Adhyaya 118
Anushasana ParvaAdhyaya 11821 Verses

Adhyaya 118

Dvaipāyana–Kīṭa Saṃvāda: Karmic Memory, Fear of Death, and Embodied Pleasure

Upa-parva: Dvaipāyana–Kīṭa Saṃvāda (Episode on Yoni, Fear of Death, and Karmic Residue)

Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma about the destination (yoni) of those who died in the great battle, noting the hardship of relinquishing life and asking why beings are born into prosperous or deprived, auspicious or inauspicious conditions. Bhīṣma affirms the question’s rigor and narrates an earlier episode: Vyāsa encounters a frightened insect running along a cart-track. Vyāsa asks the cause of its fear; the insect explains it hears the cart’s harsh sound and flees, valuing its rare life and fearing death. Vyāsa challenges the insect’s claim to happiness in an animal yoni, arguing it lacks refined sensory enjoyments and that death might be preferable. The insect counters that every being finds a form of happiness appropriate to its embodiment, and it desires to live. It then recounts a prior human life as a wealthy śūdra characterized by harsh speech, deceit, theft, envy, neglect of giving meant for gods and ancestors, and abandonment of those seeking refuge—followed by remorse. It also recalls limited meritorious acts: honoring an aged mother, revering a brāhmaṇa, and properly honoring a guest of good conduct, which sustains memory and a residual hope for well-being. The insect requests from Vyāsa instruction on what is truly beneficial (śreyas), framing the chapter as a case-study in mixed karma, death-anxiety, and the moral logic behind birth conditions.

Chapter Arc: जनमेजय के समक्ष वैशम्पायन कहते हैं कि शरतल्प पर पड़े पितामह भीष्म से युधिष्ठिर फिर प्रश्न करते हैं—मन, वाणी और कर्म से होने वाली हिंसा का बंधन मनुष्य को कैसे दुःख में डालता है और उससे मुक्ति कैसे मिले? → भीष्म ‘चतुर्विध’ अहिंसा का विधान रखते हैं और बताते हैं कि जीव मन- वाणी- कर्म—तीनों स्तरों पर हिंसा से लिप्त होता है; इसलिए केवल बाह्य कर्म रोकना पर्याप्त नहीं, पहले मन में त्याग, फिर वाणी में संयम, फिर कर्म में निवृत्ति आवश्यक है। मांसभक्षण को वे हिंसा-श्रृंखला का प्रत्यक्ष फल बताते हुए उसकी घोर निन्दा करते हैं। → भीष्म का निर्णायक उपदेश: जो पहले मन से, फिर वाणी से, फिर कर्म से हिंसा का त्याग कर मांस नहीं खाता, वह ‘त्रिविध’ दोष से मुक्त होता है; और जैसे माता-पिता के संयोग से पुत्र जन्मता है, वैसे ही हिंसा से पाप का पुनर्जन्म/वृद्धि होती है—अर्थात हिंसा स्वयं को जन्म देती रहती है। → अहिंसा को ‘सर्वधर्मानुसंहिता’—समस्त धर्मों का सार—बताकर भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि चार कारणों/उपायों से सुरक्षित यह अहिंसा-धर्म लोक में प्राचीन काल से धर्मतः प्रतिष्ठित है; युधिष्ठिर के प्रश्न का उत्तर एक आचार-सूत्र में स्थिर हो जाता है: अंतःकरण की शुद्धि से ही बाह्य आचरण शुद्ध होता है।

Shlokas

Verse 1

भीकम (2 अमान चतुर्दशाधिकशततमो< ध्याय: हिंसा और मांसभक्षणकी घोर निन्दा वैशम्पायन उवाच ततो युधिछिरो राजा शरतल्पे पितामहम्‌ | पुनरेव महातेजा: पप्रच्छ वदतां वर:

வைசம்பாயனர் கூறினார்—அப்போது அரசன் யுதிஷ்டிரன், அம்புகளின் படுக்கையில் கிடந்த பிதாமகர் பீஷ்மரை மீண்டும் வினவினான். பேரொளி கொண்ட அரசன், பேச்சில் சிறந்தவன், மேலும் உபதேசம் நாடினான்—அங்கு வன்முறையும் மாமிச உண்ணுதலும் கடுமையாக கண்டிக்கப்படவிருந்தன.

