Adhyaya 27: The Slaying of Andhaka and the Manifestation of the Eight Mother-Goddesses from Divine Afflictions

Verse 1

महातपा उवाच । पूर्वमासीन्महादैत्यो बलवानन्धको भुवि । स देवान् वशमानिन्ये ब्रह्मणो वरदर्पितः ॥ २७.१ ॥

महातपा उवाच—पूर्वं भुवि बलवान् महादैत्यो दानवोऽन्धकः आसीत्। ब्रह्मणो वरदानेन दर्पितः स देवान् वशमानिन्ये॥

Verse 2

तेनात्मवान् सुराः सर्वे त्याजिता मेरुपर्वतम् । ब्रह्माणं शरणं जग्मुरन्धकस्य भयार्दिताः ॥ २७.२ ॥

तेनात्मवता सर्वे सुराः मेरुपर्वतात् त्याजिताः। अन्धकभयार्दिताः शरणार्थं ब्रह्माणं जग्मुः॥

Verse 3

तानागतांस्तदा ब्रह्मा उवाच सुरसत्तमान् । किमागमनकृत्यं वो देवा ब्रूत किमास्यते ॥ २७.३ ॥

तानागतान् तदा ब्रह्मा उवाच सुरसत्तमान्—किमागमनकृत्यं वः? देवा ब्रूत, किमास्यते?॥

Verse 4

देवा ऊचुः । अन्धकेनार्दिताः सर्वे वयं देवा जगत्पते । त्राहि सर्वांश्चतुर्वक्त्र पितामह नमोऽस्तु ते ॥ २७.४ ॥

देवा ऊचुः—अन्धकेनार्दिताः सर्वे वयं देवा जगत्पते। त्राहि सर्वान् चतुर्वक्त्र पितामह नमोऽस्तु ते॥

Verse 5

ब्रह्मोवाच । अन्धकान्नैव शक्तोऽहं त्रातुं वै सुरसत्तमाः । भवं शर्वं महादेवं व्रजाम शरणार्थिनः ॥ २७.५ ॥

ब्रह्मोवाच—अन्धकात् त्रातुं नाहं शक्तो वै सुरसत्तमाः। भवं शर्वं महादेवं व्रजाम शरणार्थिनः॥

Verse 6

किन्तु पूर्वं मया दत्तो वरस्तस्य सुरोत्तमाः । अवध्यस्त्वं हि भविता न शरीरं स्पृशेन्मही ॥ २७.६ ॥

किन्तु पूर्वं मया तस्मै वरः प्रदत्तः, सुरोत्तमाः—अवध्यस्त्वं भविष्यसि; तव शरीरं भूमिं न स्प्रक्ष्यति॥

Verse 7

तस्यैवं बलिनस्त्वेको हन्ता रुद्रः परंतपः । तत्र गच्छामहे सर्वे कैलासनिलयं प्रभुम् ॥ २७.७ ॥

तस्यैवं बलिनः एक एव हन्ता—रुद्रः परंतपः; अतः सर्वे वयं कैलासनिलयं प्रभुं प्रति गच्छामः॥

Verse 8

एवमुक्त्वा ययौ ब्रह्मा सदेवो भवसन्निधौ । तस्य संदर्शनाद् रुद्रः प्रत्युत्थानादिकाः क्रियाः । कृत्वाभ्युवाच देवेशो ब्रह्माणं भुवनेश्वरम् ॥ २७.८ ॥

एवमुक्त्वा ब्रह्मा सदेवः भवसन्निधौ ययौ। तं दृष्ट्वा रुद्रः प्रत्युत्थानादिकाः क्रियाः कृत्वा, देवेशो ब्रह्माणं भुवनेश्वरम् अभ्युवाच॥

Verse 9

शम्भुरुवाच । किं कार्यं देवताः सर्वा आगता मम सन्निधौ । येनाहं तत्करोम्याशु आज्ञा कार्या हि सत्वरम् ॥ २७.९ ॥

शम्भुरुवाच—किं कार्यं यदर्थं सर्वा देवताः मम सन्निधौ आगताः? तन्मे ब्रूत, येनाहं तत् आशु करोमि; आज्ञा हि सत्वरं कार्या॥

