Adhyaya 11
Vṛtrāsura Rebukes Indra; Heroic Combat and the Asura’s Pure Devotional Prayers
முந்தைய நிகழ்வுகளில் இந்திரன்–விருத்திராசுரன் மோதல் தீவிரமான பின் (விஷ்ணுவின் அருளால் ததீசியின் எலும்புகளால் சக்திபெற்ற வஜ்ரத்தின் பின்னணியுடன்) போரில் திருப்பம் ஏற்படுகிறது. தேவர்கள் தந்திரமாக ஒரு தருணத்தைப் பயன்படுத்தி அசுரர்களை பின்னால் இருந்து தாக்கி அவர்களின் அணிகளைச் சிதறடிக்கிறார்கள். தன் படையின் கோழைத்தனத்தால் வருந்திய விருத்திராசுரன், பின்னால் இருந்து தாக்கும் போரை அதர்மம் எனக் கண்டித்து, தேவர்கள் நேருக்கு நேர் நின்று போரிடச் சவால் விடுகிறான். அவன் கர்ஜனைப் போர்க்களத்தை உறையச் செய்கிறது; திரிசூலம் ஏந்தி முன்னேறி தேவர்களை மிதித்து, இந்திரன் எறிந்த கதையைப் பிடித்து அதே கதையால் ஐராவதத்தை அடித்து இந்திரனை யானையிலிருந்து கீழே தள்ளுகிறான்—இதை இரு படைகளும் புகழ்கின்றன. ஆனால் இந்திரன் பலவீனமானபோது அவனை கொல்லாமல் தன்னை கட்டுப்படுத்தி, கோபத்திலும் க்ஷத்திரிய தர்மத்தை காட்டுகிறான். விஷ்வரூபன் என்ற பிராமண சகோதரனை இந்திரன் கொன்ற பாவத்தை நினைவூட்டி அவனைத் திட்டு, இறுதியில் ‘விஷ்ணுவின் சித்தத்தினாலேயே இந்திரன் என்னை வதம் செய்வான்’ என்று உறுதியாகச் சொல்கிறான். அத்தியாயத்தின் உச்சியில் விருத்திராசுரனின் புகழ்பெற்ற பக்திப் பிரார்த்தனைகள்: ஸ்வர்கம், அரசாட்சி, சித்திகள், நிர்குண முக்தியையும் மறுத்து, பகவானின் பக்தர்களுக்கு நித்திய சேவையே வேண்டுகிறான். இந்த பக்தி உச்சம் அடுத்த பகுதியில் இந்திரனின் வஜ்ரப் பிரஹாரம் மற்றும் தெய்வ நியதி–தனிப்பட்ட பொறுப்பு ஆகியவற்றின் விளைவுகள் வெளிப்படுவதற்கான முன்னுரை ஆகிறது.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच त एवं शंसतो धर्मं वच: पत्युरचेतस: । नैवागृह्णन्त सम्भ्रान्ता: पलायनपरा नृप ॥ १ ॥
ஸ்ரீசுகதேவ கோஸ்வாமி கூறினார்—அரசே! அசுரர்களின் சேனாதிபதி வ்ருத்ராசுரன் தன் துணைத் தலைவர்களுக்கு தர்ம நெறிகளை அறிவுறுத்தினான்; ஆனால் போர்க்களத்திலிருந்து தப்பிக்க எண்ணிய பயந்த அசுரத் தலைவர்கள் அச்சத்தால் கலங்கி அவன் சொற்களை ஏற்க இயலவில்லை.
Verse 2
विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ दृष्ट्वातप्यत सङ्कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥
அரசே! காலம் அளித்த சாதக வாய்ப்பைப் பயன்படுத்தி தேவர்கள் பின்னால் இருந்து தாக்கி அசுரப் படையைச் சிதறடித்தனர்; தலைவன் இல்லாத படை போல அது சிதறியது. தன் வீரர்களின் பரிதாப நிலையைப் பார்த்த அசுரர்களில் சிறந்த வ்ருத்ராசுரன்—இந்திரசத்ரு—மிகவும் வருந்தி கோபமுற்றான். அவன் வலிமையால் அவர்களைத் தடுத்து, தேவர்களைத் திட்டி, கோபத்துடன் இவ்வாறு கூறினான்.
