Adhyaya 183: Installation of a Clay Icon (Mṛnmayārcā) and the Ritual Protocol of Worship

Verse 1

अथ मृन्मयार्चास्थापनम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तिष्ठामि मृन्मयीं चापि प्रतिमां पूजनेच्छया

अथ मृन्मयार्चास्थापनम् । श्रीवराह उवाच । पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे । तिष्ठामि मृन्मयीं चापि प्रतिमां पूजनेच्छया।

Verse 2

अर्च्चां च मृण्मयीं कृत्वा अस्पुटां चाप्यखण्डिताम् ॥ नाधिकां वामनां चापि न वक्रां कारयेद्बुधः ॥

अर्च्चां च मृण्मयीं कृत्वा अस्पुटां चाप्यखण्डिताम् । नाधिकां वामनां चापि न वक्रां कारयेद्बुधः।

Verse 3

ईदृशीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मपरायणः ॥ भूमे सर्वाणि कर्माणि यथा वा रोचते तथा ॥

एवमेतादृशीं प्रतिमां निर्माय मम कर्मपरायणः, हे भूमे, सर्वाणि कर्माणि यथारुचि यथायोग्यं च आचरितुं शक्नोति।

Verse 4

काष्ठानामप्यलाभे तु मृण्मयीं तत्र कारयेत् ॥ शैलजां वा ततो भूमे मम कर्मपरायणः ॥

काष्ठानामपि अलाभे तु तत्र मृण्मयीं प्रतिमां कारयेत्; अथवा ततः परं, हे भूमे, शैलजां प्रतिमां कारयेत्—मम कर्मपरायणः।

Verse 5

ताम्रेण कांस्यरौप्येण सौवर्णत्रपु-रीतिभिः ॥ कुर्वन्ति शुभकर्माणः कोविदः प्रतिमां शुभाम् ॥

ताम्रेण कांस्येन रौप्येण सौवर्णेन त्रपुणा रीत्या च, शुभकर्माणः कोविदाः शिल्पिनः शुभां प्रतिमां कुर्वन्ति।

Verse 6

अर्चनं त्वपरं वेद्यां मम कर्मपरिग्रहात् ॥ केचिल्लोकापवादेन ख्यात्यै कुर्वन्ति केचन ॥

अर्चनं त्वपरं वेद्यं मम कर्मपरिग्रहात्; केचिद् लोकापवादेन, केचिद् ख्यात्यै एव कुर्वन्ति।

Verse 7

गृहं चालोच्य कश्चिन्मां पूजयेत्कामनापरः ॥ पूजयेद्यदि वा चक्रं मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥

गृहं चालोच्य कश्चित् कामनापरः मां पूजयेत्; अथवा मम तेजोऽंशसम्भवं चक्रं पूजयेत्।

Verse 8

भूमे एवं विजानीहि स्थापितोऽहं न संशयः ॥ सम्पदस्तु प्रयच्छामि पूजितोऽहं धराधरे ॥

हे भूमे, एवं विजानीहि—स्थापितोऽहं न संशयः। पूजितोऽहं धराधरे, सम्पदस्तु प्रयच्छामि॥

Verse 9

मन्त्रैर्वा विधिपूर्वेण यो मे कर्माणि कारयेत् ॥ यं यं फलं समुद्दिश्य मां पूजयति मानवः ॥

मन्त्रैर्वा विधिपूर्वेण यो मे कर्माणि कारयेत्। यं यं फलं समुद्दिश्य मां पूजयति मानवः॥

Verse 10

मद्भक्तः सततं नित्यं कर्मणा परिवेष्टितः ॥ स वै मत्परितोषार्थं मनस्येव प्रपूजयेत् ॥

मद्भक्तः सततं नित्यं कर्मणा परिवेष्टितः। स वै मत्परितोषार्थं मनस्येव प्रपूजयेत्॥

Verse 11

दद्याज्जलाञ्जलिं मह्यं तेन मे प्रीतिरुत्तमा ॥ तस्य किं सुमनोभिश्च जाप्येन नियमेन किम् ॥

दद्याज्जलाञ्जलिं मह्यं तेन मे प्रीतिरुत्तमा। तस्य किं सुमनोभिश्च जाप्येन नियमेन किम्॥

Verse 12

मह्यं चिन्तयतो नित्यं निभृतेनान्तरात्मना ॥ तस्य कामान्प्रयच्छामि दिव्यान्भोगान्मनोरमान् ॥

मह्यं चिन्तयतो नित्यं निभृतेनान्तरात्मना। तस्य कामान्प्रयच्छामि दिव्यान्भोगान्मनोरमान्॥

Verse 13

एतत्ते सर्वमाख्यातं सुगोप्यं च प्रयत्नतः ॥ मृन्मयीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मसु निष्ठितः ॥

एतत् सर्वं तुभ्यम् आख्यातं मया; एतत् सुगोप्यं प्रयत्नतः। मृन्मयीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मसु निष्ठितो भव।

