Adhyaya 42: Ritual Procedure for the Phālguna Bright-Fortnight Dvādaśī Narasiṃha Worship, with the Narrative of King Vatsa
Phālguṇa-śukla-dvādaśī-narasiṃha-pūjāvidhiḥ (Vatsa-nṛpa-kathā ca)
Ritual-Manual with Exemplary Royal Narrative (Vrata-Māhātmya)
वराह–पृथिवीसंवादे दुर्वासाः उपदिशति—फाल्गुनशुक्लद्वादश्यां नरसिंहस्य हरिपूजनव्रतम्। उपवासानन्तरं पाद-जङ्घा-कटि-वक्षः-कण्ठ-शिरोभागेषु न्यासपूर्वकं पूजनं, चक्रशङ्खयोः गन्ध-पुष्प-फलैः सम्मानं च विधीयते। वस्त्रावृतं घटं सज्जीकृत्य नरसिंहमूर्तिं स्थापयेत्—स्वर्णमयी श्रेष्ठा, ताम्रमयी वा, काष्ठ-वेणुमयी अपि; द्वादश्यां वेदविदे ब्राह्मणाय दानं कर्तव्यम्। फलप्रमाणाय किम्पुरुषवर्षस्य वत्सराजकथा—शत्रुभिः पराजितः स वसिष्ठाश्रमं शरणं गत्वा व्रतमाचरन्, आयुधवत् चक्रं लब्ध्वा राज्यव्यवस्थां पुनः स्थापयामास, अन्ते विष्णुलोकं प्राप्तवान्; अनेन व्रतेन लोक-धर्म-स्थैर्यं पृथिव्याः क्रमश्च प्रतिष्ठाप्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 42
Verse 1
दुर्वासा उवाच । तद्वत् फाल्गुनमासे तु शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् । उपोष्य प्रोक्तविधिना हरिमाराधयेत् सुधीः ॥ ४२.१ ॥
दुर्वासा उवाच—तद्वत् फाल्गुनमासे शुक्लपक्षे द्वादश्यां प्रोक्तविधिना उपोष्य सुधीर्हरिमाराधयेत्।
Verse 2
नरसिंहाय पादौ तु गोविन्दायेत्युरू तथा । कटिं विश्वभुजे पूज्य अनिरुद्धेत्युरस्तथा ॥ ४२.२ ॥
नरसिंहाय पादौ पूज्यौ, गोविन्दायेति मन्त्रेण ऊरू तथा; कटिं विश्वभुजे पूज्यां, उरस्त्वनिरुद्धायेति।
Verse 3
कण्ठं तु शितिकण्ठाय पिङ्गकेशाय वै शिरः । असुरध्वंसनायेति चक्रं तोयात्मने तथा । शङ्खमित्येव सम्पूज्य गन्धपुष्पफलैस्तथा ॥ ४२.३ ॥
कण्ठं शितिकण्ठाय पूजयेत्, शिरः पिङ्गकेशाय; चक्रं ‘असुरध्वंसनाय’ इति, शङ्खं ‘तोयात्मने’ इति च; गन्धपुष्पफलैः सम्यक् सम्पूजयेत्।
Verse 4
तदग्रे घटमादाय सितवस्त्रयुगान्वितम् । तस्योपरि नृसिंहं तु सौवर्णं ताम्रभाजने । सौवर्णशक्तितः कृत्वा दारुवंशमयेऽपि वा ॥ ४२.४ ॥
तदग्रे घटमादाय सितवस्त्रयुगान्वितं तस्योपरि ताम्रभाजने सौवर्णं नृसिंहमूर्तिं स्थापयेत्; शक्तितः सौवर्णीं कुर्यात्, अशक्तौ दारुवंशमयीं वा।
Verse 5
रत्नगर्भघटे स्थाप्य तं संपूज्य च मानवः । द्वादश्यां वेदविदुषे ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ४२.५ ॥
रत्नगर्भघटे तं स्थापयित्वा सम्यक् संपूज्य च मानवः। द्वादश्यां वेदविदुषे ब्राह्मणाय तं निवेदयेत्॥
Verse 6
एवं कृते फलं प्राप्तं यत् पुरा पार्थिवेन तु । तस्याहं संप्रवक्ष्यामि वत्सनाम्ना महामुने ॥ ४२.६ ॥
एवं विधिना कृते यत् फलं पुरा पार्थिवेन प्राप्तं, तस्याहं वत्सनाम्ना हे महामुने सम्पूर्णं प्रवक्ष्यामि।
Verse 7
आसीत् किम्पुरुषे वर्षे राजा परमधार्मिकः । भारत इति च विख्यातस्तस्य वत्सः सुतोऽभवत् ॥ ४२.७ ॥
किम्पुरुषवर्षे परमधार्मिकः भारत इति विख्यातो राजा आसीत्; तस्य वत्स इति सुतोऽभवत्।
Verse 8
स शत्रुभिर्जितः सङ्ख्ये हृतकोशो द्विपादवान् । वनं प्रायात् सपत्नीको वसिष्ठस्याश्रमेऽवसत् ॥ ४२.८ ॥
स शत्रुभिः सङ्ख्ये जितः हृतकोशोऽपि द्विपादवान्; सपत्नीको वनं प्रायात् वसिष्ठस्याश्रमेऽवसत्।
Verse 9
