कृतवर्माणं कृप॑ षष्ट्या शिलीमुखै:
அவன் துரோணரை ஐம்பது அம்புகளாலும், பிருஹத்தலனை இருபதாலும், கிருதவர்மனை எண்பதாலும், கிருபரை அறுபது கூரிய சில்லிமுக அம்புகளாலும் குத்தினான்।
Verse 9
रुक्मपुड्खैर्महावेगैराकर्णसमचोदितै: । अविध्यद् दशभिर्बाणैरश्वत्थामानमार्जुनि:
அர்ஜுனன் வில்லின் நாணை காதுவரை இழுத்து, பொன்னிற இறகுகள் கொண்ட பேர்வேகமுள்ள பத்து அம்புகளைச் செலுத்தி அஸ்வத்தாமனைத் தாக்கினான்।
Verse 10
अर्जुनकुमार अभिमन्युने द्रोणको पचास, बृहद्धलको बीस, कृतवर्माको अस्सी, कृपाचार्यको साठ और अअभश्वत्थामाको कानतक खींचकर छोड़े हुए स्वर्णमय पंखयुक्त, महावेगशाली दस बाणोंद्वारा घायल कर दिया ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—எதிர்சேனையின் நடுவில் நின்ற கர்ணனை, பாகுனி தன் பரமமான, ஒளிவீசும், மிகக் கூர்மையான அம்பால் காதில் துளைத்தான்; அந்த கூரிய அம்பால் கர்ணனின் காது ஆழமாகப் பிளந்தது.
Verse 11
पातयित्वा कृपस्याशभ्चांस्तथो भौ पार्ष्णिसारथी । अथैनं दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे
கிருபனின் குதிரைகளை வீழ்த்திய பின், பார்ஷ்ணியின் சாரதி அவனைப் பத்து அம்புகளால் மார்புப் பகுதியில் துளைத்தான்.
Verse 12
कृपाचार्यके चारों घोड़ों तथा उनके दो पार्श्वरक्षकोंको धराशायी करके छातीमें दस बाणोंद्वारा प्रहार किया ।।
பின்னர் வலிமைமிக்க அபிமன்யு, குருக்களின் புகழை உயர்த்தும் வீரன் வ்ரிந்தாரகனை, உன் வீர புதல்வர்கள் பார்த்துக் கொண்டிருக்கவே, கொன்றான்.
Verse 13
त॑ द्रौणि: पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् । वरं वरममित्राणामारुजन्तमभीतवत्
துரோணியின் மகன் அஸ்வத்தாமன் அவனை இருபத்தைந்து சிறு வீரர்களிடம் ஒப்படைத்தான்; அவன் அஞ்சாது எதிரிகளின் அணிகளை மீண்டும் மீண்டும் உடைத்துக் கொண்டு சென்றான்.
Verse 14
तब शत्रुदलके प्रधान-प्रधान वीरोंका बेखटके वध करते हुए अभिमन्युको अश्वत्थामाने पचीस बाण मारे ।। सतु बाणै: शितैस्तूर्ण प्रत्यविध्यत मारिष । पश्यतां धार्तराष्ट्राणाम श्वत्थामानमार्जुनि:
அப்போது அர்ஜுனி (அபிமன்யு) கூரிய அம்புகளால் விரைந்து எதிர்தாக்கி, தார்த்தராஷ்டிரர்கள் பார்த்துக் கொண்டிருக்கவே அஸ்வத்தாமனைத் துளைத்தான்.
Verse 15
आर्य! अर्जुनकुमारने भी आपके पुत्रोंके देखते-देखते तुरंत ही अश्व॒त्थामाको पैने बाणोंद्वारा बींध डाला ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது துரோணபுத்திரன் அஸ்வத்தாமன் கூர்மையான நுனியுடைய, ஒளிவீசும் கொடிய அறுபது அம்புகளால் சௌபத்ரன் அபிமன்யுவைத் துளைத்தான். ஆயினும் காயமுற்றபோதும் அவன் அசையவில்லை; மைநாக மலைபோல் அசையாது நின்றான்॥
Verse 16
स तु द्रौणिं त्रिसप्तत्या हेमपुड्खैरजिद्ागै: । प्रत्यविध्यन्महातेजा बलवानपकारिणम्,महातेजस्वी बलवान् अभिमन्युने सुवर्णमय पंखसे युक्त तिहत्तर बाणोंद्वारा अपने अपकारी अभश्र॒ृत्थामाको पुन: घायल कर दिया
சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது பேரொளியும் வலிமையும் கொண்ட சௌபத்ரன் அபிமன்யு, பொன்னிற இறகுகள் பொருந்திய எழுபத்துமூன்று அம்புகளால் துரோணியின் மகனை மீண்டும் துளைத்தான்; தன் மீது செய்த தீங்கிற்கு போர்க்களத்தில் பதிலடி கொடுக்குமாறு॥
Verse 17
तस्मिन् द्रोणो बाणशतं पुत्रगृद्धी न्यपातयत् | अश्वत्थामा तथाष्टौ च परीप्सन् पितरं रणे
சஞ்சயன் கூறினான்—அச்சமயத்தில் மகன்பாசத்தால் உந்தப்பட்ட துரோணாசாரியர் அபிமன்யுவின் மீது நூறு அம்புகளைப் பொழிந்தார். அஸ்வத்தாமனும் போர்க்களத்தில் தந்தையைப் பாதுகாக்க எண்ணி அவனை எட்டு அம்புகளால் தாக்கினான்॥
Verse 18
कर्णो द्वाविंशतिं भल्लान् कृतवर्मा च विंशतिम् । बृहद्बलस्तु पञ्चाशत् कृप: शारद्वतो दश,तत्पश्चात् कर्णने बाईस, कृतवर्मने बीस, बृहदबलने पचास तथा शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने अभिमन्युको दस भल्ल मारे
சஞ்சயன் கூறினான்—பின்னர் கர்ணன் இருபத்திரண்டு கூர்மையான அம்புகளை, க்ருதவர்மன் இருபதை, ப்ருஹத்பலன் ஐம்பதை, சாரத்வதன் மகன் க்ருபன் பத்தையும் அபிமன்யுவின் மீது எய்தனர்॥
Verse 19
