Adhyaya 125
Sāma (Sāntva) and Dāna: The Brāhmaṇa’s Conciliatory Release from a Rākṣasa
Upa-parva: Dāna-Dharma & Sāma-Upadeśa (Persuasion versus Gift) — Instructional Unit within Anuśāsana-parva
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma whether conciliation (sāma/sāntva) or giving (dāna) is superior, requesting a discriminating principle. Bhīṣma replies that different persons are satisfied by different means; an agent should understand disposition (prakṛti) and adopt one method accordingly. He then enumerates the strengths of sāntva and introduces an ancient exemplum: a learned brāhmaṇa is seized in a forest by a rākṣasa intending to consume him. Remaining unpanicked, the brāhmaṇa employs respectful speech. The rākṣasa, pleased by verbal honor, offers release if the brāhmaṇa answers a question: why is the rākṣasa ‘thin like a deer’ (harīṇaḥ kṛśaḥ). The brāhmaṇa delivers a sequence of diagnostic possibilities—social isolation, loss of friends through one’s own faults, being despised by the proud, inability to reconcile the angry, being exploited by others, mis-timing of good counsel, and other forms of social frustration—each framed as a plausible cause of the rākṣasa’s emaciation. The rhetorical strategy is both soothing and analytically attentive, transforming threat into dialogue. Ultimately, the rākṣasa reciprocates the honor, befriends the brāhmaṇa, provides him with resources, and releases him—demonstrating sāntva as a strategic, non-violent instrument grounded in psychological insight and controlled speech.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को नमस्कार/अभिवादन के सूक्ष्म भेद से आरम्भ कराते हैं—देह की मुद्रा भी धर्म का संकेत है। → व्यास और मैत्रेय के संवाद में प्रश्न तीखा होता जाता है: ब्राह्मणत्व का आधार क्या है—जन्म, तप, श्रुत, या आचरण? और भिक्षा/दान का लेन-देन किस धर्म-तर्क पर टिका है? → निर्णायक प्रतिपादन: ब्राह्मणत्व के कारण तप, श्रुत और ‘योनि’ (उत्पत्ति) बताए गए; साथ ही दान देने वाले और योग्य ग्रहण करने वाले—दोनों को समान पुण्य, क्योंकि ‘एक पहिये से रथ नहीं चलता’—धर्म-चक्र परस्पर-आश्रय से घूमता है। → सत्पुरुषों द्वारा निर्मित मार्ग (दान, यज्ञ-वाहक, स्वर्ग-नेता) को अपनाने की शिक्षा देकर अध्याय भिक्षा-धर्म को सामाजिक-आध्यात्मिक व्यवस्था के रूप में स्थिर करता है।
Shlokas
Verse 1
- आदरणीय पुरुषके चरणोंको हाथसे पकड़कर जो नमस्कार किया जाता है
மதிக்கத்தக்க ஒருவரின் பாதங்களை கைகளால் பற்றிக் கொண்டு செய்யும் வணக்கம் ‘அபிவாதனம்’ எனப்படும்; இரு கைகளையும் கூப்பி அஞ்சலியாகக் கட்டி அதை நெற்றியில் வைத்து வணங்கத்தக்க ஒருவரின் முன் தலை தாழ்த்துவது ‘பிரணாமம்’ என்று சொல்லப்படும். பீஷ்மர் கூறினார்—இவ்வாறு சொல்லப்பட்டபோது, கர்மத்தைப் போற்றும் மைத்ரேயர் பதிலுரைத்தார். அவர் மிகச் செல்வமிக்க குலத்தில் பிறந்தவர்; அறிவும் பலசாஸ்திரக் கேள்வியும் உடையவர்.
