Adhyaya 172: The Harm of Destroying a Grove and the Merit of Tree-Planting as Pūrta-Dharma

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ गोकर्णस्तु तथा चक्रे तस्मिन्नायतने शुभे ॥ प्रथमेऽह्नि यथा कृत्यमेवमेव त्रयोदश ॥

श्रीवराह उवाच—गोकर्णस्तु तस्मिन् शुभे आयतने तथा चक्रे। प्रथमेऽह्नि यत्कर्तव्यं तदेव अकरोत्; एवं त्रयोदशाहानि अपि॥

Verse 2

ता देव्यॊ नृत्यगीतॆषु कुशलाश्चागमेऽभवन् ॥ सुरूपाश्च स्वलङ्काराः रमयन्ति दिने दिने ॥

ताः देव्यः नृत्यगीतयोः कुशलाः अभवन्, आगमे च निपुणाः। सुरूपाः स्वलङ्कारैः विभूषिताः, दिने दिने तं रमयन्ति स्म॥

Verse 3

गोकर्णः सर्वभावेन गृहं विस्मृतवानसौ ॥ तथैकदा स गोकर्णस्ताः देव्यश्च हतौजसः ॥

गोकर्णः सर्वभावेन तत्रासक्तः स्वगृहं विस्मृतवान्। अथैकदा स गोकर्णः ताः देव्यः हतौजसः अपश्यत्॥

Verse 4

विवर्णं वदना दीनाः भग्नालङ्कारवाससः ॥ हीनाङ्गा लुञ्चितशिरः केशपक्ष्मनखादयः ॥

तासां वदनानि विवर्णानि, ता दीनाः, भग्नालङ्कारवाससः। हीनाङ्गाः लुञ्चितशिरसः, केशपक्ष्मनखादयः क्षताः इव॥

Verse 5

दृश्यन्ते विकृताकाराः सव्रणा रुधिरस्रवाः ॥ ता दृष्ट्वाऽतीवदुःखार्ताश्चक्रे मनसि वेदनाम् ॥

विकृताकाराः सव्रणाः रुधिरस्रवाः दृश्यन्ते स्म। ताः दृष्ट्वा स अतिदुःखार्तः मनसि वेदनां चकार॥

Verse 6

अपुत्रस्य गतिर् नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ॥ मम सङ्गादिमा देव्यॊ दशमीं च दशां गताः ॥

“अपुत्रस्य गतिः नास्ति, स्वर्गो नैव—नैव च। मम सङ्गात् इमाः देव्यः दशमीं दशां गताः” इति॥

Verse 7

एवं ज्ञात्वा स पप्रच्छ तासां रूपविपर्ययम् ॥ कथयध्वं महाभागाः किमेतद्रूपव्यत्ययम् ॥

एवं ज्ञात्वा स पप्रच्छ तासां रूपविपर्ययम् । कथयध्वं महाभागाः किमेतद्रूपव्यत्ययम् ॥

Verse 8

देव्य ऊचुः ॥ अप्रष्टव्यं महाभाग दैवः सर्वेषु कारणम् ॥ कालात्मकः स भगवान् भुज्यते सुकृतं यतः ॥

देव्य ऊचुः । अप्रष्टव्यं महाभाग दैवः सर्वेषु कारणम् । कालात्मकः स भगवान् भुज्यते सुकृतं यतः ॥

Verse 9

स एव नित्यकालं च पृच्छति स्म तदुत्तरम् ॥ दुःखार्तस्य सुदीनस्य न जल्पन्त्यतिदुःखिताः ॥

स एव नित्यकालं च पृच्छति स्म तदुत्तरम् । दुःखार्तस्य सुदीनस्य न जल्पन्त्यतिदुःखिताः ॥

Verse 10

यदि गोप्यं ममार्तस्य वैरूप्यं कथयिष्यथ ॥ अगाधे दुस्तरे प्राणांस्त्यक्ष्याम्यद्य सुदुःखितः ॥

यदि गोप्यं ममार्तस्य वैरूप्यं कथयिष्यथ । अगाधे दुस्तरे प्राणांस्त्यक्ष्याम्यद्य सुदुःखितः ॥