तांस्तु प्रत्यवधीत् सर्वान् दशभिर्दशभि: शरै: । तैर््मान: सौभद्र: सर्वतो निशितै: शरै:,उन सबके चलाये हुए तीखे बाणोंद्वारा सब ओरसे पीड़ित हुए सुभद्राकुमारने उन सभीको दस-दस बाणोंसे घायल कर दिया
சஞ்சயன் கூறினான்—அவர்களின் கூர்மையான அம்புகளால் எல்லாத் திசைகளிலும் வதைக்கப்பட்டபோதும், சுபத்ரையின் மகன் அபிமன்யு பதிலடியாக அவர்களையெல்லாம் தலா பத்து அம்புகளால் காயப்படுத்தினான்॥
Verse 20
त॑ं कोसलानामधिप: कर्णिनाताडयद्धुदि । स तस्याश्चान् ध्वजं चाप॑ सूतं चापातयत् क्षितौ
சஞ்சயன் கூறினான்—போரின் நடுவே கோசலாதிபதி அபிமன்யுவை அம்பால் தாக்கினான். அதற்கு பதிலாக அபிமன்யு அவன் நான்கு குதிரைகள், கொடி, வில், சாரதியையும் தரையில் வீழ்த்தினான். பின்னர் பெருவலிமை கொண்ட கோசல மன்னன் பிருஹத்பலன் ஒரே அம்பால் அபிமன்யுவின் மார்பைத் துளைத்தான். அதைக் கண்ட அபிமன்யு மீண்டும் அவன் நான்கு குதிரைகளுடன் கொடி, வில், சாரதியையும் நிலத்தில் சாய்த்தான்.
Verse 21
अथ कोसलराजस्तु विरथ: खड्गचर्मभृत् । इयेष फाल्गुने: कायाच्छिरो हर्तु सकुण्डलम्,रथहीन होनेपर कोसलनरेशने हाथमें ढाल और तलवार ले ली तथा अभिमन्युके शरीरसे उसके कुण्डलयुक्त मस्तकको काट लेनेका विचार किया
சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது தேரிழந்த கோசல மன்னன் வாளும் கேடயமும் ஏந்தி, பாகல்குனியின் புதல்வனின் உடலிலிருந்து காதணிகள் அணிந்த தலையை வெட்டிச் சாய்க்க எண்ணினான்.
Verse 22
स कोसलानामधिपं राजपुत्र बृहद्धलम् । हृदि विव्याध बाणेन स भिन्नहृदयो5पतत्
சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது சௌபத்ரன் அபிமன்யு, கோசலாதிபதி அரசகுமாரன் பிருஹத்பலனை அம்பால் நேரே இதயத்தில் துளைத்தான்; இதயம் பிளந்ததால் அவன் வீழ்ந்தான்.
Verse 23
बभज्ज च सहस्राणि दश राज्ञां महात्मनाम् | सृजतामशिवा वाच: खड्गकार्मुकधारिणाम्,इसके बाद अशुभ वचन बोलनेवाले तथा खड्ग एवं धनुष धारण करनेवाले दस हजार महामनस्वी राजाओंका भी उसने संहार कर डाला
சஞ்சயன் கூறினான்—பின்னர் வாளும் வில்லும் ஏந்தி, அசுபமான கடுஞ்சொற்களை வீசிக்கொண்டிருந்த பத்தாயிரம் உயர்ந்த மனத்தையுடைய அரசர்களையும் அவன் நொறுக்கி அழித்தான்.
Verse 24
तथा बृहद्बलं हत्वा सौभद्रो व्यचरद् रणे । व्यष्टम्भयन्महेष्वासो योधांस्तव शराम्बुभि:
சஞ்சயன் கூறினான்—இவ்வாறு பிருஹத்பலனை வதைத்த பின், மகாவில்லாளியான சௌபத்ரன் போர்க்களத்தில் உலாவினான்; அம்புகளெனும் நீர்வீழ்ச்சியைப் பொழிந்து உன் வீரர்களைத் தடுத்து மயக்கமுறச் செய்தான்.
Verse 46
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें लक्ष्मणवधविषयक छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் துரோணபர்வத்தில், அபிமன்யுவதப் பர்வத்தின் உட்பகுதியாகிய லக்ஷ்மணவதம் பற்றிய நாற்பத்தாறாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Verse 47
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि बृहद्धलवधे सप्तचत्वारिंशो5ध्याय:
இதி ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் துரோணபர்வத்தில், அபிமன்யுவதப் பர்வத்தில், ப்ருஹத்தலவதம் பற்றிய நாற்பத்தேழாம் அத்தியாயம்।
Frequently Asked Questions
The chapter frames an ethical tension between heroic single-combat expectations and coordinated disabling tactics: leaders seek ‘antara’ (an opening) not by outshooting Abhimanyu, but by dismantling the material supports that make fair contest possible.
Excellence can be countered by systems-thinking: when direct confrontation fails, adversaries target enabling conditions (tools, mobility, support roles). The narrative simultaneously valorizes steadfastness—Abhimanyu persists in duty even after successive losses of equipment and platform.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-commentary is implicit through Saṃjaya’s descriptive framing and Droṇa’s doctrinal counsel, which position the episode as a case study in war-nīti and the limits of individual prowess.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.