Verse 10

देवा ऊचुः । रक्षस्व देव बलिनस् त्वन्धकाद् दुष्टचेतसः ॥ २७.१० ॥

देवा ऊचुः—हे देव, बलिनोऽपि वयं दुष्टचेतसः अन्धकात् रक्षस्व॥

Verse 11

यावदेवं सुराः सर्वे शंसन्ति परमेष्ठिनः । तावत् सैन्येन महता तत्रैवान्धक आययौ ॥ २७.११ ॥

यावदेवं सुराः सर्वे परमेष्ठिनं स्तुवन्ति स्म, तावत् तस्मिन्नेव काले महता सैन्येन सहान्धकस्तत्रैव समाययौ।

Verse 12

बलेन चतुरङ्गेण हन्तुकामो भवं मृधे । तस्य भार्यां गिरिसुतां हर्तुमिच्छन् ससाधनः ॥ २७.१२ ॥

स चतुरङ्गबलसमन्वितः मृधे भवं हन्तुमिच्छन्, गिरिसुतां तस्य भार्यां हर्तुमपि ससाधनः अभिलषन्।

Verse 13

तं दृष्ट्वा सहसाऽऽयान्तं देवशक्रप्रहारिणम् । सन्नह्य सहसा देवा रुद्रस्यानुचरा भवन् ॥ २७.१३ ॥

तं सहसाऽऽयान्तं देवशक्रप्रहारिणं दृष्ट्वा, देवा अपि सहसा सन्नह्य रुद्रस्यानुचराः अभवन्।

Verse 14

रुद्रोऽपि वासुकिं ध्यात्वा तक्षकं च धनञ्जयम् । वलयं कटिसूत्रं च चकार परमेश्वरः ॥ २७.१४ ॥

रुद्रोऽपि वासुकिं ध्यात्वा तक्षकं च धनञ्जयम्, परमेश्वरः वलयं कटिसूत्रं च निर्ममे।

Verse 15

नीलनामाच दैत्येन्द्रो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम् । आगतस्त्वरितः शक्रहस्तीवोद्धतरूपवान् ॥ २७.१५ ॥

नीलनाम दैत्येन्द्रो हस्ती भूत्वा भवान्तिकं त्वरितः समाययौ, शक्रहस्तिवदुद्धतरूपवान्।

Verse 16

स ज्ञातो नन्दिना दैत्यो वीरभद्राय दर्शितः । वीरभद्रोऽपि सिंहेन रूपेणाहत्य च द्रुतम् ॥ २७.१६ ॥

स दैत्यो नन्दिना ज्ञातः वीरभद्राय दर्शितः। वीरभद्रोऽपि सिंह-रूपेण तं शीघ्रमाहत्य निपातयामास॥

Verse 17

तस्य कृत्तिं विदार्याशु करिणस्त्वञ्जनप्रभाम् । रुद्रायार्पितवान् सोऽपि तमेवाम्बरमाकरोत् । ततः प्रभृति रुद्रोऽपि गजचर्मपटोऽभवत् ॥ २७.१७ ॥

स करिणोऽञ्जन-प्रभां कृत्तिं शीघ्रं विदार्य रुद्रायार्पयामास। रुद्रोऽपि तामेव कृत्तिं वस्त्रत्वेन अकरोत्; ततः प्रभृति स गजचर्मपटोऽभवत्॥

Verse 18

गजचर्मपटो भूत्वा भुजङ्गाभरणोज्ज्वलः । आदाय त्रिशिखं भीमं सगणोऽन्धकमन्वयात् ॥ २७.१८ ॥

गजचर्मपटो भूत्वा भुजङ्गाभरणैः शोभमानः। त्रिशिखं भीमं त्रिशूलमादाय सगणोऽन्धकमन्वयात्॥

Verse 19

ततः प्रवृत्ते युद्धे च देवदानवयोर्महत् । इन्द्राद्या लोकपालास्तु स्कन्दः सेनापतिस्तथा । सर्वे देवगणाश्चान्ये युयुधुः समरे तदा ॥ २७.१९ ॥

ततः प्रवृत्ते देवदानवयोर्महति युद्धे। इन्द्रादयः लोकपालाः स्कन्दः सेनापतिश्च, अन्ये च सर्वे देवगणाः तदा समरे युयुधुः॥