कालेन गच्छता सोऽथ वसिष्ठेन महर्षिणा । किं कार्यमिति स प्रोक्तो वसस्यास्मिन् महाश्रमे ॥ ४२.९ ॥
कालेन गच्छता सोऽथ वसिष्ठो महर्षिः वसुमहाश्रमे तं संबोध्य प्रोवाच— “किं कार्यं, किमर्थमिहागतः?” इति।
Verse 10
राजोवाच । भगवन् हृतकोशोऽहं हृतराज्यो विशेषतः । शत्रुभिर्हतसंकल्पो भवन्तं शरणं गतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ४२.१० ॥
राजोवाच— भगवन्, हृतकोशोऽहं हृतराज्यश्च विशेषतः; शत्रुभिर्हतसंकल्पो भवत्पादौ शरणं गतः। उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि।
Verse 11
एवमुक्तो वसिष्ठस्तु तस्येमां द्वादशीं मुने । विधिना प्रत्युवाचाथ सोऽपि सर्वं तथा अकरोत् ॥ ४२.११ ॥
एवमुक्तो वसिष्ठस्तु तस्मै द्वादशीव्रतं विधिना प्रत्युवाच; सोऽपि सर्वं तथैव सम्यगनुष्ठानं चकार।
Verse 12
तस्य व्रतान्ते भगवान्नारसिंहस्तुतोष ह । चक्रं प्रादाच्च शत्रूणां विध्वंसनकरं परम् ॥ ४२.१२ ॥
तस्य व्रतान्ते भगवान्नारसिंहः सन्तुष्टोऽभवत्; शत्रूणां विध्वंसनकरं परमं चक्रं तस्मै प्रादात्।
Verse 13
तेनास्त्रेण स्वकं राज्यं जितवान् स नृपोत्तमः । राज्ये स्थित्वाऽश्वमेधानां सहस्रमकरोद्विभुः । अन्ते च विष्णुलोकाख्यं पदमाप च सत्तम ॥ ४२.१३ ॥
तेनास्त्रेण स्वकं राज्यं जितवान् स नृपोत्तमः; राज्ये स्थित्वा सहस्रमश्वमेधान् अकरोद्विभुः; अन्ते च विष्णुलोकाख्यं पदं सत्तमः प्राप।
Verse 14
एषा धन्या पापहरा द्वादशी भवतो मुने । कथिता या प्रयत्नेन श्रुत्वा कुरु यथेप्सितम् ॥ ४२.१४ ॥
एषा धन्या पापहरा द्वादशी भवतो मुने । प्रयत्नेन मया कथिता; इमां श्रुत्वा यथेप्सितं कुरु ॥
Frequently Asked Questions
The text links disciplined observance (upavāsa, precise pūjā, and dāna) with the restoration of order: personal restraint and correct ritual gifting are presented as mechanisms that re-establish disrupted kingship and social stability, which implicitly supports Pṛthivī’s well-being through renewed governance and reduced conflict.
The observance is assigned to Phālguna-māsa during the śukla-pakṣa on Dvādaśī tithi. The procedure includes fasting on Dvādaśī and making the prescribed offering/gift to a vedavid brāhmaṇa specifically on that Dvādaśī.
While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter frames terrestrial balance through socio-political stability: the king’s loss of treasury and realm leads to displacement and disorder, and the rite’s outcome restores governance and security. In the Varāha–Pṛthivī frame, such restoration functions as an indirect ethic of protecting Pṛthivī by re-aligning human conduct, redistribution (dāna), and lawful rule.
Durvāsas functions as the transmitting authority for the rite; Vasiṣṭha appears as the advising maharṣi at whose āśrama the dispossessed King Vatsa takes refuge; Vatsa is the exemplary ruler whose narrative demonstrates the vrata’s promised results (victory, restored rājya, and final attainment of Viṣṇuloka).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.