Adhyaya 20
गरुडजन्म तथा विनतादास्यवृत्तान्तः (Garuḍa’s Birth and Vinatā’s Enslavement)
Upa-parva: Āstīka Upākhyāna (Garuḍa–Vinātā Episode)
This chapter reports (via Sauti) the immediate consequence of the Kadru–Vinatā wager: after crossing the ocean, Kadru observes numerous black hairs attached to the serpent’s tail, interprets this as proof in her favor, and assigns the despondent Vinatā to servitude. In parallel, the narrative shifts to a cosmological register: at the destined time Garuḍa is born, bursting the egg without maternal assistance, rapidly expanding and taking to the sky. His blazing appearance resembles an immense conflagration; beings, fearing a world-consuming fire, seek refuge with Agni. Agni clarifies that the radiance is Garuḍa’s, comparable to his own tejas. Devas and ṛṣis then approach Garuḍa and praise him with elevated epithets—seer, lord of birds, protector, and cosmic illuminator—framing him as both beneficent and potentially catastrophic. The chapter closes with a key ethical-cosmological act: Garuḍa, thus addressed, performs tejas-pratisaṃhāra, withdrawing and regulating his radiance, signaling controlled power rather than indiscriminate destruction.
Chapter Arc: उग्रश्रवा (सौति) शौनकादि ऋषियों को उस निर्णायक प्रसंग में ले जाते हैं जहाँ कद्रू विनता से पूछती है—उच्चैःश्रवा घोड़े का वर्ण क्या है? एक छोटे-से उत्तर पर दास्य और वंश-भाग्य टिके हैं। → विनता निश्चयपूर्वक कहती है कि अश्वराज श्वेत है और कद्रू से भी वर्ण बताने को कहती है; दोनों बहनों में शर्त बँधती है कि जो गलत होगी वह दूसरी की दासी बनेगी। इसी बीच कद्रू का कठोर शाप नागों पर उतरता है, और उसका प्रतिध्वनि ब्रह्मा तक पहुँचती है—देवगणों सहित सृष्टिकर्ता उस शाप को लोक-हित की दृष्टि से स्वीकारते हैं, क्योंकि नागों की संख्या और उग्रता बढ़ रही है। → ब्रह्मा कश्यप को बुलाकर कहते हैं कि ये दन्दशूक (सर्प) अत्यन्त विषोल्बण, महाभोग और परंतप हैं; कद्रू के शाप पर क्रोध न किया जाए—यह पुरातन विधान है कि यज्ञ में सर्प-विनाश होगा। फिर वे कश्यप को विषहर विद्या प्रदान करते हैं, ताकि विनाश-नियति के बीच भी उपचार और संतुलन बना रहे। → सृष्टि-व्यवस्था का संतुलन स्पष्ट होता है—नागों का संहार नियत है, पर साथ ही विषहर विद्या का दान करुणा और संरक्षण का मार्ग खोलता है। कद्रू-विनता की शर्त निजी कलह से उठकर विश्व-व्यवस्था (यज्ञ, शाप, नियति) के ताने-बाने में जुड़ जाती है। → शप्त नागों के बीच कर्कोटक जैसे प्रमुख भुजग कद्रू से आगे की योजना/उपाय की बात करते हैं—और कथा उस बिंदु पर ठहरती है जहाँ नाग-समुदाय शाप से बचने या उसे मोड़ने की युक्ति खोजने को उद्यत है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें अमृतमन्थन-समाप्ति नामक उन्नीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १९ ॥ अपर बक। ] अि्शशाएड< विशो<् ध्याय: कद्रू और विनताकी होड़
சௌதி கூறினார்—அமிர்தம் எவ்வாறு மத்தனம் செய்யப்பட்டது என்பதனை முழுமையாக நான் உங்களுக்குக் கூறிவிட்டேன். அந்த மத்தனத்திலேயே ஒப்பற்ற வீரியமுடைய, திருவிளங்கும் சிறந்த குதிரை தோன்றியது.
Verse 2
यं निशम्य तदा कद्रूविनतामिदमब्रवीत् । उच्चै:श्रवा हि किं वर्णो भद्रे प्रत्रूहि माचिरम्
அதைக் கேட்ட கதிரு, வினதையிடம் கூறினாள்—“அம்மையே, உச்சைஶ்ரவா குதிரை எந்த நிறமுடையது? விரைவாகச் சொல்; தாமதிக்காதே.”