Verse 11

एवमुक्ते तदा तासां मध्ये एका अब्रवीदिदम् ॥ दुःखं तस्य समाख्येयं यो विनाशयते रुजम् ॥

एवमुक्ते तदा तासां मध्ये एका अब्रवीदिदम् । दुःखं तस्य समाख्येयं यो विनाशयते रुजम् ॥

Verse 12

शृणु वत्स वदिष्येऽहं विरूपकरणं यथा ॥ अस्माकं च समुत्पन्नम् एकचित्तोऽवधारय ॥

शृणु वत्स, वदिष्येऽहं विरूपकरणं यथा। अस्माकं च समुत्पन्नं एकचित्तोऽवधारय॥

Verse 13

आस्ते मधुपुरी रम्या नृणां मुक्तिप्रदायिनी ॥ अयोध्याधिपतिर्वीरश्चतुरङ्गबलान्वितः ॥

आस्ते मधुपुरी रम्या नृणां मुक्तिप्रदायिनी। अयोध्याधिपतिर्वीरश्चतुरङ्गबलान्वितः॥

Verse 14

चातुर्मास्यं तीर्थसेवी स गतो भक्तिपूर्वकम् ॥ विष्णोर्देवस्य चागारं पञ्चसंख्यासमन्वितम् ॥

चातुर्मास्यं तीर्थसेवी स गतो भक्तिपूर्वकम्। विष्णोर्देवस्य चागारं पञ्चसंख्यासमन्वितम्॥

Verse 15

आरामवाटिकाः शुभ्राः प्राकारवरवेष्टिताः ॥ कूपप्रावर्तकोपेताः पुष्पजात्यः सुवासिताः ॥

आरामवाटिकाः शुभ्राः प्राकारवरवेष्टिताः। कूपप्रावर्तकोपेताः पुष्पजात्यः सुवासिताः॥

Verse 16

फलवन्तो द्रुमास्तस्मिन् सर्वर्त्तुसुमनोहराः ॥ तस्याभ्यासे स राजर्षिश्चकारावासमुत्तमम् ॥

फलवन्तो द्रुमास्तस्मिन् सर्वर्त्तुसुमनोहराः। तस्याभ्यासे स राजर्षिश्चकारावासमुत्तमम्॥

Verse 17

सेवकैर्नाशितः सर्वम् आरामः सफलद्रुमः ॥ प्राकारपरिखा चैव स्थण्डिलप्रतिमा कृता ॥

सेवकैः सर्वमपि नाशितम्—सफलद्रुमैरारामो विनष्टः। प्राकारपरिखे अपि स्थण्डिलसदृशे कृते।

Verse 18

बहुधा वार्यमाणैस्तु पापबुद्धिसमाश्रितैः ॥ एवं तेन कृतं तत्र सोऽपि दैववशङ्गतः ॥

बहुधा वार्यमाणैरपि पापबुद्धिसमाश्रितैः तथा कृतम्। तत्र तेनैव एवं कृतं, सोऽपि दैववशं गतः।

Verse 19

रुरोदोच्चैः स्वरं दीना हा कष्टमिति जल्पती ॥ सर्वासां रुदतीनां च कुररीणामिव स्वनः ॥

दीना सा उच्चैः स्वरं रुरोद—“हा कष्टम्” इति जल्पती। सर्वासां रुदतीनां स्वनोऽपि कुररीणामिवाभवत्।

Verse 20

श्रूयते बहुधाकारो गोकर्णोऽप्यतिदुःखितः ॥ एकैकस्यास्तु चक्रेऽसौ मूर्ध्ना पादाभिवन्दनम् ॥

बहुधाकारः क्रन्दः श्रूयते; गोकर्णोऽप्यतिदुःखितः। स एकैकस्याः मूर्ध्ना पादाभिवन्दनं चकार।

Verse 21

प्राञ्जलिर्दीनया वाचा सान्त्वयामास ताः शनैः ॥ प्राप्तसंज्ञास्तु ताः सर्वाः गोकर्णोऽप्याह सुस्वनः ॥

प्राञ्जलिः स दीनया वाचा ताः शनैः सान्त्वयामास। प्राप्तसंज्ञास्तु ताः सर्वाः; गोकर्णोऽपि सुस्वनः प्राह।

