Adhyaya 33
Abhimanyu-śravaṇa-prastāva and Cakravyūha-vinyāsa (Prelude to Abhimanyu’s Account and the Wheel-Formation Deployment)
Upa-parva: Cakravyūha-vyūha-niveśa (Formation and Deployment Episode)
This chapter opens with Saṃjaya’s characterization of the five Pāṇḍavas as exceptionally formidable in battle, accompanied by Kṛṣṇa, and then offers comparative encomia: Kṛṣṇa is presented as unequaled in excellence; Yudhiṣṭhira is praised for truth, dharma, generosity, and reverence toward brāhmaṇas; Bhīma is compared to world-ending destructive force and to Jāmadagnya (Paraśurāma) in martial intensity; Arjuna is described as incomparable in vow-competence and archery with the Gāṇḍīva; Nakula’s defining virtues are enumerated (guru-affection, discipline, humility, self-restraint, and valor); Sahadeva is likened to the Aśvins in learning and prowess. The chapter then locates these dispersed excellences as ‘collected’ in Abhimanyu, describing him as a convergence of Pāṇḍava and Kṛṣṇa qualities. Dhṛtarāṣṭra requests a comprehensive account of how Abhimanyu was killed. Saṃjaya begins that account by stating that the cakravyūha was designed by Droṇa, with kings arranged in it, richly equipped and visually marked (banners, red garments, gold ornaments). The coalition is specified: Lakṣmaṇa (Duryodhana’s son) is placed forward with a large force; the Kaurava king is depicted with Karṇa, Duḥśāsana, and Kṛpa; Droṇa stands at the front as formation-leader; Jayadratha (Sindhurāja) is positioned prominently, with Aśvatthāman and other royal sons nearby, and allied leaders (Śalya, Bhūriśravas, the Gāndhāra king) on the flanks—establishing the operational geometry that will frame Abhimanyu’s isolation.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रणभूमि का दृश्य सुनाते हैं—तावक सेना कवच-विहीन, धूल से ढकी, दिशाएँ ताकती हुई, अर्जुन के पराक्रम से पराजित-सी; और उसी पृष्ठभूमि में दुर्योधन का तीखा उपालम्भ द्रोण के प्रति उठ खड़ा होता है। → दुर्योधन द्रोणाचार्य को कटु वचन कहकर युधिष्ठिर को न पकड़ पाने का दोष देता है और संकेत करता है कि मानो कौरव पक्ष ‘वध्य’ ठहर गया हो; द्रोण प्रतिज्ञा की ओर बढ़ते हैं, और संशप्तक पुनः अर्जुन को दक्षिण दिशा में युद्ध के लिए ललकार कर उसे मुख्य मोर्चे से दूर खींचने का उपाय करते हैं। → अभिमन्यु द्वारा कौरव-व्यूह को भेदने और अकेले पड़ जाने का संक्षिप्त, तीव्र वर्णन—उसके आक्रमण से कौरवों में दावानल-ग्रस्त वनवासियों-सा भय फैलता है; फिर धृतराष्ट्र का शोक-प्रश्न उभरता है: अर्जुन के युवा पुत्र के रण में मारे जाने का समाचार सुनकर उनका हृदय विदीर्ण हो उठता है। → संजय अभिमन्यु के ‘विक्रीडित’ समान युद्ध-कौशल और कौरव-सेना में मची भगदड़ का सार बताकर घटना-क्रम को समेटते हैं—यह अध्याय विस्तृत वध-वृत्तान्त नहीं, बल्कि उसके लिए मंच रचने वाला संक्षेप-आख्यान है। → अभिमन्यु-वध का पूर्ण विवरण और उसके पीछे की घेराबंदी/अन्याय की परतें अगले अध्यायों के लिए छोड़ दी जाती हैं।
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। है २ >> (अभिमन्युवधपर्व) त्रयस्त्रिंशो&ध्याय: दुर्योधनका उपालम्भ
சஞ்சயன் கூறினான்—மன்னா! முன்பே அளவற்ற வீரமுடைய பால்குணன் (அர்ஜுனன்) எங்களை எல்லாரையும் சிதறடித்தான்; துரோணரின் உறுதி வீணாயிற்று; யுதிஷ்டிரன் முழுமையாகக் காக்கப்பட்டான். அப்போது துரோணரின் சம்மதத்தின்படி உமது படை முழுதும் போரை நிறுத்தி, அச்சத்தால் கலங்கி, பத்து திசைகளையும் நோக்கிக்கொண்டே பாளையத்திற்குச் சென்றது.