Verse 3
विनतोवाच श्वेत एवाश्वराजो<यं किं वा त्वं मनन््यसे शुभे । ब्रृहि वर्ण त्वमप्यस्य ततो5त्र विपणावहे
வினதை கூறினாள்—“நல்லவளே, இந்தக் குதிரை அரசன் வெண்மையானவனே. நீ என்ன நினைக்கிறாய்? நீயும் அதன் நிறத்தைச் சொல்; பின்னர் இங்கே நாம் பந்தயம் வைப்போம்.”
Verse 4
कटूरुवाच कृष्णवालमहं मन्ये हयमेनं शुचिस्मिते । एहि सार्ध मया दीव्य दासीभावाय भामिनि
கதிரு கூறினாள்—“தூய புன்னகையுடையவளே, இந்தக் குதிரைக்கு கரிய வால் உள்ளது என்று நான் கருதுகிறேன். பெருமிதமுடையவளே, வா—அடிமைத்தனத்தையே பந்தயமாக வைத்து என்னோடு பந்தயம் செய்.”
Verse 5
सौतिर्वाच एवं ते समयं कृत्वा दासीभावाय वै मिथ: । जम्मतुः स्वगृहानेव श्रो द्रक्ष्याव इति सम ह
சௌதி கூறினார்—இவ்வாறு அவர்கள் ஒருவருக்கொருவர் அடிமையாவதையே நிபந்தனையாகக் கொண்டு உடன்பாடு செய்தனர். பின்னர் தத்தம் இல்லங்களுக்கு சென்றனர்; “நாளை வந்து குதிரையைப் பார்ப்போம்” என்று தீர்மானித்தனர்.
Verse 6
ततः पुत्रसहसत्रं तु कद्रूर्जिह्यां चिकीर्षती । आज्ञापयामास तदा वाला भूत्वाञ्जनप्रभा:
அப்போது கதிரூ வஞ்ச எண்ணத்துடன் தன் ஆயிரம் புதல்வர்களுக்கு ஆணையிட்டாள்—“அஞ்சன நிற (கரிய) முடிகளாக மாறி உடனே அந்தக் குதிரையின் வாலில் ஒட்டிக்கொள்ளுங்கள்.”
Verse 7
आविशध्वं हयं क्षिप्रं दासी न स्थामहं यथा । नावपद्यन्त ये वाक्यं ताञ्छशाप भुजड्मान्
கதிரூ கூறினாள்—“நான் அடிமையாவதில்லை எனும்படி உடனே அந்தக் குதிரையின் வாலில் புகுங்கள்.” அவள் சொல்லை ஏற்காத நாகர்களை அவள் சபித்தாள்.
Verse 8
सर्पसत्रे वर्तमाने पावको व: प्रधक्ष्यति । जनमेजयस्य राजर्षे: पाण्डवेयस्प धीमत:
“பாண்டவ குலத்து ஞானமிகு ராஜரிஷி ஜனமேஜயன் நடத்தும் சர்ப்பசத்திரம் நடைபெறும் போது, அந்த யாகத்தின் கொழுந்தெழும் தீ உங்களைச் சுட்டெரித்து சாம்பலாக்கும்.”
Verse 9
शापमेनं तु शुश्राव स्वयमेव पितामह: । अतिक्रूरं समुत्सृष्टं कद्रवा दैवादतीव हि
அந்தச் சாபத்தைப் பிதாமகன் பிரம்மா தாமே கேட்டார். விதியின் விசித்திரத்தால், நாகர்கள் தங்கள் தாயான கதிரூவிடமிருந்தே மிகக் கொடூரமான சாபத்தைப் பெற்றனர்.
Verse 10
सार्ध देवगणै: सर्वैर्वाच॑ं तामन्वमोदत । बहुवं प्रेक्ष्य सर्पाणां प्रजानां हितकाम्यया,सम्पूर्ण देवताओंसहित ब्रह्माजीने सर्पोंकी संख्या बढ़ती देख प्रजाके हितकी इच्छासे कद्रूकी उस बातका अनुमोदन ही किया
அனைத்து தேவர்களுடனும் சேர்ந்து பிரம்மா அந்தச் சொல்லை ஏற்றுக் கொண்டார். நாகர்கள் பெருகிப் பெருகி எண்ணிக்கையில் மிகுதியானதைப் பார்த்து, உயிர்களின் நலன் வேண்டி அவர் ஒப்புதல் அளித்தார்.