Verse 22

भविता यदि तत्राहं राजानं तं निवारयम् ॥ किं करिष्यामि दैवेन समर्थोऽप्यवसादितः ॥

यदि तत्राहं भवेत्, तं राजानं निवारयेयम्। किं तु करिष्यामि? दैवेन समर्थोऽपि अवसादितो भवति॥

Verse 23

इत्युक्तमात्रे वचने ताः सर्वा लब्धचेतसः ॥ ऐक्यभावेन ताः सर्वाः पप्रच्छुर्वणिजं प्रति ॥ कस्त्वं कथय कस्माच्च स्थानाद्यत्त्वमिहागतः ॥

इत्युक्तमात्रे वचने ताः सर्वा लब्धचेतसः। तत ऐक्यभावेन सर्वाः वणिजं प्रति पप्रच्छुः— कस्त्वं? कथय; कस्माच्च स्थानाद् अत्र आगतः?॥

Verse 24

गोकर्ण उवाच ॥ गोकर्णोऽहं सुचार्वास्यः सुकपोलोऽब्रवीन्मया ॥ पूर्वं दृष्टा भवत्यो वै चार्वाङ्ग्यश्चारुलोचनाः ॥

गोकर्ण उवाच— अहं गोकर्णः सुचार्वास्यः सुकपोलः। पूर्वं च भवत्यो वै दृष्टाः— चार्वाङ्ग्यः चारुलोचनाः॥

Verse 25

इदानीं मलिना जाता मम शोकविवर्धनाः ॥ कथयध्वं ममात्मानमत्र हेतुमनन्तरम् ॥

इदानीं मलिना जाता मम शोकविवर्धनाः। कथयध्वं ममात्मानम् अत्र हेतुमनन्तरम्॥

Verse 26

ज्येष्ठा सोवाच तस्याग्रे पुष्पजात्या स्वलङ्कृताः ॥ वयमारामसंस्थाश्च स्वामिना परिपालिताः ॥

ज्येष्ठा उवाच तस्याग्रे— वयं पुष्पजात्या स्वलङ्कृताः, आरामसंस्थाश्च, स्वामिना परिपालिताः॥

Verse 27

हृद्यवेषाः सुचार्वङ्ग्यः पुष्पवृद्धिरताः तदा ॥ पूर्वं द्रष्टाः सुरूपाश्च विपर्यमथो शृणु ॥

तदा वयं हृद्यवेषाः सुचार्वङ्ग्यः पुष्पवृद्धिरताश्चास्म; पूर्वं सुरूपा इति दृष्टाः, इदानीं तु विपर्ययं शृणु।

Verse 28

पुष्पमालाविहीनाश्च मूलस्कन्धावशेषिताः ॥ एवंविधाश्च संभूता नष्टसंज्ञाः स्थिताः वयम् ॥

पुष्पमालाविहीनाः, मूलस्कन्धावशेषिताः; एवंविधा वयं जाता नष्टसंज्ञाः स्थिताः।

Verse 29

यो देवस्तत्र पाषाणो मृत्पिण्डेष्टकयन्त्रितः ॥ सोऽत्र सत्त्वमयः साक्षी तस्य पुण्यस्य कर्मणि ॥

यो देवस्तत्र पाषाणरूपो मृत्पिण्डेष्टकयन्त्रितः; सोऽत्र सत्त्वमयः साक्षी तस्य पुण्यकर्मणः।

Verse 30

पुण्यं सोदकपूर्णोऽयं तस्यारामस्य सेचकः ॥ सरश्चोत्पलपूर्णं च कलहंसैर्युतं सदा ॥

पुण्यं सोदकपूर्णोऽयं तस्यारामस्य सेचकः; सरश्चोत्पलपूर्णं च कलहंसैर्युतं सदा।

Verse 31

ये च वृक्षाः फलोपेतास्ते सौवर्णाश्च सत्तम ॥ एता रक्षन्ति सततमारामं सुखदं नृणाम् ॥ तस्या नाशाद्यथा नोऽत्र जातेयं च विरूपता ॥

ये च वृक्षाः फलोपेतास्ते सौवर्णा इव, सत्तम; एता रक्षन्ति सततमारामं सुखदं नृणाम्, तस्या नाशो न भवेदत्र, न च नो विरूपता जायेत।