Verse 2
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! व्यासजीके ऐसा कहनेपर कर्मपूजक मैत्रेयने जो अत्यन्त श्रीसम्पन्न कुलमें उत्पन्न हुए बहुश्रुत विद्वान थे, उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया ।।
பீஷ்மர் கூறினார்—அரசே! வியாசர் இவ்வாறு கூறியபின், கர்மத்தைப் போற்றும் மைத்ரேயர்—மிகச் செல்வமிக்க குலத்தில் பிறந்த, பலசாஸ்திரக் கேள்வியும் பாண்டித்யமும் உடையவர்—இவ்வாறு பதிலுரைத்தார். மைத்ரேயர் சொன்னார்—மகாப்ராஜ்ஞரே! நீங்கள் கூறியதுபோலவே அது; இதில் ஐயமில்லை. பிரபுவே! நீங்கள் அனுமதி அளித்தால் நான் சிறிது சொல்ல விரும்புகிறேன்।
Verse 3
व्यास उवाच यद् यदिच्छसि मैत्रेय यावद् यावद् यथा यथा । ब्रृहि तत्त्वं महाप्राज्ञ शुश्रेषे वचनं तव
வியாசர் கூறினார்—மகாப்ராஜ்ஞ மைத்ரேயரே! நீ எதை எதை, எவ்வளவு எவ்வளவு, எப்படிப் எப்படிச் சொல்ல விரும்புகிறாயோ அப்படியே சொல். உண்மைப் பொருளைச் சொல்; உன் சொற்களை நான் கேட்கத் தயாராக இருக்கிறேன்।
Verse 4
मैत्रेय उवाच निर्दोष निर्मल चैवं वचनं दानसंहितम् । विद्यातपो भ्यां हि भवान् भावितात्मा न संशय:
மைத்ரேயர் சொன்னார்—முனிவரே! தானம் பற்றித் தாங்கள் உரைத்த சொற்கள் குற்றமற்றதும் தூய்மையானதும், தானதர்மத்தின் சாரம் நிறைந்ததும் ஆகும். கல்வியும் தவமும் கொண்டு தாங்கள் உள்ளத்தைப் பண்படுத்தி பரிசுத்தமாக்கியுள்ளீர்; இதில் ஐயமில்லை।
Verse 5
भवतो भावितात्मत्वाल्लाभो<यं सुमहान् मम । भूयो बुद्ध्यानुपश्यामि सुसमृद्धतपा इव
மைத்ரேயர் கூறினார்—உங்கள் உள்ளம் நன்கு பண்படுத்தப்பட்டதனால் எனக்கு இது மிகப் பெரிய பயனாயிற்று. மீண்டும், தெளிந்த அறிவால், உங்கள் தவமும் ஆன்மிக ஒழுக்கமும் செழித்து நிறைந்தவரென உம்மை நான் காண்கிறேன்.
Verse 6
आप शुद्धचित्त हैं, इसलिये आपके समागमसे मुझे यह महान् लाभ पहुँचा है। यह बात मैं समृद्धिशाली तपवाले महर्षिके समान बुद्धिसे बारंबार विचारकर प्रत्यक्ष देखता हूँ ।।
மைத்ரேயர் கூறினார்—நீர் தூய மனத்தவர்; ஆகையால் உம்முடன் சேர்ந்ததனால் எனக்கு இம்மிகப் பெரிய பயன் ஏற்பட்டது. செழித்த தவமுடைய மகரிஷியின் விவேகத்தால் இதை மீண்டும் மீண்டும் சிந்தித்து, நேரடியான உண்மையென நான் காண்கிறேன். உமது தரிசனமட்டுமே எங்களுக்குப் பெரும் உயர்வை அளிக்கக் கூடும். நீர் அருளிய இந்தத் தரிசனம் உமது பேரருள்; இந்த நல்விளைவும் இயல்பாகவே உமது பிரசாதத்தின் வலிமையால் நிகழ்ந்தது.
Verse 7
तप: श्रुतं च योनिश्चाप्येतद् ब्राह्मण्यकारणम् | त्रिभिर्गुणै: समुदितस्ततो भवति वै द्विज:
மைத்ரேயர் கூறினார்—தவம், வேத-சாஸ்திரக் கல்வி, மேலும் தூய பிராமண குலத்தில் பிறப்பு—இவையே பிராமணத்துவத்தின் காரணங்கள். ஆகவே இம்மூன்று குணங்களும் உடையவனே உண்மையில் த்விஜன்.
Verse 8
अस्मिंस्तृप्ते च नृप्पन्ते पितरो दैवतानि च । न हि श्रुतवतां किंचिदधिकं ब्राह्मणादृते
மைத்ரேயர் கூறினார்—ஒரு அரசனின் இல்லத்தில் பிராமணன் திருப்தியடைந்தால், தேவர்களும் பித்ருக்களும் திருப்தியடைகிறார்கள். வேத மரபில் தேர்ந்தோர்க்கு பிராமணனை விட உயர்ந்த வணக்கத்திற்குரியது எதுவுமில்லை.
Verse 9
अन्ध॑ स्यात् तम एवेदं न प्रज्ञायेत किंचन । चातुर्वर्ण्य न वर्तेत धर्माधमावृतानृते
மைத்ரேயர் கூறினார்—பிராமணர்கள் இல்லையெனில், இவ்வுலகம் முழுதும் அறியாமையின் இருளால் மூடப்பட்டு குருடாகிவிடும்; யாருக்கும் எதுவும் தெளியாது. அப்போது சாத்துர்வர்ண்ய ஒழுங்கும் இயங்காது; தர்மம்-அதர்மம், உண்மை-பொய் என்ற வேறுபாடுகளும் மறைந்து அழிந்துவிடும்.
Verse 10
यथा हि सुकृते क्षेत्र फलं विन्दति मानव: । एवं दत्त्वा श्रुववति फलं दाता समश्ञुते
நன்கு உழுது தயார் செய்யப்பட்ட வயலில் விதை விதைத்தால் மனிதன் அறுவடைப் பயனை அடைவதுபோல், கல்வியறிவு நிறைந்த பிராமணருக்கு தானம் அளித்தால் தானம் செய்தவன் நிச்சயமாக அந்தப் புண்ணியப் பயனில் பங்குபெறுவான்।
Verse 11
ब्राह्मणश्रैन्न विन्देत श्रुतवृत्तोपसंहित: । प्रतिग्रहीता दानस्य मोघं स्थात् धनिनां धनम्
கல்வியும் நன்னடத்தையும் உடைய பிராமணன்—தானம் பெறத் தகுதியான முதன்மைப் பாத்திரம்—ஆதரவு பெறாவிட்டால், செல்வந்தரின் செல்வம் வீணாகிவிடும்; ஏனெனில் தானம் உரிய பாத்திரத்தை அடையாது।
Verse 12
अदन्नविद्वान् हन्त्यन्नमद्यमानं च हन्ति तम् । तं चान्न॑ पाति यश्चान्नं स हन्ता हन्यतेडबुध:
அறிவில்லாதவன் (அபாத்திரன்) உணவை உண்டு அந்த உணவின் பயனை அழித்துவிடுகிறான்; அந்த உணவே அவனைத் திரும்ப அழிப்பதுபோல் ஆகிறது. ஆனால் தகுதியான பாத்திரமாக இருந்து உணவையும் தானம் செய்தவனின் புண்ணியத்தையும் காக்கிறவன், அந்த உணவால் காக்கப்படுகிறான். தானத்தின் பலனை அழிக்கும் மூடன் தானே அழிவுறுகிறான்।
Verse 13
प्रभुर्वान्निमदन् विद्वान् पुनर्जनयतीश्वर: । स चाजन्नाज्जायते तस्मात् सूक्ष्म एष व्यतिक्रम:
ஆற்றலும் அதிகாரமும் உடைய அறிவாளி பிராமணன் உணவை உண்டாலும் மீண்டும் உணவு உற்பத்தியாகுமாறு செய்கிறான்; ஆனால் அவனே உணவிலிருந்தே பிறக்கிறான். ஆகவே இந்தத் திருப்பம் நுண்ணியதும் அறிதற்கரியதும் ஆகும்।
Verse 14
यदेव ददत: पुण्यं तदेव प्रतिगृह्नतः । न होकचक्रं वर्तेत इत्येवमृषयों विदु:
தானம் அளிப்பவனுக்கு எவ்வளவு புண்ணியம் கிடைக்கிறதோ, அதே புண்ணியம் முறையாக ஏற்றுக்கொள்பவனுக்கும் கிடைக்கிறது. இவ்வாறே உலகச் சக்கரம் சுழல்கிறது என்று ரிஷிகள் அறிந்துள்ளனர்; இல்லையெனில் அது இயங்காது।
Verse 15
“दान देनेवालेको जो पुण्य होता है, वही दान लेनेवालेको भी (यदि वह योग्य अधिकारी है तो) होता है। (क्योंकि दोनों एक दूसरेके उपकारक होते हैं) एक पहियेसे गाड़ी नहीं चलती--प्रतिग्रहीताके बिना दाताका दान सफल नहीं हो सकता।' ऐसी ऋषियोंकी मान्यता है ।।