Verse 11
तिग्मवीर्यविषा होते दन््दशूका महाबला: । तेषां तीक्षणविषत्वाद्धि प्रजानां च हिताय च
சௌனகர் கூறினார்—“இச் சர்ப்பங்கள் தீவிர வீரியமும் கொடிய விஷமும் உடையவை; பெரும் வலிமை கொண்டவை; கடியால் உயிரைப் பறிப்பவை. அவற்றின் விஷம் மிகத் தீட்ச்ணமாதலாலும், எல்லா உயிர்களின் நலனுக்காகவும், அவற்றின் தாய் கதிரூ சாபத்தால் அவற்றை அடக்கினாள்—அது முறையானதே. எவர் எப்போதும் பிற உயிர்களுக்கு தீங்கு செய்கிறார்களோ, அவர்கள்மேல் தெய்வவிதியால் உயிர்நாசகரமான தண்டனை தவறாமல் விழும்.” இவ்வாறு சொல்லி பிரம்மா கதிரூவைப் புகழ்ந்து, காச்யபரை அழைத்து கூறினார்—“அனகா! உன்னால் பிறந்த இக் கடியிடும் சர்ப்பங்கள் பெருந்தேகமும் பயங்கர விஷமும் உடையவை; ஆனால் தாயின் சாபம் அவற்றின்மேல் உள்ளது; ஆகவே அதற்காக நீ எவ்விதத்திலும் கோபம்கொள்ளாதே. யாகத்தில் சர்ப்பநாசம் நிகழும் என்பது பழம்பெரும் நியதிக் கதையாகும்; அது உனக்கும் அறிந்ததே.” இவ்வாறு பிரஜாபதி காச்யபரை ஆறுதல் கூறி, சிருஷ்டிகர்த்தா பிரம்மா அவருக்கு சர்ப்பவிஷம் நீக்கும் வித்யையை அருளினார்.
Verse 12
युक्त मात्रा कृतं तेषां परपीडोपसर्पिणाम् । अन्येषामपि सत्त्वानां नित्यं दोषपरास्तु ये
சௌனகர் கூறினார்—“பிறரைத் துன்புறுத்தச் சுருண்டு ஊர்ந்து திரியும் அவ்வுயிர்களைச் சபிப்பதில் தாய் உரிய அளவோடு நடந்தாள். எவர் எப்போதும் குற்றநெறியில் நிலைத்து பிற உயிர்களுக்கு இடையறாது தீங்கு செய்கிறார்களோ, அவர்கள்மேல் தெய்வவிதியால் உயிர்நாசகரமான தண்டனை தவறாமல் விழும்.” இவ்வாறு சொல்லி பிரம்மா கதிரூவைப் புகழ்ந்து, காச்யபரை அழைத்து—உன்னால் பிறந்த இம்மகாபல, கொடிய விஷதர சர்ப்பங்கள் தாயின் சாபத்தால் கட்டுப்பட்டுள்ளன; ஆகவே அந்தச் சாபத்தினால் நீ கோபம்கொள்ளாதே என்று அறிவுறுத்தினார். யாகத்தில் அவற்றின் அழிவு நிகழும் என்பது முன்பே நியதியான பழம்பெரும் நிகழ்வென்று கூறி, காச்யபரை ஆறுதல் கூறி சர்ப்பவிஷம் நீக்கும் வித்யையை அருளினார்.
Verse 13
तेषां प्राणान््तको दण्डो देवेन विनिपात्यते । एवं सम्भाष्य देवस्तु पूज्य कद्रें च तां तदा
சௌனகர் கூறினார்—“அத்தகையவர்கள்மேல் தெய்வத்தால் உயிர்முடிக்கும் தண்டனை வீசப்படுகிறது.” இவ்வாறு கூறிய பின், தேவனான பிரம்மா அப்போது கதிரூவை மதித்து அவளது தீர்மானத்தைப் புகழ்ந்தார்—அச் சர்ப்பங்கள் மகாபலமுடையவை, தாங்கமுடியாத பராக்கிரமம் கொண்டவை, கொடிய விஷதரங்கள்; எப்போதும் பிறரைத் தீங்குசெய்ய ஆவலுடன் அலைகின்றன. ஆகவே எல்லா உயிர்களின் நலனுக்காகத் தாய் இட்ட சாபம் முறையானதே. எவர் இடையறாது உயிர்ஹிங்கையில் ஈடுபடுகிறார்களோ, அவர்கள்மேல் தெய்வவிதியால் உயிர்நாசகரமான தண்டனை தவறாமல் இறங்குகிறது.