Verse 2
सर्वे विध्वस्तकवचास्तावका युधि निर्जिता: । रजस्वला भृशोद्विग्ना वीक्षमाणा दिशो दश
சஞ்சயன் கூறினான்—மன்னா! உமது வீரர்கள் அனைவரும் போரில் தோற்றனர்; அவர்களின் கவசங்கள் சிதைந்தன; அவர்கள் தூசியால் மூடப்பட்டு, அச்சத்தால் மிகுந்த கலக்கமுற்று, திசைதெரியாமல் பத்து திசைகளையும் நோக்கிக்கொண்டிருந்தனர்.
Verse 3
अवहारं ततः कृत्वा भारद्वाजस्य सम्मते | लब्धलक्ष्यै: शरैर्भिन्ना भूशावहसिता रणे
சஞ்சயன் கூறினான்—பின்னர் பாரத்வாஜர் (துரோணர்) ஒப்புதலின்படி அவர்கள் பின்வாங்கினர்; குறி தவறாத அம்புகளால் கிழிக்கப்பட்டு, போர்க்களத்தில் தூசியால் மாசுபட்டு கிடந்து, இகழ்ச்சிக்குரியவர்களாயினர்.
Verse 4
श्लाघमानेषु भूतेषु फाल्गुनस्यामितान् गुणान् । केशवस्य च सौहार्दे कीर्त्यमाने<र्जुनं प्रति,समस्त प्राणी अर्जुनके असंख्य गुणोंकी प्रशंसा तथा उनके प्रति भगवान् श्रीकृष्णके सौहार्दका बखान कर रहे थे
சஞ்சயன் கூறினான்—அனைத்து உயிர்களும் பால்குணன் (அர்ஜுனன்) உடைய அளவற்ற நற்குணங்களைப் புகழ்ந்து, அர்ஜுனனைப் பற்றிக் கேசவன் (ஸ்ரீகிருஷ்ணன்) கொண்ட அன்புறவையும் பாடிக் கொண்டிருந்த வேளையில், போரின் கடுமையிடையிலும் மேன்மையும் உறுதியான நட்பும் ஒலித்தன.
Verse 5
अभिशस्ता इवाभूवन् ध्यानमूकत्वमास्थिता: । ततः प्रभातसमये द्रोणं दुर्योधनो 5ब्रवीत्
அப்போது உங்கள் மகாரதர்கள் பழிச்சொல்லுக்குள்ளானவர்களைப் போலத் தோன்றினர்; ஆழ்ந்த சிந்தனையில் மூழ்கி மௌனமடைந்தனர். பின்னர் விடியற்காலையில் துரியோதனன் துரோணரை அணுகி, அடுத்ததாக என்ன செய்ய வேண்டும் என்பதைப் பற்றி பேசத் தயாராகக் கூறினான்.
Verse 6
प्रणयादभिमानाच्च द्विषद्वृद्धा च दुर्मना: । शृण्वतां सर्वयोधानां संरब्धो वाक्यकोविद:
பகைவர்களின் உயர்ச்சியால் அவன் உள்ளுக்குள் மிகுந்த துயரமடைந்தான். துரோணாசாரியரிடம் அவனுக்கு பாசமும், தன் வீரத்தில் பெருமிதமும் இருந்தது. ஆகவே கோபம் கொந்தளித்து, சொல்வன்மை கொண்ட அரசன் துரியோதனன் எல்லா வீரர்களும் கேட்குமாறு இவ்வாறு கூறினான்—
Verse 7
नूनं वयं वध्यपक्षे भवतो द्विजसत्तम । तथा हि नाग्रही: प्राप्तं समीपेडद्य युधिष्ठिरम्
இருபிறப்பில் சிறந்தவரே! நிச்சயமாக நாங்கள் உங்கள் பார்வையில் வதைக்கத் தகுந்த பக்கத்தவர்களாக இருக்கிறோம்; அதனால்தான் இன்று அரசன் யுதிஷ்டிரன் மிக அருகில் வந்தும் நீங்கள் அவனைப் பிடிக்கவில்லை.
Verse 8
इच्छतस्ते न मुच्येत चक्षु:प्राप्तो रणे रिपु: । जिधघृक्षतो रक्ष्यमाण: सामरैरपि पाण्डवै:
போர்க்களத்தில் ஒரு பகைவன் உங்கள் கண்முன் வந்து, நீங்கள் அவனைப் பிடிக்க விரும்பினால்—தேவர்களுடன் கூடிய எல்லா பாண்டவர்களும் அவனைப் பாதுகாத்தாலும்—அவன் நிச்சயமாக உங்கள் பிடியிலிருந்து தப்ப முடியாது.
