Adhyaya 11
आदित्यकर्म, त्रयीमयी वैष्णवी शक्तिः, सवितुरन्तर्यामी (The Sun’s Function and Vishnu’s Vedic Śakti within Savitṛ)
मैत्रेयः शङ्कां करोति—यदि सप्तगणाः शीतोष्णवृष्ट्यादिकं कुर्वन्ति, तर्हि सूर्यस्य स्वकर्म किम्, वृष्टिः कुतः सूर्येणोच्यते? पराशरः प्रत्याह—सप्तगणे रविः शासनप्रधानः। तस्यैव प्राधान्यं तत्त्वतः—त्रयीमयी वैष्णवी परा शक्तिः (ऋग्यजुःसामरूपा) सवितरि अन्तर्यामी रूपेण वसति। अह्नः त्रयः कालाः त्रयीं दर्शयन्ति—पूर्वाह्णे ऋक्, मध्याह्ने यजुः, अपराह्णे साम। ब्रह्मा-विष्णु-रुद्राः अपि ऋग्यजुःसामरूपेण निरूप्यन्ते, गन्धर्वाप्सरसोनागयक्षवालखिल्यादीनां कार्याणि च स्मार्यन्ते। अन्ते सूर्यः देवान् पितॄन् मनुष्यांश्च पोषयति; सुषुम्णा किरणः सोमं पोषयति; भूमेः सारं आकृष्य सस्यानां हिताय पुनः विसृजति—एवं विष्णोः पालनशक्तिः सूर्येण जगत् धारयति।
Shlokas
Verse 1
यद् एतद् भगवान् आह गणः सप्तविधो रवेः मण्डले हिमतापादेः कारणं तन् मया श्रुतम्
यदेतद् भगवान् आह—रवेर्मण्डले सप्तविधो गणो हिमतापादिकारणं चेति—तन्मया श्रुतं कथयामि।
Verse 2
व्यापाराश् चापि कथिता गन्धर्वोरगरक्षसाम् ऋषीणां वालखिल्यानां तथैवाप्सरसां गुरो
गन्धर्वोरगरक्षसां ऋषीणां वालखिल्यानां तथैवाप्सरसां गुरो, व्यापाराश्चापि कथिताः।
Verse 3
यक्षाणां च रथे भानोर् विष्णुशक्तिधृतात्मनाम् किं त्वादित्यस्य यत् कर्म तन् नात्रोक्तं त्वया मुने
यक्षाणां च रथे भानोर् विष्णुशक्तिधृतात्मनाम् । किं त्वादित्यस्य यत् कर्म तन् नात्रोक्तं त्वया मुने ॥
Verse 4
यदि सप्तगणो वारि हिमम् उष्णं च वर्षति तत् किम् अत्र रवेर् येन वृष्टिः सूर्याद् इतीर्यते
यदि सप्तगणो वारि हिमम् उष्णं च वर्षति । तत् किम् अत्र रवेर् येन वृष्टिः सूर्याद् इतीर्यते ॥
Verse 5
विवस्वान् उदितो मध्ये यात्य् अस्तम् इति किं जनः ब्रवीत्य् एतत् समं कर्म यदि सप्तगणस्य तत्
विवस्वान् उदितो मध्ये यात्य् अस्तम् इति किं जनः । ब्रवीत्य् एतत् समं कर्म यदि सप्तगणस्य तत् ॥
Verse 6
मैत्रेय श्रूयताम् एतद् यद् भवान् परिपृच्छति यथा सप्तगणे ऽप्य् एकः प्राधान्येनाधिको रविः
मैत्रेय श्रूयताम् एतद् यद् भवान् परिपृच्छति । यथा सप्तगणे ऽप्य् एकः प्राधान्येनाधिको रविः ॥
Verse 7
या तु शक्तिः परा विष्णोर् ऋग्यजुःसामसंज्ञिता सैषा त्रयी तपत्य् अंहो जगतश् च हिनस्ति यत्
या तु शक्तिः परा विष्णोर् ऋग्यजुःसामसंज्ञिता । सैषा त्रयी तपत्य् अंहो जगतश् च हिनस्ति यत् ॥
Verse 8
सैष विष्णुः स्थितः स्थित्यां जगतः पालनोद्यतः ऋग्यजुःसामभूतो ऽन्तः सवितुर् द्विज तिष्ठति
स एव विष्णुः स्थितिरूपेण स्थितः जगतः पालनाय उद्यतः। ऋग्यजुःसामस्वरूपो भूत्वा, हे द्विज, सवितरि अन्तः नियन्ता तिष्ठति॥
Verse 9
मासि मासि रविर् यो यस् तत्र तत्र हि सा परा त्रयीमयी विष्णुशक्तिर् अवस्थानं करोति वै
मासे मासे यत्र यत्र रविः तिष्ठति, तत्र तत्रैव सा परा त्रयीमयी विष्णुशक्तिः अवस्थानं करोति वै॥
Verse 10
ऋचस् तपन्ति पूर्वाह्णे मध्याह्ने च यजूंष्य् अथ बृहद्रथन्तरादीनि सामान्य् अह्नः क्षये रवौ
पूर्वाह्णे ऋचः तपन्ति, मध्याह्ने च यजूंषि। अह्नः क्षये रवौ अस्तं गच्छति, बृहद्रथन्तरादीनि सामानि निनदन्ति॥
Verse 11
अंश एषा त्रयी विष्णोर् ऋग्यजुःसामसंज्ञिता विष्णुशक्तिर् अवस्थानं सदादित्ये करोति सा
एषा त्रयी विष्णोः अंशः, ऋग्यजुःसामसंज्ञिता। विष्णुशक्तिर् इयं सा सदादित्ये अवस्थानं करोति॥
Verse 12
न केवलं रवेः शक्तिर् वैष्णवी सा त्रयीमयी ब्रह्माथ पुरुषो रुद्रस् त्रयम् एतत् त्रयीमयम्
न केवलं रवेः शक्तिः वैष्णवी सा त्रयीमयी। ब्रह्मा च पुरुषो रुद्रः—त्रयम् एतत् अपि त्रयीमयम्॥
Verse 13
सर्गादौ ऋङ्मयो ब्रह्मा स्थितौ विष्णुर् यजुर्मयः रुद्रः साममयो ऽन्ताय तस्मात् तस्याशुचिर् ध्वनिः
सर्गादौ ऋङ्मयो ब्रह्मा स्थितौ विष्णुर् यजुर्मयः। रुद्रः साममयोऽन्ताय तस्मात् तस्याशुचिर्ध्वनिः॥
Verse 14
एवं सा सात्त्विकी शक्तिर् वैष्णवी या त्रयीमयी आत्मसप्तगणस्थं तं भास्वन्तम् अधितिष्ठति
एवं सा सात्त्विकी शक्तिर् वैष्णवी या त्रयीमयी। आत्मसप्तगणस्थं तं भास्वन्तम् अधितिष्ठति॥
Verse 15
तया चाधिष्ठितः सो ऽपि जाज्वलीति स्वरश्मिभिः तमः समस्तजगतां नाशं नयति चाखिलम्
तया चाधिष्ठितः सोऽपि जाज्वलीति स्वरश्मिभिः। तमः समस्तजगतां नाशं नयति चाखिलम्॥
Verse 16
स्तुवन्ति तं वै मुनयो गन्धर्वैर् गीयते पुरः नृत्यन्त्य् अप्सरसो यान्ति तस्य चानु निशाचराः
स्तुवन्ति तं वै मुनयो गन्धर्वैर् गीयते पुरः। नृत्यन्त्य् अप्सरसो यान्ति तस्य चानु निशाचराः॥
Verse 17
वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियते ऽभीषुसंग्रहः वालखिल्यास् तथैवैनं परिवार्य समासते
वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियतेऽभीषुसंग्रहः। वालखिल्यास् तथैवैनं परिवार्य समासते॥
Verse 18
नोदेता नास्तमेता च कदाचिच् छक्तिरूपधृक् विष्णुर् विष्णोः पृथक् तस्य गणः सप्तविधो ऽप्य् अयम्