மைத்ரேயர் கூறினார்—தானம் அளிப்பவருக்கு உண்டாகும் புண்ணியம், தானம் பெறுபவருக்கும் உண்டாகும்—அவர் தகுதியான பாத்திரராக இருந்தால். ஏனெனில் இருவரும் ஒருவருக்கொருவர் உபகாரிகளாகிறார்கள். ஒரு சக்கரத்தால் வண்டி நகராது; பெறுபவர் இல்லாமல் கொடுப்பவரின் தானம் நிறைவேறாது—இது முனிவர்களின் கருத்து. வேதக் கல்வியும் நன்னடத்தையும் உடைய பிராமணர்கள் வாழும் இடத்தில், தானத்தின் புண்ணியப் பயனை மனிதன் இவ்வுலகிலும் மறுவுலகிலும் அனுபவிக்கிறான்.
Verse 16
ये योनिशुद्धा: सततं तपस्यभिरता भृशम् । दानाध्ययनसम्पन्नास्ते वै पूज्यतमा: सदा
மைத்ரேயர் கூறினார்—தூய குலத்தில் பிறந்து, இடையறாது தீவிர தவத்தில் ஈடுபட்டு, தானமும் வேதஅத்தியயனமும் நிறைந்திருக்கும் பிராமணர்களே எப்போதும் மிக உயர்ந்த மரியாதைக்குரியவர்களாகக் கருதப்படுகின்றனர்.
Verse 17
तैहिं सद्धिः कृत: पन्थास्तेन यातो न मुहाते । ते हि स्वर्गस्य नेतारो यज्ञवाहा: सनातना:
மைத்ரேயர் கூறினார்—அந்த சத்தியநிஷ்டை கொண்ட சத்புருஷர்கள் அமைத்த பாதையில் நடப்பவன் ஒருபோதும் மயக்கத்தில் விழுவதில்லை; ஏனெனில் அவர்களே ஸ்வர்க்கத்திற்குக் கொண்டு செல்லும் வழிகாட்டிகள், சனாதன யஜ்ஞதர்மத்தின் தாங்கிகளும் ஆவர்.
Verse 120
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मैत्रेयकी भिक्षाविषयक एक सौ बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் அனுஷாசனபர்வத்தில் உள்ள தானதர்மபர்வத்தில், மைத்ரேயரின் பிக்ஷை (பிச்சை) தொடர்பான நூற்றிருபதாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 121
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मैत्रेयभिक्षायामेकविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
இதி ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் அனுஷாசனபர்வத்தில், தானதர்மபர்வத்தில், ‘மைத்ரேய-பிக்ஷை’ எனப்படும் நூற்றிருபத்தொன்றாம் அத்தியாயம்.
Frequently Asked Questions
It examines the choice of method in conflict management—whether persuasion (sāma/sāntva) or material concession (dāna) is the more appropriate ethical instrument—arguing that suitability depends on temperament and context.
Controlled, respectful speech coupled with accurate psychological reading can de-escalate even severe threats; persuasion works when it converts an adversarial encounter into a cooperative inquiry.
No explicit phalaśruti is presented in the supplied passage; the chapter’s meta-commentary is implicit, demonstrating efficacy through narrative outcome (release, friendship, and provision) rather than promising ritual or soteriological rewards.