Adhyaya 26: The Sun’s Assumption of Form and the Gods’ Hymn of Pacification

Verse 1

प्रजापाल उवाच । शरीरस्य कथं मूर्तिग्रहणं ज्योतिषो द्विज । एतन्मे संशयं छिन्धि प्रणतस्य द्विजोत्तम ॥ २६.१ ॥

प्रजापाल उवाच। द्विज, ज्योतिषः सम्बन्धे शरीरस्य कथं मूर्तिग्रहणं भवति? मे संशयं छिन्धि, प्रणतस्य, द्विजोत्तम॥

Verse 2

महातपाः उवाच । योऽसावात्मा ज्ञानशक्तिरेको एव सनातनः । स द्वितीयं यदा चैच्छत् तदा स्वात्मस्थितो ज्वलत् ॥ २६.२ ॥

महातपाः उवाच। योऽसावात्मा ज्ञानशक्तिरेकः सनातनः। स यदा द्वितीयमिच्छत् तदा स्वात्मस्थितो ज्वलितवान्॥

Verse 3

यः सूर्य इति भास्वांस्तु अन्योन्येन महात्मनः । लोलीभूतानि तेजांसि भासयन्ति जगत्त्रयम् ॥ २६.३ ॥

यः सूर्य इति भास्वान् प्रसिद्धः, स महात्मनां ज्योतिषां परस्परसंयोगेन लोलीभूतानि नानातेजांसि प्रेरयन् जगत्त्रयं प्रकाशयति।

Verse 4

तस्मिन् सर्वे सुराः सिद्धा गणाः सर्वे महर्षिभिः । समं सूता इति विभो तस्मात् सूर्यो भवान् स्तुतः ॥ २६.४ ॥

तस्मिन् स्थाने सर्वे सुराः सिद्धाश्च सर्वे गणाः महर्षिभिः सह समं ‘सूता’ इति विभुं एकस्वरेण ऊचुः; तस्मात् हे प्रभो, भवान् सूर्यः स्तूयते।

Verse 5

लोलिभूतस्य तस्याशु तेजसोऽभूच्छरीरकम् । पृथक्त्वेन रविः सोऽथ कीर्त्यते वेदवादिभिः ॥ २६.५ ॥

लोलीभूतस्य तस्य तेजसः शीघ्रं शरीरकं पृथगभवत्; ततः पृथक्त्वेन स रविः इति वेदवादिभिः कीर्त्यते।

Verse 6

भासयन् सर्वलोकांस्तु यतोऽसावुत्थितो दिवि । अतोऽसौ भास्करः प्रोक्तः प्रकर्षाच्च प्रभाकरः ॥ २६.६ ॥

यतोऽसौ सर्वलोकान् भासयन् दिवि उत्थितः, अतोऽसौ ‘भास्करः’ इति प्रोक्तः; प्रकर्षेण प्रभां करोतीति ‘प्रभाकरः’ अपि कथ्यते।

Verse 7

दिवा दिवस इत्युक्तस्तत्कारित्वाद् दिवाकरः । सर्वस्य जगतस्त्वादिरादित्यस्तेन उच्यते ॥ २६.७ ॥

दिवा ‘दिवस’ इत्यपि उक्तः, तत्कर्तृत्वात् ‘दिवाकरः’ इति संज्ञितः; सर्वजगतः आदिरिति तेन ‘आदित्यः’ इति उच्यते।

Verse 8

एतस्य द्वादशादित्याः संभूतास्तेजसा पृथक् । प्रधान एव सर्वेषां सर्वदा स विबुध्यते ॥ २६.८ ॥

एतस्मादेव द्वादशादित्याः स्वस्वतेजसा पृथगुत्पन्नाः। स एव सर्वेषां मध्ये नित्यं प्रधान इति विबुध्यते॥

Verse 9

तं दृष्ट्वा जगतो व्याप्तिं कुर्वाणं परमेश्वरम् । तस्यैवान्तः स्थिताः देवा विनिष्क्रम्य स्तुतिं जगुः ॥ २६.९ ॥