नोदेता नास्तमेता च कदाचिच्छक्तिरूपधृक् विष्णुः। विष्णोः पृथक् तस्य शक्तिगणः सप्तविधोऽप्ययम्॥
Verse 19
स्तम्भस्थदर्पणस्यैति यो ऽयम् आसन्नतां नरः छायादर्शनसंयोगं स संप्राप्नोत्य् अथात्मनः
स्तम्भस्थदर्पणस्यैति योऽयमासन्नतां नरः। छायादर्शनसंयोगं स संप्राप्नोत्यथात्मनः॥
Verse 20
एवं सा वैष्णवी शक्तिर् नैवापैति ततो द्विज मासानुमासं भास्वन्तम् अध्यास्ते तत्र संस्थितम्
एवं सा वैष्णवी शक्तिर्नैवापैति ततो द्विज। मासानुमासं भास्वन्तमध्यास्ते तत्र संस्थितम्॥
Verse 21
पितृदेवमनुष्यादीन् स सदाप्याययन् प्रभुः परिवर्तत्य् अहोरात्रकारणं सविता द्विज
पितृदेवमनुष्यादीन् स सदाप्याययन् प्रभुः। परिवर्तत्यहोरात्रकारणं सविता द्विज॥
Verse 22
सूर्यरश्मिः सुषुम्णो यस् तर्पितस् तेन चन्द्रमाः कृष्णपक्षे ऽमरैः शश्वत् पीयते वै सुधामयः
सूर्यरश्मिः सुषुम्णो यस्तर्पितस्तेन चन्द्रमाः। कृष्णपक्षेऽमरैः शश्वत् पीयते वै सुधामयः॥
Verse 23
पीतं तं द्विकलं सोमं कृष्णपक्षक्षये द्विज पिबन्ति पितरस् तेषां भास्करात् तर्पणं तथा
हे द्विज, कृष्णपक्षक्षये पीतं तं द्विकलं सोमं पितरः पिबन्ति; तेषां भास्करात् तथा तर्पणं भवति।
Verse 24
आदत्ते रश्मिभिर् यं तु क्षितिसंस्थं रसं रविः तम् उत्सृजति भूतानां पुष्ट्यर्थं सस्यवृद्धये
क्षितिसंस्थं यं रसं रविः रश्मिभिर् आदत्ते; तम् उत्सृजति भूतानां पुष्ट्यर्थं सस्यवृद्धये।
Verse 25
तेन प्रीणात्य् अशेषाणि भूतानि भगवान् रविः पितृदेवमनुष्यादीन् एवम् आप्याययत्य् असौ
तेन भगवान् रविर् अशेषाणि भूतानि प्रीणाति; पितृदेवमनुष्यादीन् एवम् आप्याययत्य् असौ।
Verse 26
पक्षतृप्तिं तु देवानां पितॄणां चैव मासिकीम् शश्वत् तृप्तिं च मर्त्यानां मैत्रेयार्कः प्रयच्छति
देवानां पक्षतृप्तिं पितॄणां चैव मासिकीम्; शश्वत् तृप्तिं च मर्त्यानां मैत्रेयार्कः प्रयच्छति।
Frequently Asked Questions
It asserts that the Sun is foremost among the sevenfold host because Viṣṇu’s supreme śakti—of the nature of the Vedic trayī—abides within Savitṛ as antaryāmin, making solar activity theologically grounded rather than merely mechanical.
It presents the Sun’s daily cycle as a liturgical cosmology: the Veda is not only recited but embodied in cosmic time, indicating that kāla and prakāśa (illumination) operate as expressions of Viṣṇu-śakti.
Read Vishnu Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.