Verse 14

श्रवणे चैव नक्षत्रे कुर्यात्तस्याधिवासनम् ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन स्थापयेन्मन्त्रपूर्वकम् ॥

श्रवणे नक्षत्रे तस्याधिवासनं कुर्यात्। पूर्वोक्तेन विधानेन मन्त्रपूर्वकं स्थापयेत्।

Verse 15

पञ्चगव्यं च गन्धं च वारिणा सह मिश्रयेत् ॥ ततो मे स्नपनं कार्यमिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

पञ्चगव्यं गन्धं च वारिणा सह मिश्रयेत्। ततः मे स्नपनं कार्यं, इमं मन्त्रम् उदाहरेत्।

Verse 16

मन्त्रः— योऽसौ भवान्सर्वजगत्प्रकर्त्ता यस्य प्रसादेन भवन्ति लोकाः ॥ स त्वं कुरुष्वाच्युत मत्प्रसादं त्वं तिष्ठ चार्चासु च मृन्मयीषु ॥

मन्त्रः— योऽसौ भवान् सर्वजगत्प्रकर्त्ता, यस्य प्रसादेन भवन्ति लोकाः। स त्वं कुरुष्वाच्युत मत्प्रसादं, त्वं तिष्ठ चार्चासु च मृन्मयीषु।

Verse 17

कारणकारणं ह्युग्रतेजसं द्युतिमन्तं महापुरुषं नमो नमः ॥ अनेन मन्त्रेण वेश्मनि प्रविश्य स्थापनां कुर्यात् ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण स्थापयेन्मां समाहितः ॥ पूर्ववत्स्थापयेत्तत्र चतुरः कलशान्पुरा ॥ चतुरस्तान्गृहीत्वा च इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

कारणकारणं ह्युग्रतेजसं द्युतिमन्तं महापुरुषं नमो नमः। अनेन मन्त्रेण वेश्मनि प्रविश्य स्थापनां कुर्यात्। अनेनैव तु मन्त्रेण समाहितः मां स्थापयेत्। पूर्ववत् तत्र पुरा चतुरः कलशान् स्थापयेत्। चतुरस्तान् गृहीत्वा च इमं मन्त्रम् उदाहरेत्।

Verse 18

मन्त्रः— ॐ वरुणं समुद्रो लब्ध्वा सम्पूजितो ह्यात्ममतिप्रसन्नः ॥ एतेन मन्त्रेण ममाभिषेकं प्राप्तं वरिष्ठं हि स ऊर्ध्वबाहुः ॥ अग्निश्च भूमिश्च रसाश्च सर्वे भवन्ति यस्मात्सततं नमस्ये ॥

मन्त्रः— ॐ । वरुणं समुद्रं लब्ध्वा सम्पूजितो ह्यात्ममतिप्रसन्नः । एतेन मन्त्रेण ममाभिषेकः प्राप्तो वरिष्ठः; स ऊर्ध्वबाहुः । यस्मात् अग्निर्भूमिश्च रसाश्च सर्वे जायन्ते, तस्मै सततं नमस्ये ।

Verse 19

अगुरुं चैव धूपं च सकर्पूरं सकुङ्कुमम् ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा धूपं प्रकल्पयेत् ॥

अगुरुं चैव धूपं च सकर्पूरं सकुङ्कुमम् । नमो नारायणायेति उक्त्वा धूपं प्रकल्पयेत् ॥

Verse 20

धूपं दत्त्वा यथान्यायं पीतं वस्त्रं तु दापयेत् ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत् ॥

धूपं दत्त्वा यथान्यायं पीतं वस्त्रं तु दापयेत् । नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत् ॥

Verse 21

मन्त्रः— वस्त्रेण पीतेन सदा प्रसन्नो यस्मिन्प्रसन्ने तु जगत्प्रसन्नम् ॥ गृह्णातु वस्त्रं सुमुखः प्रसन्नो देवः सदा पातु भवस्य बन्धात् ॥

मन्त्रः— वस्त्रेण पीतेन सदा प्रसन्नो यस्मिन् प्रसन्ने तु जगत्प्रसन्नम् । गृह्णातु वस्त्रं सुमुखः प्रसन्नो देवः सदा पातु भवस्य बन्धात् ॥

Verse 22

तत एतेन मन्त्रेण वस्त्रं दद्याद्यथोचितम् ॥ धूपदीपादिभिः पूज्य प्रापणं परिकल्पयेत् ॥

ततः एतेन मन्त्रेण वस्त्रं दद्याद् यथोचितम् । धूपदीपादिभिः पूज्य प्रापणं परिकल्पयेत् ॥

Verse 23

पूर्वोक्तेन विधानेन दद्यात्प्रापणकं नरः ॥ पश्चादाचमनं दद्यान्मन्त्रपूर्वं प्रयत्नतः ॥