Verse 2

वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर महातेजस्वी और वक्ताओंमें श्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरने बाणशय्यापर पड़े हुए पितामह भीष्मसे पुनः प्रश्न किया ।। युधिछिर उवाच ऋष यो ब्राह्मणा देवा: प्रशंसन्ति महामते । अहिंसालक्षणं धर्म वेदप्रामाण्यदर्शनात्‌,युधिष्ठिरने पूछा--महामते! देवता, ऋषि और ब्राह्मण वैदिक प्रमाणके अनुसार सदा अहिंसा-धर्मकी प्रशंसा किया करते हैं। अतः नृपश्रेष्ठ! मैं पूछता हूँ कि मन, वाणी और क्रियासे भी हिंसाका ही आचरण करनेवाला मनुष्य किस प्रकार उसके दुःखसे छुटकारा पा सकता है?

யுதிஷ்டிரன் கூறினான்—மகாமதே! ரிஷிகள், பிராமணர்கள், தேவர்கள் வேதப் பிரமாணத்தின் பேரில் அஹிம்சா-லட்சணமான தர்மத்தை எப்போதும் புகழ்கிறார்கள். ஆகவே அரசர்களில் சிறந்தவரே! மனம், வாக்கு, செயல் மூன்றாலும் வன்முறையையே மேற்கொள்ளும் மனிதன், அதனால் விளையும் துயரிலிருந்து எவ்வாறு விடுபட முடியும்?

Verse 3

कर्मणा मनुज: कुर्वन्‌ हिंसां पार्थिवसत्तम | वाचा च मनसा चैव कथं दु:खात्‌ प्रमुच्यते,युधिष्ठिरने पूछा--महामते! देवता, ऋषि और ब्राह्मण वैदिक प्रमाणके अनुसार सदा अहिंसा-धर्मकी प्रशंसा किया करते हैं। अतः नृपश्रेष्ठ! मैं पूछता हूँ कि मन, वाणी और क्रियासे भी हिंसाका ही आचरण करनेवाला मनुष्य किस प्रकार उसके दुःखसे छुटकारा पा सकता है?

யுதிஷ்டிரன் கூறினான்—அரசர்களில் சிறந்தவரே! செயலில் வன்முறை செய்து, வாக்காலும் மனத்தாலும் கூட வன்முறையிலேயே ஈடுபடும் மனிதன் துயரிலிருந்து எவ்வாறு விடுபட முடியும்?

Verse 4

भीष्म उवाच चतुर्विधियं निर्दिष्टा हाहिंसा ब्रह्मवादिभि: । एकैकतो<पि विश्रष्टा न भवत्यरिसूदन,भीष्मजीने कहा--शत्रुसूदन! ब्रह्मवादी पुरुषोंने (मनसे, वाणीसे तथा कर्मसे हिंसा न करना एवं मांस न खाना--इन) चार उपायोंसे अहिंसाधर्मका पालन बतलाया है। इनमेंसे किसी एक अंशकी भी कमी रह गयी तो अहिंसा-धर्मका पूर्णतः: पालन नहीं होता

பீஷ்மன் கூறினான்—அரிசூதனே! பிரம்மவாதி முனிவர்கள் அஹிம்சையை நான்கு வகையாக நிர்ணயித்துள்ளனர். அவற்றில் ஒன்றேனும் குறைந்தால், அஹிம்சா-விரதத்தின் முழுமையான அனுஷ்டானம் ஆகாது.

Verse 5

यथा सर्वश्षतुष्पाद वै त्रिभि: पादैर्न तिष्ठति । तथैवेयं महीपाल कारणै: प्रोच्यते त्रिभि:,महीपाल! जैसे चार पैरोंवाला पशु तीन पैरोंसे नहीं खड़ा रह सकता, उसी प्रकार केवल तीन ही कारणोंसे पालित हुई अहिंसा पूर्णतः: अहिंसा नहीं कही जा सकती

பீஷ்மன் கூறினான்—மகீபாலனே! நான்கு கால்கள் உடைய உயிர் மூன்று கால்களில் உறுதியாக நிற்க முடியாதது போல, மூன்று காரணங்களின் மீது மட்டும் நிலைபெற்ற (அல்லது மூன்றால் மட்டும் விளக்கப்பட்ட) அஹிம்சை முழுமையான அஹிம்சை எனப்படாது.