Verse 32

गोकर्ण उवाच ॥ आरामकर्तुः किं चात्र फलं भवति यादृशम् ॥ करणात्कूपदेवानां तस्य पुण्यफलं वद ॥

गोकर्ण उवाच ॥ अत्र आरामकर्तुः किं फलं भवति, कीदृशं च? कूपदेवताभ्यः समर्प्य कूपादीनां करणात् यत् पुण्यफलं, तत् मे वद ॥

Verse 33

ज्येष्ठ उवाच ॥ इष्टापूर्तं द्विजातीनां प्रथमं धर्मसाधनम् ॥ इष्टेन लभते स्वर्गं पूर्त्ते मोक्षं च विन्दति ॥

ज्येष्ठ उवाच ॥ द्विजातीनाम् इष्टापूर्तं प्रथमं धर्मसाधनम्। इष्टेन स्वर्गं लभते, पूर्तेन मोक्षं च विन्दति ॥

Verse 34

वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥ पतितान्युद्धरेद्यस्तु स पूर्त्तफलमश्नुते ॥

वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च। पतितानि य उद्धरेत् तु स पूर्तफलम् अश्नुते ॥

Verse 35

भूमिदानेन ये लोका गोदानेन च कीर्त्तिताः ॥ ते लोकाः प्राप्यते पुंभिः पादपानां प्ररोहणे ॥

भूमिदानेन ये लोका गोदानेन च कीर्तिताः। ते लोका एव प्राप्यन्ते पुंभिः पादपप्ररोहणे ॥

Verse 36

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश पुष्पजातिः ॥ द्वे द्वे तथा दाडिममातुलिङ्गे पञ्चाम्ररोपी नरकं न याति ॥

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश पुष्पजातिः। द्वे द्वे तथा दाडिममातुलिङ्गे पञ्चाम्ररोपी नरकं न याति ॥

Verse 37

गोकर्ण उवाच ॥ इन्धनार्थं यदानितमग्निहोत्रं तदुच्यते ॥ छायाविश्रामपथिकैः पक्षिणां निलयेन च ॥

गोकर्ण उवाच—यदा अग्निहोत्रस्य पालनार्थं इन्धनं समानीतं भवति, तदेव ‘अग्निहोत्रम्’ इति कथ्यते; तथा पथिकानां छायां विश्रामं च दत्त्वा, पक्षिणां निलयं च कृत्वा (वृक्षः उपकरोति)।

Verse 38

पत्रमूलत्वगाद्यैश्च औषधार्थं तु देहिनाम् ॥ उपकुर्वन्ति वृक्षस्य पञ्चयज्ञः स उच्यते ॥

पत्र-मूल-त्वक्-आद्यैः च देहिनां औषधार्थं उपकुर्वन्ति; वृक्षस्य एषः पञ्चयज्ञः इति स उच्यते।

Verse 39

गृहकृत्यानि काष्ठानि क्षुद्रजन्तुगृहास्तथा ॥ यत्र निर्वर्त्तनं प्रोक्तं भिक्षा पत्रैः समीक्षिता ॥

गृहकृत्येषु काष्ठानि, क्षुद्रजन्तूनां गृहाणि च यत्र प्रदीयन्ते; तथा पत्रैः भिक्षा (आहारः) अपि यत्र प्रदर्शिता इति प्रोक्तम्।

Verse 40

फलन्ति वत्सरे मध्ये द्विवारं शकुनादयः ॥ सांवत्सरं पितुर्मातुरुपकारं फलैः कृतम् ॥ एवं पुत्रसमारोपाः एवं तत्त्वविदो विदुः ॥

वत्सरस्य मध्ये शकुनादयः द्विवारं फलन्ति इव; पितुः मातुः सांवत्सरं उपकारः फलैः कृतः। एवं पुत्रसमारोपाः—एवं तत्त्वविदः विदुः।

Verse 41

श्रीवराह उवाच ॥ एवमुक्तस्तया देव्या मालत्या पुष्पजातया ॥ हा कष्टं कथमित्येव मुमोह च पपात ह ॥