Verse 14
आहूय कश्यपं देव इदं वचनमत्रवीत् । यदेते दन्दशूकाश्न सर्पा जातास्त्वयानघ
சௌனகர் கூறினார்—தேவன் பிரம்மா காச்யபரை அழைத்து இவ்வாறு கூறினார்—“அனகா! உன்னால் இக் கடியிடும் சர்ப்பங்கள் பிறந்துள்ளன…”
Verse 15
विषोल्बणा महाभोगा मात्रा शप्ता: परंतप । तत्र मन्युस्त्वया तात न कर्तव्य: कथंचन
சௌனகர் கூறினார்—“இச் சர்ப்பங்கள் விஷத்தால் வீங்கியவை, பேராற்றல் கொண்டவை; அவற்றை அவற்றின் தாய் சபித்தாள். ஆகவே, ஹே பரந்தப! அன்புத் தந்தையே, அதற்காக நீ எவ்விதத்திலும் கோபம்கொள்ளாதே.”
Verse 16
दृष्ट पुरातनं होतद् यज्ञे सर्पविनाशनम् । इत्युक्त्वा सृष्टिकृद् देवस्तं प्रसाद्य प्रजापतिम् । प्रादाद् विषहरीं विद्यां कश्यपाय महात्मने
சௌனகர் கூறினார்— “இது பழம்பெரும் வரலாறு; ஒரு யாகத்தில் நாகங்களின் அழிவு நிகழும் என்பது அறியப்பட்டதே.” இவ்வாறு சொல்லி, படைப்பாளர் பிரம்மா பிரஜாபதி கச்யபரை மகிழ்வித்து, அந்த மகாத்மாவுக்கு நாகவிஷம் நீக்கும் வித்யையை அளித்தார். இப்பகுதி உணர்த்துவது— பிறருக்கு தீங்கு செய்பவர்களுக்கு தெய்வநியதியான தண்டனை தவிர்க்க முடியாது; அதேவேளை எல்லா உயிர்களின் நலனுக்காக நிவாரண-வித்யையும் வழங்கப்பட்டது.
Verse 20
(एवं शप्तेषु नागेषु कद्गवा च द्विजसत्तम । उद्विग्न: शापतस्तस्या: कद्/ूं कर्कोटको<ब्रवीत् ।।
சௌனகர் கூறினார்— ஓ இருபிறப்போரில் சிறந்தவரே! கதிரூ நாகங்களுக்கு சாபமிட்டபோது, அந்தச் சாபத்தின் வலிமையால் கலங்கினாலும் நாகங்களில் முதன்மையான கர்கோடகன் மகிழ்ச்சியுடன் தாயிடம் கூறினான்— “அம்மா, தைரியமாக இரு. நான் கருநிற ஒரு முடியாக மாறி அந்தச் சிறந்த குதிரையின் உடலில் புகுந்து, அங்கே அதன் கருந்தோலாகிய வாலின் வடிவில் என்னை வெளிப்படுத்துவேன்.” இதைக் கேட்ட புகழ்மிக்க கதிரூ— “அப்படியே ஆகட்டும், மகனே” என்று பதிலளித்தாள்.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the ethical tension between procedural justice and substantive fairness: Vinatā becomes a servant due to the wager’s adjudicated outcome, illustrating how binding agreements can impose severe consequences even when the result appears socially destabilizing.
Power and brilliance (tejas) require self-regulation and social calibration; the narrative models how recognition and wise counsel can convert fear of destruction into ordered coexistence through restraint rather than escalation.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is structural—linking Vinatā’s bondage to the necessity of Garuḍa’s later actions, and presenting tejas-pratisaṃhāra as an interpretive key for reading power ethically within the epic’s cosmology.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.