Verse 6

यथा नागपदे<न्यानि पदानि पदगामिनाम्‌ | सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौज्जरे

பீஷ்மன் கூறினான்—யானையின் பாதச்சுவட்டில் கால்களால் நடக்கும் பிற உயிர்களின் எல்லாப் பாதச்சுவடுகளும் அடங்கிப் போய் மூடப்படுவது போல, இங்கு போதிக்கப்படும் முதன்மைத் தத்துவத்திற்குள் மற்ற அனைத்தும் ஒன்றாகச் சேர்ந்து அடங்குகின்றன.

Verse 7

कर्मणा लिप्यते जन्तुर्वाचा च मनसापि च,जीव मन, वाणी और क्रियाके द्वारा हिंसाके दोषसे लिप्त होता है, किंतु जो क्रमशः पहले मनसे, फिर वाणीसे और फिर क्रियाद्वारा हिंसाका त्याग करके कभी मांस नहीं खाता, वह पूर्वोक्त तीनों प्रकारकी हिंसाके दोषसे भी मुक्त हो जाता है

உயிர் மனம், வாக்கு, செயல் ஆகியவற்றால் வன்முறைத் தோஷத்தில் பற்றுப்படும்; ஆனால் ஒருவர் முறையே முதலில் மனத்தால், பின்னர் சொல்லால், அதன் பின் செயலால் வன்முறையைத் துறந்து ஒருபோதும் மாம்சம் உண்ணாதிருப்பின், முன் கூறிய மூவகை வன்முறைத் தோஷங்களிலிருந்தும் விடுபடுவான்.

Verse 8

पूर्व तु मनसा त्यक्त्वा तथा वाचाथ कर्मणा । न भक्षयति यो मांसं त्रिविधं स विमुच्यते,जीव मन, वाणी और क्रियाके द्वारा हिंसाके दोषसे लिप्त होता है, किंतु जो क्रमशः पहले मनसे, फिर वाणीसे और फिर क्रियाद्वारा हिंसाका त्याग करके कभी मांस नहीं खाता, वह पूर्वोक्त तीनों प्रकारकी हिंसाके दोषसे भी मुक्त हो जाता है

பீஷ்மர் கூறினார்: ஒருவர் முதலில் மனத்தால், பின்னர் சொல்லால், அதன் பின் செயலால் வன்முறையைத் துறந்து—அதனால் மாம்சம் உண்ணாதிருப்பின்—மூவகை வன்முறைப் பாவக்கலங்கத்திலிருந்து விடுபடுவான்.

Verse 9

त्रिकारणं तु निर्दिष्ट श्रूयते ब्रह्मवादिभि: । मनो वाचि तथा<<स्वादे दोषा होषु प्रतिष्ठिता:,ब्रह्मवादी महात्माओंने हिंसादोषके प्रधान तीन कारण बतलाये हैं--मन (मांस खानेकी इच्छा), वाणी (मांस खानेका उपदेश) और आस्वाद (प्रत्यक्षरूपमें मांसका स्वाद लेना)। ये तीनों ही हिंसा-दोषके आधार हैं

பீஷ்மர் கூறினார்: பிரம்மவாதிகள் (வன்முறை) தோஷத்திற்கு மூன்று முதன்மைக் காரணங்களைச் சொல்கிறார்கள்—மனம் (வேட்கை), வாக்கு (தூண்டுதல்/உபதேசம்), மற்றும் ஆச்வாதம் (தானே உண்டு சுவைத்தல்). இம்மூன்றிலேயே தோஷம் நிலைபெற்றுள்ளது.