श्रीवराह उवाच—तया देव्या मालत्या पुष्पजातया एवम् उक्तः सन्, ‘हा कष्टं कथम्’ इति एव उवाच; तत्क्षणात् मुमोह च पपात च।

Verse 42

ताभिराश्वासितो धीमान्ससंज्ञो वारिणोक्षितः ॥ आत्मानं कथयास्माकं यस्माच्च त्वमुपागतः ॥

ताभिराश्वासितो धीमान् ससंज्ञो वारिणोक्षितः। आत्मानं कथयास्माकं यस्माच्च त्वमुपागतः॥

Verse 43

गोकर्ण उवाच ॥ वृद्धौ च मातापितरौ साधु भार्याचतुष्टयम् ॥ मथुरायां ममैवैतदुद्यानं देवतागृहम् ॥

गोकर्ण उवाच। वृद्धौ च मातापितरौ साधु भार्याचतुष्टयम्। मथुरायां ममैवैतदुद्यानं देवतागृहम्॥

Verse 44

यदि तत्र गतश्चाहं पितृराज्ञोस्तु सन्निधौ ॥ इमामापदमापन्ना यूयं तद्वै निवेदये ॥

यदि तत्र गतश्चाहं पितृराज्ञोस्तु सन्निधौ। इमामापदमापन्ना यूयं तद्वै निवेदये॥

Verse 45

ज्येष्ठा प्रोवाच नेष्यामि यदि ते रोचतेऽनघ ॥ अद्यैव मथुरां देवीमवेक्ष्यामोऽधिगम्यताम् ॥

ज्येष्ठा प्रोवाच—नेष्यामि यदि ते रोचतेऽनघ। अद्यैव मथुरां देवीमवेक्ष्यामोऽधिगम्यताम्॥

Verse 46

गृह्णीष्वोपायनं राज्ञे तस्मै त्वं देह्यनर्घ्यकम् ॥ आरुह्य स तथेत्युक्त्वा नमस्कृत्य हरिं च ताः ॥

गृह्णीष्वोपायनं राज्ञे तस्मै त्वं देह्यनर्घ्यकम्। आरुह्य स तथेत्युक्त्वा नमस्कृत्य हरिं च ताः॥

Verse 47

उत्पपात ततः स्थानाद्यत्र राजा व्यवस्थितः ॥ राज्ञे निवेदयामास रत्नानि सुबहूनि च ॥

ततः स तस्मात् स्थानात् उत्पपात, यत्र राजा व्यवस्थितः; स राज्ञे रत्नानि सुबहूनि निवेदयामास।

Verse 48

राजा दर्शनमात्रेण सन्तुष्टः सोऽब्रवीदिदम् ॥ स्वागतम् ते महाभाग सम्मान्य परिपूज्य च ॥

राजा दर्शनमात्रेण सन्तुष्टः सन् इदम् अब्रवीत्— “स्वागतम् ते महाभाग; सम्मान्य परिपूज्य च।”

Verse 49

अर्द्धासने कृतः प्रीत्या रत्नदो धनदो यथा ॥ अस्मात्स्थानादिदानीञ्च अपसर्प्य क्षणान्तरे ॥

स प्रीत्या अर्द्धासने कृतः, रत्नदो धनदो यथा; ततः अस्मात् स्थानात् इदानीं क्षणान्तरे अपसर्प्य।

Verse 50

आश्चर्यं दर्शयिष्यामि कथयिष्यामि चापि भोः ॥ स तथेत्य प्रतिश्रुत्य सेनापतिमुवाच ह ॥

“आश्चर्यं दर्शयिष्यामि, कथयिष्यामि चापि भोः” इति; स “तथेत्य” प्रतिश्रुत्य सेनापतिम् उवाच ह।

Verse 51

मुहूर्तार्द्धाद्यथा याति सैन्यं तच्च तथा कुरु ॥ क्षिप्रं तत्प्रतिपद्यस्व न कालोऽत्यभ्यगाद्यथा

“मुहूर्तार्द्धात् यथा सैन्यं याति, तत् तथा कुरु; क्षिप्रं तत् प्रतिपद्यस्व, यथा कालोऽत्यभ्यगात् न।”

Verse 52

कृतं तेन तथा सर्वं यथा राज्ञा हि भाषितम् ