Adhyaya 195
Bhīṣma’s Counsel on Reconciliation and Partition (भीष्मोपदेशः—संधि-राज्यविभागविचारः)
Upa-parva: Sambhava Parva (Genealogies and Political Preconditions)
Chapter 195 records Bhīṣma addressing Dhṛtarāṣṭra and, by implication, Duryodhana, articulating a courtly ethics of conflict-avoidance with the Pāṇḍavas. He asserts impartial regard for Pāṇḍu equal to Dhṛtarāṣṭra and frames Kuntī’s sons as to be protected like Gāndhārī’s. The discourse argues that the realm is ancestral to both lines; therefore, negotiated settlement is preferable to escalation. Bhīṣma recommends granting the Pāṇḍavas half the kingdom “madhureṇa” (through conciliatory means), presenting this as beneficial to all (sarvajana-hita) and as reputational risk management: injustice yields collective harm and personal disrepute (akīrti). He elevates kīrti as a ruler’s enduring capital, claiming life without reputation is fruitless. The chapter also contrasts public attribution of blame (Purocana versus Duryodhana), urging alignment with Kuru-appropriate dharma and the precedent of forebears. The closing insistence reiterates: if dharma, affection for elders, and security are valued, a fair share must be allotted to the Pāṇḍavas.
Chapter Arc: यज्ञ, अतिथि-सत्कार और ‘इष्ट–पूर्त’ के विधान का स्मरण कराते हुए कथा एक धर्म-परिभाषा से आरम्भ होती है—मानो विवाह-प्रसंग के भीतर ही धर्म का तराजू रख दिया गया हो। → त्रुपद के यहाँ व्यास का सत्कार होता है; सभा में श्रेष्ठ आसन बिछते हैं। फिर मधुर वाणी से त्रुपद द्रौपदी-विवाह के विषय में प्रश्न उठाते हैं—एक ही स्त्री का पाँच भाइयों से विवाह लोक-वेध-विरोधी प्रतीत होता है, तो इसका धर्म क्या है? → व्यास ‘धर्म की सूक्ष्मता’ का उद्घोष करते हैं—यह विषय इतना गहन है कि धर्म-अधर्म का निश्चय सहज नहीं; पूर्व महात्माओं ने भी ऐसा आचरण सामान्यतः नहीं किया, पर विद्वान को उतावले निर्णय से बचना चाहिए। इसी क्षण सभा का केन्द्र ‘विवाह’ से हटकर ‘धर्म-मीमांसा’ बन जाता है। → व्यास त्रुपद को वह प्राचीन आख्यान/न्याय सुनाने लगते हैं जिसके अनुसार ‘बहूनाम् एकपत्नीता’ (अनेक पुरुषों की एक पत्नी) का धर्म-समर्थन/व्याख्या संभव है—और इस प्रकार द्रौपदी के पंच-पति-धर्म का आधार परम्परा में स्थापित किया जाता है। → व्यास द्वारा कही जाने वाली वह विस्तृत कथा/पूर्ववृत्त—जिससे यह अपवाद-धर्म सिद्ध होता है—आगे के प्रसंगों में पूर्ण रूप से खुलता है।
Shlokas
Verse 1
> स्मृतियोंमें इष्ट और पूर्तका परिचय इस प्रकार दिया गया है-- अन्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चानुपालनम् | आतिथ्य॑ वैश्वदेवं च इष्टमित्यभिधीयते ।।
ஸ்மிருதி மரபுகளில் ‘இஷ்ட’மும் ‘பூர்த்த’மும் என்னும் புண்ணியச் செயல்களின் வேறுபாடு இவ்வாறு கூறப்படுகிறது— அக்னிஹோத்திரம், தவம், சத்தியவாக்கு, வேத விதிகளை இடையறாது கடைப்பிடித்தல், விருந்தோம்பல், பலி-வைஶ்வதேவ கர்மம்—இவை ‘இஷ்ட’ம் என அழைக்கப்படுகின்றன. படிக்கிணறு, கிணறு, குளம் முதலியவற்றை அமைத்தல், தேவர்களுக்கான ஆலயங்களை கட்டுதல், அன்னதானம், தோட்டங்கள் நடுதல்—இவை ‘பூர்த்த’ம் எனப் பெயர்பெறும். இவ்விஷயத்தில் ஶ்ருதியின் புகழ்பெற்ற வாக்கு— “ஒரு ஆணுக்கு பல மனைவியர் இருக்கலாம்; ஆனால் ஒரு பெண்ணுக்கு பல இணை கணவர்கள் இல்லை.” பின்னர் பாண்டவர்கள் அனைவரும், பெருமைமிக்க பாஞ்சால அரசன் த்ருபதனும் எழுந்து, மகாத்மா கிருஷ்ண த்வைபாயன வியாசருக்கு வணங்கினர்.