Verse 9
वरं दत्त्वा मम प्रीतः पश्चाद् विकृतवानसि । आशाभड़ूं न कुर्वन्ति भक्तस्यार्या: कंचन
நீங்கள் மகிழ்ந்து முதலில் எனக்கு வரம் அளித்தீர்கள்; பின்னர் அதை மாற்றிவிட்டீர்கள். ஆனால் ஆரியச் சிறந்தோர் தம் பக்தனின் நம்பிக்கையை எப்போதும் முறியடிப்பதில்லை.
Verse 10
ततो<प्रीतस्तथोक्त: सन् भारद्वाजो<ब्रवीन्नपम् । नाईसे मां तथा ज्ञातुं घटमानं तव प्रिये
சஞ்சயன் கூறினான்—அவ்வாறு அழைக்கப்பட்டதால் பாரத்வாஜன் துரோணன் மனம் வருந்தி அரசனிடம் சொன்னான்—“அரசே! என்னை சபதம் மீறுபவன் என்று எண்ணாதீர். உமக்கு இனிய காரியம் நிறைவேற நான் என் முழு வலிமையுடன் முயல்கிறேன்.”
Verse 11
ससुरासुरगन्धर्वा: सयक्षोरगराक्षसा: । नाल॑ लोका रणे जेतुं पाल्यमानं किरीटिना
சஞ்சயன் கூறினான்—தேவர்கள், அசுரர்கள், கந்தர்வர்கள், யக்ஷர்கள், நாகர்கள், ராக்ஷசர்கள் உடன் எல்லா உலகங்களும் ஒன்றுகூடியாலும், கிரீடம் தரித்த அர்ஜுனன் யாரைக் காக்கிறானோ அவனைப் போரில் வெல்ல இயலாது.
Verse 12
विश्वसृग् यत्र गोविन्द: पृतनानीस्तथार्जुन: । तत्र कस्य बल क्रामेदन्यत्र त्यम्बकात् प्रभो:
சஞ்சயன் கூறினான்—எங்கே உலகைச் சிருஷ்டித்து தாங்கும் கோவிந்தன் நிற்கிறானோ, எங்கே அர்ஜுனன் படைத்தலைவனாக உள்ளானோ, அங்கே, ஆண்டவனே, திரியம்பகன் (சிவன்) தவிர வேறு யாருடைய வலிமை மேலோங்கும்?
Verse 13
सत्यं तात ब्रवीम्यद्य नैतज्जात्वन्यथा भवेत् । अद्यैकं प्रवरं कंचित् पातयिष्ये महारथम्
சஞ்சயன் கூறினான்—“மகனே! இன்று நான் உண்மையையே சொல்கிறேன்; இது ஒருபோதும் வேறாகாது. இன்று பாண்டவர் பக்கத்தில் உள்ள ஒரு சிறந்த மகாரதனை நான் நிச்சயமாக வீழ்த்துவேன்.”
Verse 14
तं च व्यूहं विधास्यामि यो<भेट्यस्त्रिदशैरपि । योगेन केनचिद् राजन्नर्जुनस्त्वपनीयताम्,“राजन! आज उस व्यूहका निर्माण करूँगा, जिसे देवता भी तोड़ नहीं सकते; परंतु किसी उपायसे अर्जुनको यहाँसे दूर हटा दो
சஞ்சயன் கூறினான்—“அரசே! தேவர்களாலும் உடைக்க முடியாத ஒரு வியூகத்தை இன்று நான் அமைப்பேன்; ஆனால் ஏதோ ஒரு உபாயத்தால் அர்ஜுனனை இங்கிருந்து விலக்க வேண்டும்.”
Verse 15
न ह्वाज्ञातमसाध्यं वा तस्य संख्ये5स्ति किंचन । तेन हुपात्तं सकल॑ सर्वज्ञानमितस्तत:
சஞ்சயன் கூறினான்—போர்க்களத்தில் அவனுக்குத் தெரியாததும் இல்லை; செய்ய இயலாததும் இல்லை. ஏனெனில் அவன் எல்லாத் திசைகளிலிருந்தும் போர்-வித்தையின் முழு அறிவையும் திரட்டி வைத்துள்ளான்; ஆகவே இந்தப் போரில் திறனும் புரிதலும் நிறைந்தவனாய் முழுமையாக ஆயத்தமாய் நிற்கிறான்.