Verse 20

तं दृष्ट्वा नारदाऽ युद्धं ययौ नारायणं प्रति । शशंस च महद्युद्धं कैलासे दानवैः सह ॥ २७.२० ॥

तद् युद्धं दृष्ट्वा नारदः नारायणं प्रति ययौ। कैलासे दानवैः सह प्रवृत्तं महद्युद्धं च शशंस॥

Verse 21

तच्छ्रुत्वा चक्रमादाय गरुडस्थो जनार्दनः । तमेव देशमागत्य युयुधे दानवैः सह ॥ २७.२१ ॥

तच्छ्रुत्वा गरुडारूढो जनार्दनश्चक्रमादाय तमेव देशमागत्य दानवैः सह युयुधे।

Verse 22

आगत्य च ततो देवा हरिणाप्यायिता रणे । विषण्णवदनाः सर्वे पलायनपरा अभवन् ॥ २७.२२ ॥

ततो देवा आगत्य हरेण रणेऽप्यायिताः सन्तोऽपि सर्वे विषण्णवदनाः पलायनपराः अभवन्।

Verse 23

तत्र भग्नेषु देवेषु स्वयं रुद्रोऽन्धकं ययौ । तत्र तेन महद्युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ॥ २७.२३ ॥

तत्र देवेषु भग्नेषु स्वयं रुद्रोऽन्धकं प्रति ययौ; तत्र तेन सह लोमहर्षणं महद्युद्धमभवत्।

Verse 24

तत्र देवोऽप्यसौ दैत्यं त्रिशूलेनाहनद् भृशम् । तस्याहतस्य यद् रक्तमपतद् भूतले किल । तत्रान्धका असंख्याता बभूवुरपरे भृशम् ॥ २७.२४ ॥

तत्रासौ देवो दैत्यं त्रिशूलेन भृशमाहनत्; तस्याहतस्य यद्रक्तं भूतलेऽपतत्, तत्रापरेऽसंख्याता अन्धका बहवोऽभवन्।

Verse 25

तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रुद्रो शूलेऽन्धकं मृधे । गृहीत्वा त्रिशिखाग्रेण ननर्त परमेश्वरः ॥ २७.२५ ॥

तद् महदाश्चर्यं दृष्ट्वा रुद्रो मृधे त्रिशिखाग्रेण शूलेऽन्धकं गृहीत्वा परमेश्वरो ननर्त।

Verse 26

असृग्धारातुषारैस्तु शूलप्रोतस्य चासकृत् । अनारतं समुत्तस्थुस्ततो रुद्रो रुषान्वितः ॥ २७.२७ ॥

शूलप्रोतस्य तस्यासकृद् असृग्धाराः तुषारसदृशाः अनारतं समुत्तस्थुः; ततः रुद्रो रुषान्वितः समुत्थितः॥

Verse 27

तस्य क्रोधेन महता मुखाज्ज्वाला विनिर्ययौ । तद्रूपधारिणी देवी यां तां योगेश्वरीं विदुः ॥ २७.२८ ॥

तस्य महाक्रोधात् मुखाज्ज्वाला विनिर्ययौ; तद्रूपधारिणी देवी सा योगेश्वरीति विदिता॥

Verse 28

स्वरूपधारिणी चान्या विष्णुनापि विनिर्मिता । ब्रह्मणा कार्तिकेयेन इन्द्रेण च यमेन च । वराहेण च देवेन विष्णुना परमेष्ठिना ॥ २७.२९ ॥

अन्या च स्वरूपधारिणी विष्णुनापि विनिर्मिता; ब्रह्मणा कार्तिकेयेन इन्द्रेण यमेन वराहेण च देवेन, विष्णुना परमेष्ठिना च॥

Verse 29

पातालोद्धरणं रूपं तस्या देव्या विनिर्ममे । माहेश्वरी च राजेन्द्र इत्येता अष्टमारतः ॥ २७.३० ॥

तस्या देव्या पातालोद्धरणं रूपं विनिर्ममे; सा च माहेश्वरीति, राजेन्द्र, इत्येता अष्टमारतः क्रमात्॥

Verse 30

कारणं तानि यत्प्रोक्तं क्षेत्रज्ञेनावधारणम् । शरीराद् देवतानां तु तदिदं कीर्तितं मया ॥ २७.३१ ॥