Verse 10

न भक्षयन्त्यतो मांसं तपोयुक्ता मनीषिण: । दोषांस्तु भक्षणे राजन्‌ मांसस्येह निबोध मे,इसलिये तपस्यामें लगे हुए मनीषी पुरुष कभी मांस नहीं खाते हैं। राजन! अब मैं मांसभक्षणमें जो दोष है, उनको यहाँ बता रहा हूँ, सुनो

பீஷ்மர் கூறினார்: ஆகையால் தவத்தில் ஈடுபட்ட அறிவுடையோர் மாம்சம் உண்ணார். அரசே, இவ்வுலகில் மாம்ச உண்ணுதலுக்குரிய தோஷங்களை இப்போது என்னிடமிருந்து அறிந்து கொள்—கேள்.

Verse 11

पुत्रमांसोपमं जानन्‌ खादते यो<विचक्षण: । मांसं मोहसमायुक्त: पुरुष: सो5धम: स्मृत:,जो मूर्ख यह जानते हुए भी कि पुत्रके मांसमें और दूसरे साधारण मांसोंमें कोई अन्तर नहीं है, मोहवश मांस खाता है, वह नराधम है

பீஷ்மர் கூறினார்: மாம்சம் தன் மகனின் மாம்சத்திற்குச் சமம் என்பதை அறிந்தும், அறிவிலியாக அதை உண்ணும் மனிதன்—மயக்கத்தில் மூழ்கிய அவன்—அதமன் எனக் கருதப்படுகிறான்.

Verse 12

पितृमातृसमायोगे पुत्रत्वं जायते यथा । हिंसां कृत्वावश: पापो भूयिष्ठं जायते तथा,जैसे पिता और माताके संयोगसे पुत्रकी उत्पत्ति होती है, उसी प्रकार हिंसा करनेसे पापी पुरुषको विवश होकर बारंबार पापयोनिमें जन्म लेना पड़ता है

பீஷ்மர் கூறினார்—தந்தை-தாயின் சங்கமத்தால் புதல்வத்தன்மை தோன்றுவது போல, அதேபோல் வன்முறை செய்த பாவி மனிதன் உதவியற்றவனாய் மீண்டும் மீண்டும், பெரும்பாலும் பாவயோனிகளில் பிறக்கத் தள்ளப்படுகிறான்।

Verse 13

रसं च प्रतिजिह्नाया ज्ञान प्रज्ञायते यथा । तथा शास्त्रेषु नियतं रागो ह्यास्वादिताद्‌ भवेत्‌,जैसे जीभसे जब रसका ज्ञान होता है, तब उसके प्रति वह आकृष्ट होने लगती है, उसी प्रकार मांसका आस्वादन करनेपर उसके प्रति आसक्ति बढ़ती है। शास्त्रोंमें भी कहा है कि विषयोंके आस्वादनसे उनके प्रति आसक्ति उत्पन्न होती है

பீஷ்மர் கூறினார்—நாக்கு ஒரு சுவையை அறிந்தவுடன் இயல்பாகவே அதற்கே ஈர்க்கப்படுவது போல, சாஸ்திரங்களில் உறுதியாகக் கூறப்பட்டுள்ளது: சுவைத்தும் அனுபவித்தும் பழகியதிலிருந்து ஆசை பிறக்கிறது. ஆகவே புலன்விஷயங்களில் மீண்டும் மீண்டும் ஈடுபடுதல்—மாமிசச் சுவை போன்றது—வெறுப்பைத் தணிக்காது; தாகத்தை மேலும் வளர்க்கும்।

Verse 14

संस्कृतासंस्कृता: पक्‍वा लवणालवणास्तथा | प्रजायन्ते यथा भावास्तथा चित्त निरुध्यते,संस्कृत (मसाले आदि डालकर संस्कृत किया हुआ) असंस्कृत (मसाला आदिके संस्कारसे रहित), पकक्‍व, केवल नमक मिला हुआ और अलोना--े मांसकी जो-जो अवस्थाएँ होती हैं, उन्हीं-उन्हींमें रुचिभेदसे मांसाहारी मनुष्यका चित्त आसक्त होता है

பீஷ்மர் கூறினார்—மாமிசம் பல நிலைகளில் அமையும்: மசாலா சேர்த்து ‘சம்ஸ்க்ருதம்’, மசாலா இன்றிய ‘அசம்ஸ்க்ருதம்’, சமைத்தது, உப்பு மட்டும் சேர்த்தது, உப்பில்லாதது. இவ்வாறு எவ்வெவ்வகை நிலைகள் தோன்றினாலும், சுவை வேறுபாடுகளால் மாமிசம் உண்ணுபவனின் மனம் அதிலேயே கட்டுண்டு நிற்கிறது।