Verse 16
द्रोणेन व्याहते त्वेवे संशप्तकगणा: पुनः । आह्वयन्नर्जुनं संख्ये दक्षिणामभितो दिशम्,द्रोणाचार्यके ऐसा कहनेपर पुनः संशप्तकगणोंने दक्षिण दिशामें जा अर्जुनको युद्धके लिये ललकारा
சஞ்சயன் கூறினான்—துரோணர் அங்கேயே போரில் ஈடுபட்டிருந்தபோதே, சம்ஷப்தகர்கள் மீண்டும் போர்க்களத்தில் அர்ஜுனனைச் சவால் செய்து, அவனைத் தெற்குத் திசை நோக்கி இழுத்துச் சென்றனர்.
Verse 17
ततोडअर्जुनस्याथ परै: सार्थ समभवद् रण: । तादृशो यादृशो नान्य: श्रुतो दृष्टो5पि वा क्वचित्,वहाँ अर्जुनका शत्रुओंके साथ ऐसा घोर संग्राम हुआ, जैसा दूसरा कोई कहीं न तो देखा गया है और न सुना ही गया है
சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது அர்ஜுனனுக்கும் பகைவர்களுக்கும் இடையே கொடிய போர் எழுந்தது. அத்தகைய போர் எங்கும் கேள்விப்பட்டதுமில்லை; கண்டதுமில்லை.
Verse 18
तत्र द्रोणेन विहितो व्यूहो राजन् व्यरोचत । चरन् मध्यंदिने सूर्य: प्रतपन्निव दुर्दूश:
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! அங்கே துரோணர் அமைத்த போர்வியூகம் மதியச் சூரியன் போல் ஒளிர்ந்தது; அது பகைவர்களைச் சுட்டெரித்தது போலத் தோன்றியது—பார்ப்பதற்கே கடினம், அணுகுவதும் மிகப் பயங்கரமாய் இருந்தது.
Verse 19
त॑ चाभिमन्युर्वचनात् पितुर्ज्येष्ल्थ भारत । बिभेद दुर्भिदं संख्ये चक्रव्यूहमनेकधा
சஞ்சயன் கூறினான்—பாரதா! தந்தையின் மூத்தவர் (யுதிஷ்டிரன்) ஆணைப்படி, போரில் மிகக் கடினமாக உடைக்க முடியாத அந்தச் சக்கரவியூகத்தை வீர அபிமன்யு மீண்டும் மீண்டும் உடைத்துப் பிளந்தான்.
Verse 20
स कृत्वा दुष्करं कर्म हत्वा वीरान् सहस्रश: । षट्सु वीरेषु संसक्तो दौःशासनिवशं गत:
அவன் மிகக் கடினமான செயலைச் செய்து ஆயிரக்கணக்கான வீரர்களை வீழ்த்தினான்; இறுதியில் ஆறு வீரர்களுடன் தனித்தே சிக்கி, துஃசாசனன் மகனின் கையால் கொல்லப்பட்டான்.
Verse 21
सौभद्र: पृथिवीपाल जहौ प्राणान् परंतप: । वयं परमसंद्ृष्टा: पाण्डवा: शोककर्शिता: । सौभद्रे निहते राजन्नवहारमकुर्महि
அரசே! பகைவரைத் துன்புறுத்தும் சௌபத்ரன் உயிர் துறந்தபோது எங்கள் பக்கம் பெரும் மகிழ்ச்சி எழுந்தது; பாண்டவர்கள் துயரால் நொறுங்கினர். அரசனே! சௌபத்ரன் வீழ்ந்தபின் நாங்கள் சில நேரம் போரை நிறுத்தினோம்.
Verse 22
धृतराष्ट उवाच पुत्रं पुरुषसिंहस्य संजयाप्राप्तयौवनम् । रणे विनिहतं श्रुत्वा भृशं मे दीर्यते मन:
துருதராஷ்டிரன் கூறினான்—சஞ்சயா! மனிதசிங்கமான அர்ஜுனனின் அந்த மகன் இன்னும் முழு இளமைக்கே வரவில்லை. அவன் போரில் கொல்லப்பட்டான் என்று கேட்டவுடன் என் நெஞ்சம் மிகக் கடுமையாகப் பிளக்கப்படுகிறது.