तानि यत् कारणं प्रोक्तं तत् क्षेत्रज्ञेनावधारितम्; देवानां शरीरसम्बन्धे चैतदिदं मया कीर्तितम्॥

Verse 31

कामः क्रोधस्तथा लोभो मदो मोहः अथ पञ्चमः । मात्सर्यं षष्ठमित्याहुः पैशुन्यं सप्तमं तथा । असूया चाष्टमी ज्ञेया इत्येता अष्टमातरः ॥ २७.३२ ॥

कामः क्रोधस्तथा लोभो मदो मोहः पञ्चमः स्मृतः। मात्सर्यं षष्ठमित्याहुः पैशुन्यं सप्तमं तथा। असूया चाष्टमी ज्ञेया—इत्येता अष्टमातरः॥

Verse 32

कामं योगेश्वरीं विद्धि क्रोधो माहेश्वरीं तथा । लोभस्तु वैष्णवी प्रोक्ता ब्रह्माणी मद एव च ॥ २७.३३ ॥

कामं योगेश्वरीं विद्धि क्रोधो माहेश्वरीं तथा। लोभस्तु वैष्णवी प्रोक्ता ब्रह्माणी मद एव च॥

Verse 33

मोहः स्वयम्भूः कौमारी मात्सर्यं चेन्द्रजं विदुः । यमदण्डधरा देवी पैशुन्यं स्वयमेव च । असूया च वराहाख्या इत्येताः परिकीर्तिताः ॥ २७.३४ ॥

मोहः स्वयम्भूः कौमारी मात्सर्यं चेन्द्रजं विदुः। यमदण्डधरा देवी पैशुन्यं स्वयमेव च। असूया च वराहाख्या—इत्येताः परिकीर्तिताः॥

Verse 34

कामादिगण एषोऽयं शरीरे परिकीर्तितः । जग्राह मूर्त्तिं तु यथा तथा ते कीर्तितं मया ॥ २७.३५ ॥

कामादिगण एषोऽयं शरीरे परिकीर्तितः। जग्राह मूर्तिं तु यथा तथा ते कीर्तितं मया॥

Verse 35

एताभिर्देवताभिश्च तस्य रक्तेऽतिशोषिते । क्षयं गताऽसुरी माया स च सिद्धोऽन्धकोऽभवत् ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मविद्यामृतं मया ॥ २७.३६ ॥

एताभिर्देवताभिश्च तस्य रक्तेऽतिशोषिते। क्षयं गताऽसुरी माया स च सिद्धोऽन्धकोऽभवत्। एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मविद्यामृतं मया॥

Verse 36

य एतच्छृणुयान्नित्यं मातॄणामुद्भवं शुभम् । तस्य ताः सर्वतो रक्षां कुर्वन्त्यनुदिनं नृप ॥ २७.३७ ॥

हे नृप, यः कश्चिदेतन्मातॄणामुद्भवकथां शुभां नित्यं शृणुयात्, तस्य ताः मातरः सर्वतः प्रतिदिनं रक्षां कुर्वन्ति।

Verse 37

यश्चैतत् पठते जन्म मातॄणां पुरुषोत्तम । स धन्यः सर्वदा लोके शिवलोकं च गच्छति ॥ २७.३८ ॥

हे पुरुषोत्तम, यश्चैतन्मातॄणां जन्मकथां पठति, स लोके सर्वदा धन्यः, शिवलोकं च गच्छति।

Verse 38

तासां च ब्रह्मणा दत्ता अष्टमी तिथिरुत्तमा । एताः सम्पूजयेद् भक्त्या बिल्वाहारो नरः सदा । तस्य ताः परितुष्टास्तु क्षेमारोग्यं ददन्ति च ॥ २७.३९ ॥

तासां ब्रह्मणा दत्ता अष्टमी तिथिरुत्तमा। नरः सदा बिल्वाहारः सन् भक्त्या एताः सम्पूजयेत्। ताः परितुष्टाः तस्मै क्षेममारोग्यं च ददति।

Verse 39

इतरेऽप्यन्धकाः सर्वे चक्रेण परमेष्ठिना । नारायणेन निहतास्तत्र येऽन्ये समुत्थिताः ॥

इतरेऽप्यन्धकाः सर्वे चक्रेण परमेष्ठिना । नारायणेन निहतास्तत्र येऽन्ये समुत्थिताः ॥