Verse 15

भेरीमृदंगशब्दांश्व तन्त्रीशब्दांश्ष पुष्कलान्‌ | निषेविष्यन्ति वै मन्दा मांसभक्षा: कथं नरा:

பீஷ்மர் கூறினார்—மந்த புத்தியுடைய மாமிசம் உண்ணும் மனிதர்கள், பேரி-மிருதங்கங்களின் ஒலிகளையும், தந்தி வாத்தியங்களின் செழுமையான இசையையும் எவ்வாறு உண்மையில் ரசிக்க முடியும்?

Verse 16

मांसभक्षी मूर्ख मनुष्य स्वर्गमें पूर्णतः सुलभ होनेवाले भेरी, मृदंग और वीणाके दिव्य मधुर शब्दोंका सेवन कैसे कर सकेंगे; क्योंकि वे स्वर्गमें नहीं जा सकते ।। (परेषां धनधान्यानां हिंसकास्तावकास्तथा । प्रशंसका श्च॒ मांसस्य नित्यं स्वर्गे बहिष्कृता: ।।) दूसरोंके धन-धान्यको नष्ट करनेवाले तथा मांस-भक्षणकी स्तुति-प्रशंसा करनेवाले मनुष्य सदा ही स्वर्गसे बहिष्कृत होते हैं ।। अचिन्तितमनिर्दिष्टमसंकल्पितमेव च । रसगृद्धयाभिभूता ये प्रशंसन्ति फलार्थिन:,जो मांसके रसमें होनेवाली आसक्तिसे अभिभूत होकर उसी अभीष्ट फल मांसकी अभिलाषा रखते हैं तथा उसके बारंबार गुण गाते हैं, उन्हें ऐसी दुर्गति प्राप्त होती है, जो कभी चिन्तनमें नहीं आयी है। जिसका वाणीद्दारा कहीं निर्देश नहीं किया गया है तथा जो कभी मनकी कल्पनामें भी नहीं आयी है

பீஷ்மர் கூறினார்—பிறரின் செல்வத்தையும் தானியத்தையும் அழிப்பவர்கள், மேலும் எப்போதும் மாமிச உண்ணுதலைப் புகழ்பவர்கள், நிரந்தரமாகவே சொர்க்கத்திலிருந்து விலக்கப்படுவர். சுவைக்கான பேராசையால் ஆட்கொள்ளப்பட்டு, பலன் வேண்டி மாமிசத்தின் குணங்களைப் பாடுபவர்கள், ஒருபோதும் நினைக்கப்படாத, சொல்லால் சுட்டப்படாத, மனத்தாலும் கற்பிக்க முடியாத அளவுக்கு கொடிய துர்கதியை அடைவர்।

Verse 17

(भस्म विष्ठा कृमिर्वापि निष्ठा यस्येदृशी ध्रुवा । स काय: परपीडाभि: कथं धार्यों विपश्चिता ।।) प्रशंसा होव मांसस्य दोषकर्मफलान्विता,जो मृत्युके पश्चात्‌ चितापर जला देनेसे भस्म हो जाता है अथवा किसी हिंसक प्राणीका खाद्य बनकर उसकी विष्ठाके रूपमें परिणत हो जाता है, या यों ही फेंक देनेसे जिसमें कीड़े पड़ जाते हैं--इन तीनोंमेंसे यह एक-न-एक परिणाम जिसके लिये सुनिश्चित है, उस शरीरको विद्वान्‌ पुरुष दूसरोंको पीड़ा देकर उसके मांससे कैसे पोषण कर सकता है? मांसकी प्रशंसा भी पापमय कर्मफलसे सम्बन्ध कर देती है

பீஷ்மர் கூறினார்—இந்த உடலுக்குப் பின்வரும் மூன்றில் ஒன்று தவிர்க்க முடியாத முடிவாகும்: சிதையில் எரிந்து சாம்பலாகுதல், ஏதோ உயிரினம் உண்டு கழித்த பின் மலமாகுதல், அல்லது கைவிடப்பட்டு புழுக்கள் படருதல். இதை அறிந்தும், அறிவுடையவன் பிறருக்கு வேதனை அளித்து (மாமிசத்திற்காக) இப்படியான உடலை எவ்வாறு தாங்கி வளர்ப்பான்? மாமிச உணவைப் புகழ்வதுமே பாவச் செயலும் அதன் விளைவுகளும் என்ற பந்தத்தில் சிக்கவைக்கிறது.

