Shloka 38
Phala of Vrata, Niyama, Svādhyāya, Dama, Satya, Brahmacarya, and Service (व्रत-नियम-स्वाध्याय-दम-सत्य-ब्रह्मचर्य-शुश्रूषा-फलप्रश्नः)
नाचिकेत कहता है--वैवस्वत यमकी बात सुनकर मैंने पुनः उनसे पूछा--“भगवन्! यदि अभाववश गोदान न किया जा सके तो गोदान करनेवालोंको ही मिलनेवाले लोकोंमें मनुष्य कैसे जा सकता है?” ।।
Nāciketa uvāca—Vaivasvata-Yamasya vākyam śrutvā punar aham enam apṛccham: “Bhagavan! yadi abhāvavaśād go-dānaṁ na kartum śakyate, tarhi go-dāna-kartṝṇāṁ ye lokāḥ, teṣu manuṣyaḥ kathaṁ gacchet?” || tato ’bravīd Yamo dhīmān go-pradāna-parāṁ gatim | go-pradānānukalpaṁ tu gāmṛte santi go-pradāḥ ||
நசிகேதன் கூறினான்—வைவஸ்வத யமனின் சொற்களை கேட்டபின் நான் மீண்டும் கேட்டேன்—“பகவான்! வறுமையால் கோதானம் செய்ய இயலாவிட்டால், கோதானம் செய்பவர்களுக்கு உரிய லோகங்களை மனிதன் எவ்வாறு அடைவான்?” அப்போது ஞானமிக்க யமன் கோதானத்துடன் தொடர்புடைய உத்தம மார்க்கத்தை விளக்கி, கோதானத்துக்கு இணையான பலன் தரும் ‘அனுகல்ப’ (மாற்றுத்) தானத்தையும் கூறினான்—அதன்படி பசு இல்லாவிட்டாலும் அதே பலன் தரும் மாற்றுத் தானத்தால் ‘கோப்ரதா’ எனக் கருதப்படலாம்.
नाचिकेत उवाच
Educational Q&A
Yama teaches that the merit of an ideal gift (like cow-donation) can be approached through a sanctioned equivalent (anukalpa) when one lacks the means—so dharma remains practicable without excluding the poor.
Naciketa asks Yama how someone unable to give a cow can still attain the same meritorious realms as cow-givers. Yama responds by outlining the ‘cow-gift path’ and introducing substitute gifts that confer comparable spiritual results.