परमेश्वरं जगतो व्याप्तिं कुर्वाणं दृष्ट्वा, तस्यैवान्तःस्थिताः देवाः विनिष्क्रम्य स्तुतिं जगुः॥

Verse 10

देवा ऊचुः । भवान् प्रसूतिर् जगतः पुराणः क्षयामलैव प्रदहन् जगन्ति । समुत्थितो नाथ शमं प्रयाहि मा देवलोकान् प्लुष कर्मसाक्षिन् ॥ २६.१० ॥

देवा ऊचुः—भवान् जगतः पुराणः प्रसूतिः; क्षयाग्निरिव जगन्ति प्रदहसि। समुत्थितो नाथ शमं प्रयाहि; मा देवलोकान् प्लुष, कर्मसाक्षिन्॥

Verse 11

त्वया ततं सर्वत एव तेजः प्रतापिना सूर्य यजुःप्रवृत्ते । तिग्मं रथाङ्गं तव देवकल्पं कालाख्यमध्वान्तकरं वदन्ति ॥ २६.११ ॥

त्वया प्रतापिना सूर्य सर्वत एव तेजः ततं, यजुःप्रवृत्ते च प्रवर्तितम्। तव तिग्मं रथाङ्गं देवकल्पं ‘काल’ इति वदन्ति, यदन्धकारहरम्॥

Verse 12

प्रभाकरसक्त्वं रविरादिदेव आत्मा समस्तस्य चराचरस्य । पितामहसक्त्वं वरुणो यमश्च भूतं भविष्यच्च वदन्ति सिद्धाः ॥ २६.१२ ॥

प्रभाकरसक्त्वं रविरादिदेवः समस्तस्य चराचरस्यात्मा इति वदन्ति। पितामहसक्त्वं वरुणो यमश्च भूतं भविष्यच्चेति सिद्धा वदन्ति॥

Verse 13

ध्वान्तं प्रणु त्वं सुरलोकपूज्य प्रयाहि शान्तिं पितरो वदन्ति । वेदान्तवेद्योऽसि मखेषु देव त्वं हूयसे विष्णुरसि प्रसह्य । इति स्तुतस्तैः सुरनाथ भक्त्या प्रपाहि शम्भो न इति प्रसह्य ॥ २६.१३ ॥

ध्वान्तं प्रणुद त्वं सुरलोकपूज्य; शान्तिं प्रयाहि—इति पितरः वदन्ति। वेदान्तवेद्योऽसि; मखेषु देव त्वं हूयसे; विष्णुरसि प्रसह्य। इति सुरनाथेन नीतैः भक्त्या स्तुतः—“शम्भो, नः प्रपाहि” इति प्रसह्य।

Verse 14

एवमुक्तस्तदा देवैः सौम्यां मूर्तिमथाकरॊत् । प्रकाशत्वं जगामाशु देवतानां महाप्रभः ॥ २६.१४ ॥

एवमुक्तस्तदा देवैः स महाप्रभः सौम्यां मूर्तिमथ अकरोत्। आशु प्रकाशत्वं जगाम देवतानाम्।

Verse 15

एतत्सर्वं सुराणां तु दहनं शामितं पुरा । सप्तम्यां खलु सूर्येण मूर्त्तित्वं कृतवान् भुवि ॥ २६.१५ ॥

एतत्सर्वं सुराणां तु दहनं पुरा शामितम्। सप्तम्यां खलु सूर्येण भुवि मूर्त्तित्वं कृतवान्।

Verse 16

एतां यः पुरुषो भक्त्या उपास्ते सूर्यमर्चयेत् । भास्करेण च तस्यासौ फलमिष्टं प्रयच्छति ॥ २६.१६ ॥

एतां यः पुरुषो भक्त्या उपास्ते सूर्यमर्चयेत्। भास्करेण च तस्यासौ फलमिष्टं प्रयच्छति।

Verse 17

एतत् ते कथितं राजन् सूर्याख्यानं पुरातनम् । आदिमन्वन्तरे वृत्तं मातरः शृणु सांप्रतम् ॥ २६.१७ ॥

एतत् ते कथितं राजन् सूर्याख्यानं पुरातनम्। आदिमन्वन्तरे वृत्तं मातरः शृणु सांप्रतम्।