पूर्वोक्तेन विधानेन नरः प्रापणकं दद्यात् । पश्चात् मन्त्रपूर्वं प्रयत्नतः आचमनं दद्यात् ॥

Verse 24

मन्त्रः— शान्तिर्भवतु देवानां ब्रह्मक्षत्रविशां तथा ॥ शान्तिर्भवतु वृद्धानां बालानां शान्तिरुत्तमा ॥

मन्त्रः— देवानां शान्तिर्भवतु, ब्रह्मक्षत्रविशां तथा । वृद्धानां शान्तिर्भवतु, बालानां शान्तिरुत्तमा ॥

Verse 25

देवो वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यपूरिता ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण शान्तिं कृत्वा विधानतः ॥

देवः पर्जन्यः वर्षतु, पृथिवी सस्यपूरिता भवतु । अनेनैव मन्त्रेण विधानतः शान्तिं कृत्वा ॥

Verse 26

पश्चाद्भागवतान्पूज्य ततो ब्राह्मणपूजनम् ॥ शिरसा वचनं कार्यं दक्षिणाभिः प्रपूज्य च ॥

पश्चाद् भागवतान् पूज्य, ततः ब्राह्मणपूजनम् । शिरसा वचनं कार्यं, दक्षिणाभिः प्रपूज्य च ॥

Verse 27

अच्छिद्रं वाच्य पश्चाच्च कुर्यादेवं विसर्जनम् ॥ एवं विसर्जनं कृत्वा ये च तत्र समागताः ॥

पश्चाद् ‘अच्छिद्रम्’ इति वाच्य, एवम् विसर्जनं कुर्यात् । एवं विसर्जनं कृत्वा ये च तत्र समागताः ॥

Verse 28

यो गुरुं पूजयेद्भक्त्या विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ तेनाहं पूजितो नित्यं देवि सत्यं ब्रवीमि ते ॥

यो गुरुं भक्त्या विधिदृष्टेन कर्मणा पूजयेत्, तेन नित्यं अहं पूजितो भवामि; देवि, ते सत्यं ब्रवीमि।

Verse 29

तुष्टो ददाति कृच्छ्रेण ग्राममात्रं नराधिपः ॥ आब्रह्मपदपर्यन्तं हेलया यच्छते गुरुः ॥

तुष्टोऽपि नराधिपः कृच्छ्रेण ग्राममात्रं ददाति; गुरुः तु हेलया आब्रह्मपदपर्यन्तं यच्छति।

Verse 30

तथैव मम शास्त्रेषु ममैव वचनाच्छुभे ॥ सर्वशास्त्रेषु कल्याणि गुरुपूजा व्यवस्थिताः ॥

तथैव मम शास्त्रेषु ममैव वचनात्, शुभे; सर्वशास्त्रेषु कल्याणि गुरुपूजा व्यवस्थिताः।

Verse 31

य एतेन विधानेन कुर्यात्संस्थापनं मम ॥ तारितानि कुलान्येव त्रीणि त्रिंशच्च सप्ततिः ॥

य एतेन विधानेन मम संस्थापनं कुर्यात्, तेन कुलान्येव तारितानि—त्रीणि त्रिंशच्च सप्ततिः।

Verse 32

पूजायां मम मार्गेषु पतन्ति जलबिन्दवः ॥ तावद्वर्षसहस्राणि मम लोकेषु मोदते

पूजायां मम मार्गेषु यदा जलबिन्दवः पतन्ति, तावद्वर्षसहस्राणि मम लोकेषु मोदते।

Verse 33

एवं ते कथितं भूमे स्थापने मृण्मयस्य तु ॥ कथयिष्यामि ते ह्यन्यत्सर्वभागवतप्रियं

एवं ते भूमे मृण्मयप्रतिमास्थापनविधिः कथितः। इदानीं तेऽन्यदपि सर्वभागवतप्रियं वक्ष्यामि॥

Verse 34

तत्तत्फलं प्रयच्छामि प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥ मम चैव प्रसादेन प्राप्नोति गतिमुत्तमाम्

तत्तत्फलं प्रयच्छामि प्रसन्नेनान्तरात्मना। मम चैव प्रसादेन प्राप्नोति गतिमुत्तमाम्॥

Verse 35

एवमास्नाप्य विधिवन्मम कर्मपरायणः ॥ पूर्वोक्तविधिना चैव गन्धमाल्यैश्च पूजयेत्

एवमास्नाप्य विधिवन्मम कर्मपरायणः। पूर्वोक्तविधिना चैव गन्धमाल्यैश्च पूजयेत्॥

Verse 36

पूजयेत् तांश्च विधिवद्वस्त्रालङ्कारभूषणैः ॥ पूजयीता गुरुं तत्र यदीच्छेन्मम सात्म्यताम्

पूजयेत् तांश्च विधिवद्वस्त्रालङ्कारभूषणैः। पूजयीता गुरुं तत्र यदीच्छेन्मम सात्म्यताम्॥