Verse 18

जीवितं हि परित्यज्य बहव: साधवो जना: । स्वमांसै: परमांसानि परिपाल्य दिव॑ गता:,उशीनर शिबि आदि बहुत-से श्रेष्ठ पुरुष दूसरोंकी रक्षाके लिये अपने प्राण देकर, अपने मांससे दूसरोंके मांसकी रक्षा करके स्वर्गलोकमें गये हैं

பீஷ்மர் கூறினார்—உண்மையாகவே பல சத்புருஷர்கள் தங்கள் உயிரையும் துறந்துள்ளனர். தங்கள் மாமிசத்தால் பிறரின் மாமிசத்தைப் பாதுகாத்து—அதாவது பிறரின் பாதுகாப்பிற்காக தம்மையே அர்ப்பணித்து—அவர்கள் ஸ்வர்கலோகத்தை அடைந்தனர். இதுவே தன்னலமற்ற தியாகப் பாதுகாப்பின் உயர்ந்த பாதை.

Verse 19

एवमेषा महाराज चतुर्भि: कारणैर्वृता । अहिंसा तव निर्दिष्टा सर्वधर्मानुसंहिता,महाराज! इस प्रकार चार उपायोंसे जिसका पालन होता है, उस अहिंसा-धर्मका तुम्हारे लिये प्रतिपादन किया गया। यह सम्पूर्ण धर्मोमें ओतप्रोत है

பீஷ்மர் கூறினார்—மகாராஜா, இவ்வாறு நான்கு காரணங்களால் தாங்கப்பட்ட இந்த அஹிம்சை உமக்காக விளக்கப்பட்டது. இது எல்லா தர்மங்களின் சாரத்தையும் தன்னுள் ஒருங்கே கொண்டுள்ளது.

Verse 66

एवं लोकेष्वहिंसा तु निर्दिष्टा धर्मत: पुरा । जैसे हाथीके पैरके चिह्ममें सभी पदगामी प्राणियोंके पदचिह्न समा जाते हैं, उसी प्रकार पूर्वकालमें इस जगत्‌के भीतर धर्मतः अहिंसाका निर्देश किया गया है अर्थात्‌ अहिंसाधर्ममें सभी धर्मोंका समावेश हो जाता है। ऐसा माना गया है

இவ்வாறு முற்காலத்தில் உலகங்களில் தர்மமாக அஹிம்சை எடுத்துரைக்கப்பட்டது—யானையின் பாதச்சுவட்டில் எல்லா நடமாடும் உயிர்களின் பாதச்சுவடுகளும் அடங்குவது போல, அஹிம்சை-தர்மத்தில் எல்லாத் தர்மங்களும் அடங்கும் என்று கருதப்படுகிறது.

Verse 114

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मांसवर्जनक थने चतुर्दशशाधिकशततमो<ध्याय:

இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் அனுஷாசனபர்வத்தில், தானதர்மபர்வத்தில், மாமிசவிலக்கை உரைக்கும் நூற்று பதினான்காவது அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.

Frequently Asked Questions

Whether life in a lower embodiment is worth preserving despite suffering and limited pleasures, and how one should interpret one’s present condition when past conduct contains both harmful actions and occasional meritorious duties.

Happiness and desire to live are embodiment-relative, but karmic consequences remain ethically structured: neglect of duty and harm degrade outcomes, while even limited sincere acts (honoring elders, guests, and the worthy) can preserve moral continuity and open a path toward śreyas.

No explicit phalāśruti appears in the provided passage; the chapter functions instead as a didactic exemplum, positioning the narrative as interpretive guidance for understanding karma, rebirth, and ethical reform.