Verse 2
प्रतिनन्द्य स तां पूजां पृष्टवा कुशलमन्ततः । आसने काज्चने शुद्धे निषसाद महामना:
அவர்கள் செய்த பூஜையை மகிழ்வுடன் ஏற்று பாராட்டி, இறுதியில் அனைவரின் நலமங்கலத்தை விசாரித்த மகாமுனி வியாசர் தூய பொன்னாலான ஆசனத்தில் அமர்ந்தார்.
Verse 3
अनुज्ञातास्तु ते सर्वे कृष्णेनामिततेजसा । आसजनेषु महार्लेंषु निषेदुर्द्धिपदां वरा:,फिर अमित-तेजस्वी व्यासजीकी आज्ञा पाकर वे सभी नरश्रेष्ठ बहुमूल्य आसनोंपर बैठे
அமித ஒளியுடைய கிருஷ்ணன் (வியாசர்) அனுமதி அளித்ததும், மனிதர்களில் சிறந்த அவர்கள் அனைவரும் மிக மதிப்புமிக்க ஆசனங்களில் அமர்ந்தனர்.
Verse 4
ततो मुहूर्तान्मधुरां वाणीमुच्चार्य पार्षत: । पप्रच्छ त॑ महात्मान द्रौपद्यर्थ विशाम्पते
பின்னர் சிறிது நேரம் கழித்து, ப்ருஷதபுத்திரன் அரசன் த்ருபதன் இனிய மொழியால் மகாத்மா வ்யாசரைத் த்ரௌபதியைப் பற்றி வினவினான்—“பகவனே! ஒரே பெண் பல ஆண்களின் தர்மபத்னியாக எவ்வாறு ஆக முடியும், சங்கரத் தோஷம் ஏற்படாமல்? இதைத் தர்மப்படி தெளிவாக விளக்குங்கள்.”
Verse 5
कथमेका बहूनां स्याद् धर्मपत्नी न संकर: । एतन्मे भगवान् सर्व प्रत्रवीतु यथातथम्
“ஒரே பெண் பலரின் தர்மபத்னியாக எவ்வாறு ஆக முடியும், சங்கரத் தோஷம் எவ்வாறு ஏற்படாது? பகவனே, இதை முழுவதும் உண்மையின்படி எனக்குச் சொல்லுங்கள்.”
Verse 6
व्यास उवाच अस्मिन् धर्मे विप्रलब्धे लोकवेदविरोधके । यस्य यस्य मतं यद् यच्छोतुमिच्छामि तस्य तत्
வ்யாசர் கூறினார்—“இந்தத் தர்மம் மிக ஆழமானது; உலக வழக்குக்கும் வேத நெறிக்கும் முரணானதுபோல் தோன்றுகிறது. உங்களில் யாருக்கு எந்தக் கருத்து உள்ளதோ, அதைக் கேட்க விரும்புகிறேன்.”
Verse 7
दुपद उवाच अधर्मो5यं मम मतो विरुद्धो लोकवेदयो: । न होका विद्यते पत्नी बहूनां द्विजसत्तम
த்ருபதன் கூறினான்—“இருபிறப்போரில் சிறந்தவரே! என் கருத்தில் இது அதர்மம்; ஏனெனில் இது உலக வழக்குக்கும் வேதத்திற்கும் முரணானது. பிராமணச் சிறந்தவரே, பல ஆண்களுக்கு ஒரே மனைவி என்ற நடைமுறை உலகில் எங்கும் இல்லை.”
Verse 8
न चाप्याचरित: पूर्वरयं धर्मो महात्मभि: । न चाप्यधर्मो विद्वद्धिश्षरितव्य:ः कथंचन
“முன்னோர் மகாத்மாக்களும் இத்தகைய ‘தர்மத்தை’ கடைப்பிடித்ததில்லை; மேலும் அறிஞர்கள் எந்த நிலையிலும் அதர்மத்தைச் செய்யக் கூடாது.”
Verse 9
ततो<हं न करोम्येनं व्यवसायं क्रियां प्रति । धर्म: सदैव संदिग्ध: प्रतिभाति हि मे त्वयम्
த்ருபதன் கூறினான்—ஆகையால் நான் இத்தீர்மானத்தை ஏற்கமாட்டேன்; இச்செயல் வழியிலும் முன்னேறமாட்டேன். நீ சொன்னவற்றால் இக்காரியத்தின் தர்மம் எனக்கு எப்போதும் சந்தேகமாகத் தோன்றுகிறது; தர்மத்திற்கு விரோதமாகத் தோன்றும் வழக்கத்தை நான் நடைமுறையில் கொண்டு வர இயலாது.
Verse 10
धष्टहुम्न उवाच यवीयस: कथ॑ भार्या ज्येष्ठो भ्राता द्विजर्षभ | ब्रह्मन् समभिवर्तेत सवृत्त: संसतपोधन
த்ருஷ்டத்யும்னன் கூறினான்—ஓ இருமுறை பிறந்தோரில் சிறந்தவரே! ஓ பிராமணரே, தவவளமுடையவரே! சொல்லுங்கள்—நல்லொழுக்கமுடைய மூத்த அண்ணன், இளைய அண்ணனின் மனைவியை எவ்வாறு அணுக முடியும்?
Verse 11
न तु धर्मस्य सूक्ष्मत्वाद् गतिं विद्य कथंचन । अधर्मो धर्म इति वा व्यवसायो न शक््यते
ஆனால் தர்மத்தின் இயல்பு மிக நுண்ணியது; ஆகையால் அதன் போக்கை எவ்விதத்திலும் நாங்கள் துல்லியமாக அறியோம். எனவே இச்செயல் அதர்மமா தர்மமா என்பதை நம்மைப் போன்றோர் உறுதியாகத் தீர்மானிக்க இயலாது. அதனால், ஓ பிராமணரே, அரசகுமாரி கிருஷ்ணா ஐந்து ஆண்களின் தர்மபத்னியாக ஆக வேண்டும் என்று எவ்விதத்திலும் நாங்கள் ஒப்புதல் அளிக்க முடியாது.
Verse 12
कर्तुमस्मद्विधै््रह्मूंस्ततो5यं न व्यवस्यते । पज्चानां महिषी कृष्णा भवत्विति कथंचन
த்ருஷ்டத்யும்னன் கூறினான்—ஓ பிராமணரே! நம்மைப் போன்றோர் இவ்விஷயத்தில் தீர்மானிக்க இயலாது. கிருஷ்ணா ஐந்து ஆண்களின் முதன்மை தர்மபத்னியாக ஆக வேண்டும் என்ற முன்மொழிவுக்கு எவ்விதத்திலும் நாங்கள் ஒப்புதல் அளிக்க முடியாது.
Verse 13
युधिछिर उवाच न मे वागनृतं प्राह नाधर्मे धीयते मतिः । वर्तते हि मनो मे5त्र नैषो5धर्म: कथंचन
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்—என் வாக்கு ஒருபோதும் பொய் சொன்னதில்லை; என் அறிவும் ஒருபோதும் அதர்மத்தில் நிலைபெறாது. ஆயினும் இத்திருமணத்தின் பக்கம் என் மனம் செல்கிறது; ஆகையால் இது எவ்விதத்திலும் அதர்மம் அல்ல.
Verse 14
श्रूयते हि पुराणेडपि जटिला नाम गौतमी । ऋषीनध्यासितवती सप्त धर्मभूतां वरा
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்—புராணங்களிலும் கேட்கப்படுகிறது: கௌதம குலத்தில் பிறந்த ஜடிலா என்னும், தர்மவான்களில் சிறந்த ஒரு கன்னி, ஏழு ரிஷிகளைத் தன் கணவர்களாக ஏற்றாள். ஆகவே இந்தத் திருமணத்தின்மேல் என் மனம் செல்லும் இச்சை எவ்விதத்திலும் தர்மத்திற்கு விரோதமல்ல.
Verse 15
तथैव मुनिजा वार्क्षी तपोभिभर्भावितात्मन: । संगताभूद् दश भ्रातृनेकनाम्न: प्रचेतस:
அதேபோல் கண்டு முனிவின் மகள் வார்க்ஷீ, தவத்தால் உள்ளம் தூய்மையும் வலிமையும் பெற்றவளாய், ஒரே பெயரால் அறியப்பட்ட சகோதரர்களான பத்து பிரசேதர்களுடன் திருமண உறவை ஏற்படுத்தினாள்.
Verse 16
गुरोहि वचन प्राहुर्धर्म्य धर्मज्ञसत्तम । गुरूणां चैव सर्वेषां माता परमको गुरु:,धर्मज्ञोंमें श्रेष्ठ व्यासजी! गुरुजनोंकी आज्ञाको धर्मसंगत बताया गया है और समस्त गुरुओंमें माता परम गुरु मानी गयी है
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்—தர்மத்தை அறிந்தவர்களில் சிறந்தவரே! ஆசானின் கட்டளை தர்மத்தோடு ஒத்ததாகக் கூறப்படுகிறது; மேலும் எல்லா ஆசான்களிலும் தாய் பரம ஆசானாகக் கருதப்படுகிறாள்.
Verse 17
सा चाप्युक्तवती वाचं भैक्षवद् भुज्यतामिति । तस्मादेतदहं मन्ये परं धर्म द्विजोत्तम
அவளும் இவ்வார்த்தைகளைச் சொன்னாள்—“பிச்சையைப் பகிர்ந்து உண்ணுவது போல இதையும் பகிர்ந்து அனுபவியுங்கள்.” ஆகவே, இருபிறப்பில் சிறந்தவரே, எங்கள் ஐந்து சகோதரர்களுக்கிடையே பகிரப்பட வேண்டிய இந்தத் திருமணப் பந்தத்தை நான் பரம தர்மமாகக் கருதுகிறேன்.
Verse 18
कुन्त्युवाच एवमेतद् यथा प्राह धर्मचारी युधिष्ठिर: । अनृतान्मे भयं तीव्र मुच्येडहमनृतात् कथम्
குந்தி கூறினாள்—தர்மத்தைப் பின்பற்றும் யுதிஷ்டிரன் சொன்னது போலவே அது சரி. ஆனால் பொய்யைப் பற்றிய கடும் அச்சம் எனக்குள்ளது; பொய்யின் பாவத்திலிருந்து நான் எவ்வாறு விடுபடுவேன்?
Verse 19
व्यास उवाच अनुृतान्मोक्ष्यसे भद्रे धर्मश्लैष सनातन: । नतु वक्ष्यामि सर्वेषां पा्चाल शृणु मे स्वयम्
வியாசர் கூறினார்—பத்ரே! நீ பொய்மையிலிருந்து விடுதலை பெறுவாய்; இது தர்மத்தோடு நெருங்கிப் பிணைந்த சனாதன தர்மம் (பாண்டவர்களின் நலனுக்குரியது). ஆனால் இதை எல்லோர்முன்னும் நான் சொல்லமாட்டேன். பாஞ்சால அரசே! வா—தனிமையில் என்னிடமிருந்து நீயே கேள்.
Verse 20
यथायं विहितो धर्मो यतश्चायं सनातन: । यथा च प्राह कौन्तेयस्तथा धर्मो न संशय:
இந்த தர்மம் முறையாக விதிக்கப்பட்ட விதத்திலும், அது சனாதன ஒழுங்குக்கு ஒத்துப்போகும் காரணத்தாலும், குந்தியின் மகன் எவ்வாறு வாதிட்டானோ அதேபோல—இது நிச்சயமாக தர்மமே; சந்தேகமில்லை.
Verse 21
वैशम्पायन उवाच तत उत्थाय भगवान् व्यासो द्वैपायन: प्रभु: । करे गृहीत्वा राजानं राजवेश्म समाविशत्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அதன்பின் வல்லமைமிக்க ஆண்டவனாகிய த்வைபாயன வியாசர் தம் ஆசனத்திலிருந்து எழுந்து, அரசனின் கையைப் பிடித்து அரண்மனைக்குள் நுழைந்தார்.
Verse 22
पाण्डवाश्वापि कुन्ती च धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । विविशोर्यत्र तत्रैव प्रतीक्षन्ते सम तावुभौ
ஐந்து பாண்டவர்கள், குந்திதேவி, மேலும் பார்ஷதனின் மகன் த்ருஷ்டத்யும்னன்—இவர்கள் அனைவரும் இருந்த இடத்திலேயே அமர்ந்து, அந்த இருவரையும் (வியாசர் மற்றும் த்ருபதர்) காத்திருந்தனர்.
Verse 23
ततो द्वैपायनस्तस्मै नरेन्द्राय महात्मने । आचख्यौ तद् यथा धर्मो बहूनामेकपत्निता
பின்னர் த்வைபாயனன் (வியாசர்) அந்த மகாத்ம அரசனுக்கு இவ்விஷயத்தில் தர்மத்தின் விதி என்னவென்று விளக்கினார்—அதாவது பல ஆண்களுக்கு ஒரே மனைவியை வைத்திருத்தல் (ஏகபத்னி-தர்மம்) தான் உரியதும் சாஸ்திரசம்மதமான நடத்தையும் எனக் கருதப்படுகிறது.
Verse 194
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरव॑के अन्तर्गत वैवाहिकपर्वमें वेदव्यायके आगमनसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ चौरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள வைवाहிகப் பர்வத்தில், வேதவ்யாசரின் வருகையுடன் தொடர்புடைய நூற்று தொண்ணூற்று நான்காம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது. இது அந்தப் பகுதியின் முறையான நிறைவைச் சுட்டி, நிகழ்வுகளின் தொடர்ச்சியில் அடுத்த கட்டத்திற்கான மாற்றத்தையும் புனித வரலாற்றின் இடையறாத தொடர்ச்சியையும் அறிவிக்கிறது।
Verse 195
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि व्यासवाक्ये पडञ्चनवत्यधिकशततमो< ध्याय:
இதி ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில், வைवाहிகப் பர்வத்தில், ‘வ்யாசவாக்ய’ப் பகுதியில் நூற்று தொண்ணூற்று ஐந்தாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to pursue escalation against the Pāṇḍavas or to enact a lawful, stabilizing settlement—recognizing shared ancestral entitlement while preventing reputational and political deterioration.
Legitimacy and welfare in governance depend on dharma-aligned restraint: equitable treatment of kin, preference for saṃdhi over coercion, and the understanding that kīrti functions as a durable ethical constraint on rulers.
No formal phalaśruti is stated; the chapter’s meta-logic is reputational and civic: preserving kīrti is presented as the practical ‘fruit’ of dharmic conduct, while akīrti is framed as a form of social and political negation.