Verse 23
दारुण: क्षत्रधर्मोडयं विहितो धर्मकर्तृभिः । यत्र राज्येप्सव: शूरा बाले शस्त्रमपातयन्
தர்மத்தை அமைத்தோர் இந்தக் க்ஷத்திரிய தர்மத்தை எவ்வளவு கொடுமையாக விதித்துள்ளனர்—அரசாட்சியை நாடும் வீரர்கள் ஒரு சிறுவனின் மீதும் ஆயுதங்களைப் பொழிந்த இடத்தில்!
Verse 24
बालमत्यन्तसुखिनं विचरन्तमभीतवत् | कृतास्त्रा बहवो जष्नुरब्रूहि गावल्गणे कथम्
சஞ்சயா, காவல்கணன் மகனே! மிக மகிழ்ச்சியுடன், அச்சமற்றவனெனப் போர்க்களத்தில் உலாவிய அந்தச் சிறுவனை, ஆயுதக் கலையில் தேர்ந்த பல வீரர்கள் எவ்வாறு கொன்றனர்? எனக்குச் சொல்.
Verse 25
बिभित्सता रथानीकं सौभद्रेणामितौजसा । विक्रीडितं यथा संख्ये तन््ममाचक्ष्व संजय
துருதராஷ்டிரன் கூறினான்— ஓ சஞ்சயா! ரதவீரர்களின் படையணியைச் சிதைக்க வேண்டும் என்ற வேட்கையால் உந்தப்பட்ட, அளவற்ற வலிமை கொண்ட சுபத்ரையின் புதல்வன் போர்க்களத்தின் நடுவில் போரையே விளையாட்டெனக் கொண்டு எவ்வாறு களித்துப் போராடினானோ—அதனை முழுமையாக எனக்குச் சொல்।
Verse 26
संजय उवाच यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र सौभद्रस्य निपातनम् | तत् ते कार्त्स्न्येन वक्ष्यामि शूणु राजन् समाहित:
சஞ்சயன் கூறினான்— அரசேந்திரா! சுபத்ரையின் புதல்வன் வீழ்ந்த நிகழ்வை நீ என்னிடம் கேட்கிறாய்; அதனை உனக்கு முழுமையாகச் சொல்கிறேன். அரசே! ஒருமனத்துடன் கேள்।
Verse 27
विक्रीडितं कुमारेण यथानीकं बिभित्सता । आरुग्णाश्न यथा वीरा दुः:साध्याश्वापि विप्लवे
நான் கூறுகிறேன்—படைவ்யூஹத்தை உடைக்க வேண்டும் என்ற விருப்பத்தால் இளவரசன் அபிமன்யு எவ்வாறு போர்க்களத்தில் களித்துப் போராடினானோ, அந்த பேரழிவுப் போரில் எவ்வாறு வெல்ல முடியாத வீரர்களின் கால்களையும் தளரச் செய்தானோ—அதனை எல்லாம்।
Verse 28
दावाग्न्यभिपरीतानां भूरिगुल्मतृणद्रुमे । वनौकसामिवारण्ये त्वदीयानामभूद् भयम्
கொடிகள், புதர்கள், புல்கள், மரங்கள் நிறைந்த காட்டில் காட்டுத்தீ சூழ்ந்தபோது வனவாசிகள் பெரும் அச்சத்தில் ஆழ்வதுபோல், அபிமன்யுவினால் உமது வீரர்கள் அனைவரும் கடும் பயத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டனர்।
Verse 33
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युवधसंक्षेपकथने त्रयस्त्रिंशो 5ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் துரோணப் பர்வத்தில், அபிமன்யுவதப் பர்வத்தின் உட்பிரிவாகிய அபிமன்யுவதத்தின் சுருக்கக் கதனத்தில் முப்பத்திமூன்றாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Frequently Asked Questions
The implied dilemma concerns whether a highly exclusionary formation that restricts entry/exit—when staffed by multiple elite protectors—preserves the spirit of fair combat or transforms the engagement into a morally ambiguous containment, especially when directed against a single entrant separated from support.
The chapter models guṇa-vicāra: excellence is multi-dimensional (truthfulness, discipline, learning, valor, strategic competence), and leadership assessment in itihāsa depends on composite virtues rather than a single metric of strength.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative framing—establishing character valuation and tactical conditions—so its interpretive ‘result’ lies in understanding how praise, comparison, and formation-logic prepare the causal explanation of Abhimanyu’s battlefield death within Droṇa-parva.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.