Verse 3
विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ दृष्ट्वातप्यत सङ्कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥
அரசே! காலம் அளித்த சாதக வாய்ப்பைப் பயன்படுத்தி தேவர்கள் பின்னால் இருந்து தாக்கி அசுரப் படையைச் சிதறடித்தனர்; தலைவன் இல்லாத படை போல அது சிதறியது. தன் வீரர்களின் பரிதாப நிலையைப் பார்த்த அசுரர்களில் சிறந்த வ்ருத்ராசுரன்—இந்திரசத்ரு—மிகவும் வருந்தி கோபமுற்றான். அவன் வலிமையால் அவர்களைத் தடுத்து, தேவர்களைத் திட்டி, கோபத்துடன் இவ்வாறு கூறினான்.
Verse 4
किं व उच्चरितैर्मातुर्धावद्भि: पृष्ठतो हतै: । न हि भीतवध: श्लाघ्यो न स्वर्ग्य: शूरमानिनाम् ॥ ४ ॥
தேவர்களே! இவ்வசுர வீரர்கள் பயனற்ற பிறவியே பெற்றவர்கள்; தாயின் உடலிலிருந்து மலம்போல் வந்தவர்கள். பயந்து ஓடுபவர்களை பின்னால் இருந்து கொல்வதில் என்ன பயன்? தன்னை வீரன் என எண்ணுபவன் அஞ்சும் பகைவரை வதை செய்யான். அத்தகைய கொலை புகழும் அல்ல, ஸ்வர்க்கமும் தராது.
Verse 5
यदि व: प्रधने श्रद्धा सारं वा क्षुल्लका हृदि । अग्रे तिष्ठत मात्रं मे न चेद ग्राम्यसुखे स्पृहा ॥ ५ ॥
ஓ அற்பமான தேவர்களே! போரில் உங்கள் வீரத்தில் உண்மையான நம்பிக்கை இருந்தால், உள்ளத்தில் பொறுமையின் சாரம் இருந்தால், இంద్రிய இன்ப ஆசை இல்லையெனில், ஒரு கணம் என் முன் நின்றிடுங்கள்।
Verse 6
एवं सुरगणान् क्रुद्धो भीषयन् वपुषा रिपून् । व्यनदत् सुमहाप्राणो येन लोका विचेतस: ॥ ६ ॥
சுகதேவ கோஸ்வாமி கூறினார்: கோபமுற்ற மகாப்ராண வீரன் வ்ருத்ராசுரன் தன் தடித்த, உறுதியான உடலால் தேவர்களை அச்சுறுத்தினான். அவன் முழக்கம் கேட்டதும் உலகங்கள் மயங்கின.
Verse 7
तेन देवगणा: सर्वे वृत्रविस्फोटनेन वै । निपेतुर्मूर्च्छिता भूमौ यथैवाशनिना हता: ॥ ७ ॥
வ்ருத்ராசுரனின் அந்த பேரொலி முழக்கத்தை கேட்டதும் எல்லா தேவர்களும் மயங்கி நிலத்தில் விழுந்தனர்; இடியால் தாக்கப்பட்டவர்களைப் போல.
Verse 8
ममर्द पद्भ्यां सुरसैन्यमातुरं निमीलिताक्षं रणरङ्गदुर्मद: । गां कम्पयन्नुद्यतशूल ओजसा नालं वनं यूथपतिर्यथोन्मद: ॥ ८ ॥
அச்சத்தால் கண்களை மூடிய கலங்கிய தேவர்படையை, போர்க்களத்தில் உன்மத்தமான வ்ருத்ராசுரன் தன் கால்களால் மிதித்து நசைத்தான். திரிசூலத்தை உயர்த்தி, தன் வலிமையால் பூமியை நடுங்கச் செய்து, காட்டில் உன்மத்த யானை வெற்றுக் கம்புகளை மிதிப்பதுபோல் இருந்தான்।
Verse 9
विलोक्य तं वज्रधरोऽत्यमर्षित: स्वशत्रवेऽभिद्रवते महागदाम् । चिक्षेप तामापततीं सुदु:सहां जग्राह वामेन करेण लीलया ॥ ९ ॥
வ்ருத்ராசுரனின் நிலையைப் பார்த்த வஜ்ரதாரி இந்திரன் கடும் கோபமுற்று, எதிர்க்க இயலாத பெரிய கதையை அவன் மீது எறிந்தான். ஆனால் பறந்து வந்த அந்தக் கதையை வ்ருத்ராசுரன் இடது கையால் விளையாட்டுபோல் பிடித்தான்।
Verse 10
स इन्द्रशत्रु: कुपितो भृशं तया महेन्द्रवाहं गदयोरुविक्रम: । जघान कुम्भस्थल उन्नदन्मृधे तत्कर्म सर्वे समपूजयन्नृप ॥ १० ॥
ஓ அரசே, இந்திரனின் எதிரியான பெரும் வலிமை வாய்ந்த விருத்திராசுரன், கோபத்துடன் தனது கதாயுதத்தால் இந்திரனின் யானையான ஐராவதத்தின் தலையில் ஓங்கி அடித்தான். போர்க்களத்தில் அந்த அடி பெரும் ஓசையை எழுப்பியது; அவனது இந்த வீரச் செயலை இரு தரப்பு வீரர்களும் போற்றினர்.
Verse 11
ऐरावतो वृत्रगदाभिमृष्टो विघूर्णितोऽद्रि: कुलिशाहतो यथा । अपासरद् भिन्नमुख: सहेन्द्रो मुञ्चन्नसृक् सप्तधनुर्भृशार्त: ॥ ११ ॥
இடியால் தாக்கப்பட்ட மலையைப் போல, விருத்திராசுரனின் கதாயுதத்தால் தாக்கப்பட்ட ஐராவதம் நிலைகுலைந்தது. உடைந்த வாயிலிருந்து இரத்தம் கொட்ட, கடும் வலியால் துடித்த அந்த யானை, இந்திரனுடன் பதினான்கு கெஜம் பின்னோக்கித் தள்ளப்பட்டு கீழே விழுந்தது.
Verse 12
न सन्नवाहाय विषण्णचेतसे प्रायुङ्क्त भूय: स गदां महात्मा । इन्द्रोऽमृतस्यन्दिकराभिमर्श वीतव्यथक्षतवाहोऽवतस्थे ॥ १२ ॥
இந்திரனின் வாகனம் சோர்வுற்று காயமடைந்திருப்பதையும், இந்திரன் கவலையுடன் இருப்பதையும் கண்ட மகாத்மாவான விருத்திராசுரன், தர்மத்தைக் கடைப்பிடித்து மீண்டும் தாக்கவில்லை. இந்த வாய்ப்பைப் பயன்படுத்தி, இந்திரன் தனது அமுதக் கரத்தால் யானையைத் தொட்டு, அதன் வலியையும் காயங்களையும் குணப்படுத்தினான். பின்னர் இருவரும் அங்கே நின்றனர்.
Verse 13
स तं नृपेन्द्राहवकाम्यया रिपुं वज्रायुधं भ्रातृहणं विलोक्य । स्मरंश्च तत्कर्म नृशंसमंह: शोकेन मोहेन हसञ्जगाद ॥ १३ ॥
ஓ அரசே, தன் சகோதரனைக் கொன்ற எதிரியான இந்திரன், கையில் வஜ்ராயுதத்துடன் போரிடத் தயாராக நிற்பதைக் கண்ட விருத்திராசுரன், இந்திரனின் அந்த கொடூரச் செயலை நினைவுகூர்ந்தான். அந்தப் பாவச் செயலை எண்ணி, துயரத்துடனும் குழப்பத்துடனும் அவன் ஏளனமாகச் சிரித்தபடி பின்வருமாறு கூறினான்.
Verse 14
श्रीवृत्र उवाच दिष्ट्या भवान् मे समवस्थितो रिपु- र्यो ब्रह्महा गुरुहा भ्रातृहा च । दिष्ट्यानृणोऽद्याहमसत्तम त्वया मच्छूलनिर्भिन्नदृषद्धृदाचिरात् ॥ १४ ॥
ஸ்ரீ விருத்திராசுரன் கூறினான்: ஒரு பிராமணனைக் கொன்றவன், தன் குருவைக் கொன்றவன் - உண்மையில், என் சகோதரனைக் கொன்றவன் - இப்போது என் அதிர்ஷ்டத்தால் என் எதிரியாக என் முன் நிற்கிறான். ஓ இழிவானவனே, இன்று என் சூலத்தால் உன் கல் நெஞ்சைப் பிளந்து, என் சகோதரனுக்கு நான் பட்ட கடனைத் தீர்ப்பேன்.
Verse 15
यो नोऽग्रजस्यात्मविदो द्विजाते- र्गुरोरपापस्य च दीक्षितस्य । विश्रभ्य खड्गेन शिरांस्यवृश्चत् पशोरिवाकरुण: स्वर्गकाम: ॥ १५ ॥
சொர்க்கத்தில் வாழ்வதற்காக மட்டுமே, நீ என் அண்ணனும், ஆத்ம ஞானியும், பாவமற்ற அந்தணரும், உன் குருவுமானவரை கொன்றாய். ஒரு விலங்கை வெட்டுவது போல இரக்கமின்றி அவர் தலைகளைத் துண்டித்தாய்.
Verse 16
श्रीह्रीदयाकीर्तिभिरुज्झितं त्वां स्वकर्मणा पुरुषादैश्च गर्ह्यम् । कृच्छ्रेण मच्छूलविभिन्नदेह- मस्पृष्टवह्निं समदन्ति गृध्रा: ॥ १६ ॥
இந்திரனே, நீ வெட்கம், கருணை, புகழ் மற்றும் நற்பேறு அற்றவன். உன் செயல்களால் அரக்கர்களால் கூட நீ இகழப்படுகிறாய். இப்போது என் சூலாயுதத்தால் உன் உடலைப் பிளப்பேன், கழுகுகள் உன்னை உண்ணும்.
Verse 17
अन्येऽनु ये त्वेह नृशंसमज्ञा यदुद्यतास्त्रा: प्रहरन्ति मह्यम् । तैर्भूतनाथान् सगणान् निशात त्रिशूलनिर्भिन्नगलैर्यजामि ॥ १७ ॥
நீ இயல்பாகவே கொடூரமானவன். மற்ற தேவர்கள் அறியாமையால் உன்னைப் பின்பற்றி என்னைத் தாக்கினால், என் கூர்மையான சூலாயுதத்தால் அவர்கள் தலைகளைத் துண்டித்து, பைரவருக்கும் பூத கணங்களுக்கும் பலியிடுவேன்.
Verse 18
अथो हरे मे कुलिशेन वीर हर्ता प्रमथ्यैव शिरो यदीह । तत्रानृणो भूतबलिं विधाय मनस्विनां पादरज: प्रपत्स्ये ॥ १८ ॥
ஆனால் வீரனே, இந்திரனே! உன் வஜ்ராயுதத்தால் என் தலையைத் துண்டித்தால், நான் கர்ம வினைகளிலிருந்து விடுபட்டு, நாரதர் போன்ற மகாத்மாக்களின் திருவடித் தூசியை அடைவேன்.
Verse 19
सुरेश कस्मान्न हिनोषि वज्रं पुर: स्थिते वैरिणि मय्यमोघम् । मा संशयिष्ठा न गदेव वज्र: स्यान्निष्फल: कृपणार्थेव याच्ञा ॥ १९ ॥
தேவர்களின் தலைவனே! உன் எதிரியான நான் உன் முன் நிற்கிறேன், ஏன் உன் அமோகமான வஜ்ராயுதத்தை வீசவில்லை? கஞ்சனிடம் கேட்ட யாசகம் போல உன் கதை வீணானது, ஆனால் வஜ்ராயுதம் வீணாகாது, சந்தேகப்படாதே.
Verse 20
नन्वेष वज्रस्तव शक्र तेजसा हरेर्दधीचेस्तपसा च तेजित: । तेनैव शत्रुं जहि विष्णुयन्त्रितो यतो हरिर्विजय: श्रीर्गुणास्तत: ॥ २० ॥
ஏ சக்கிரா! என்னை கொல்ல நீ ஏந்திய வஜ்ரம், ஸ்ரீஹரி விஷ்ணுவின் தேஜஸாலும் ததீசி முனிவரின் தவவலத்தாலும் வலிமை பெற்றது. விஷ்ணுவின் ஆணையால் இயக்கப்பட்டு அதே வஜ்ரத்தால் பகைவரை அழி; ஹரி உன் பக்கத்தில் இருப்பதால் உன் வெற்றி, செல்வம், நற்குணங்கள் உறுதியானவை.
Verse 21
अहं समाधाय मनो यथाह न: सङ्कर्षणस्तच्चरणारविन्दे । त्वद्वज्ररंहोलुलितग्राम्यपाशो गतिं मुनेर्याम्यपविद्धलोक: ॥ २१ ॥
உன் வஜ்ரத்தின் வேகத்தால் என் பௌதிகப் பந்தம் அறுந்து, இந்த உடலையும் ஆசை நிறைந்த உலகையும் நான் விட்டு விடுவேன். ஸ்ரீசங்கர்ஷணனின் திருவடித் தாமரைகளில் மனத்தை நிலைநிறுத்தி, அவர் கூறியபடியே, நாரத முனிவர் போன்ற மகரிஷிகளின் நிலையை அடைவேன்.
Verse 22
पुंसां किलैकान्तधियां स्वकानां या: सम्पदो दिवि भूमौ रसायाम् । न राति यद्द्वेष उद्वेग आधि- र्मद: कलिर्व्यसनं सम्प्रयास: ॥ २२ ॥
பரமபுருஷனின் திருவடித் தாமரைகளில் முழு சரணாகதி கொண்டு எப்போதும் அவற்றையே நினைப்பவர்கள், ஆண்டவரால் தம் சொந்த சேவகர்களாக ஏற்றுக்கொள்ளப்படுகிறார்கள். ஆனால் அவர் அவர்களுக்கு ஸ்வர்கம், பூமி, பாதாளம் ஆகிய மூன்று உலகங்களின் ஜொலிக்கும் செல்வங்களை அளிப்பதில்லை; ஏனெனில் அந்தப் பொருட்செல்வம் பகை, கவலை, மனக்கலக்கம், அகந்தை, கலகம், துன்பம் மற்றும் மிகுந்த முயற்சியை வளர்க்கிறது; இழந்தால் பெரும் துயரம் உண்டாகிறது.
Verse 23
त्रैवर्गिकायासविघातमस्मत्- पतिर्विधत्ते पुरुषस्य शक्र । ततोऽनुमेयो भगवत्प्रसादो यो दुर्लभोऽकिञ्चनगोचरोऽन्यै: ॥ २३ ॥
ஏ சக்கிரா! எங்கள் ஆண்டவர் பகவான், தம் பக்தர்களை தர்மம்-அர்த்தம்-காமம் என்ற மூவகை இலக்குகளுக்காக வீணாக உழைப்பதிலிருந்து தடுத்து நிறுத்துகிறார். இதனால் பகவத் பிரசாதத்தின் கருணை எவ்வளவு பெரிதென்று அறியலாம். அந்த அருள் ஆசையற்ற, அகிஞ்சன பக்தர்களுக்கே கிடைக்கும்; பொருட் பலன் நாடுபவர்களுக்கு அல்ல.
Verse 24
अहं हरे तव पादैकमूल- दासानुदासो भवितास्मि भूय: । मन: स्मरेतासुपतेर्गुणांस्ते गृणीत वाक् कर्म करोतु काय: ॥ २४ ॥
ஏ ஹரியே! உன் திருவடித் தாமரைகளையே சாரும் நித்திய சேவகர்களின் சேவகராக நான் மீண்டும் ஆக முடியுமா? ஏ உயிர்நாதா! என்னை மீண்டும் அவர்களின் பணியாளனாக்கு; அப்போது என் மனம் எப்போதும் உன் தெய்வீக குணங்களை நினைக்கும், என் வாக்கு அவற்றைப் புகழும், என் உடல் அன்புடன் உன் சேவையில் ஈடுபடும்.
Verse 25
न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समञ्जस त्वा विरहय्य काङ्क्षे ॥ २५ ॥
என் ஆண்டவனே! எனக்கு ஸ்வர்கம், பிரம்மலோகம், உலகமெங்கும் பேரரசாட்சி, அல்லது பாதாளாதிபத்தியம் வேண்டாம். யோகசித்திகளும் வேண்டாம்; உன் தாமரைத் திருவடிகளை விட்டு விலக வேண்டுமெனில் மோக்ஷமும் வேண்டாம்.
Verse 26
अजातपक्षा इव मातरं खगा: स्तन्यं यथा वत्सतरा: क्षुधार्ता: । प्रियं प्रियेव व्युषितं विषण्णा मनोऽरविन्दाक्ष दिदृक्षते त्वाम् ॥ २६ ॥
தாமரை-கண்களையுடைய ஆண்டவனே! இறகுகள் வளராத குஞ்சுப் பறவைகள் தாயின் வருகையை எதிர்பார்ப்பதுபோல், பசியுற்ற கன்றுகள் பால் குடிக்கும் நேரத்தை ஆவலுடன் காத்திருப்பதுபோல், வீட்டைவிட்டு சென்ற கணவனை நினைத்து வாடும் மனைவி ஏங்குவதுபோல்—என் மனம் உன்னைத் தரிசித்து நேரடியாக உனக்கு சேவை செய்யத் துடிக்கிறது.
Verse 27
ममोत्तमश्लोकजनेषु सख्यं संसारचक्रे भ्रमत: स्वकर्मभि: । त्वन्माययात्मात्मजदारगेहे- ष्वासक्तचित्तस्य न नाथ भूयात् ॥ २७ ॥
என் நாதனே! என் கர்மங்களால் நான் இந்தச் சம்சாரச் சக்கரத்தில் அலைகிறேன். ஆகவே உன் புனிதமும் ஞானமும் நிறைந்த பக்தர்களின் சங்கத்தில் நட்பு மட்டுமே எனக்கு வேண்டுமாம். உன் வெளி மாயையால் என் மனம் உடல், மனைவி, பிள்ளைகள், வீடு ஆகியவற்றில் பற்றிக்கொண்டுள்ளது; இனி அந்தப் பற்றுதல் இல்லாமல்—என் மனமும் சிந்தனையும் அனைத்தும் உன்னிடமே கட்டுண்டிருக்கட்டும்.
Frequently Asked Questions
Vṛtrāsura frames warfare under dharma-yuddha: a true hero confronts a prepared opponent, not a fleeing or terrified one. His rebuke exposes that victory gained through fear and opportunism lacks kīrti (glory) and does not elevate one spiritually. The Bhāgavata uses this to contrast external “success” with inner dharma and to spotlight Vṛtrāsura’s unexpected nobility despite being labeled an asura.
The chapter distinguishes temperament and role from ultimate consciousness. Vṛtrāsura’s outward ferocity belongs to the battlefield narrative, but his inner orientation is exclusive dependence on Bhagavān: he accepts death as Viṣṇu’s arrangement, rejects svarga and power, and prays for dāsyam—service to the Lord’s servants. In Bhāgavata theology, bhakti is measured by śaraṇāgati and remembrance, not by social designation (deva/asura) or external intensity.
It demonstrates adherence to righteous conduct even toward an enemy. Seeing Indra disadvantaged, Vṛtrāsura refrains from a second strike, aligning with the principle that a warrior should not exploit helplessness. This restraint heightens the chapter’s moral tension: Indra’s eventual victory will not be due to Indra’s superior virtue but to the thunderbolt empowered by Viṣṇu and Dadhīci—emphasizing divine providence over mere martial dominance.
He asks not for heaven, dominion, mystic powers, or even liberation devoid of devotion. His prayer is for perpetual association with and service to the Lord’s devotees (the “servant of Your servants”), so that mind, speech, and body remain engaged in glorification and loving service. The imagery of dependent calves, fledgling birds, and a longing spouse conveys single-pointed yearning for direct service (sevā) rather than reward.
Saṅkarṣaṇa is a plenary expansion of the Supreme Lord associated with sustaining and spiritual strength, also linked with Balarāma in Vaiṣṇava theology. Vṛtrāsura’s fixation on Saṅkarṣaṇa’s lotus feet signals that his ‘death’ is contemplated as yogic transition—mind anchored in Bhagavān at the final moment—thereby aligning the battle narrative with the canto’s liberation-through-bhakti emphasis.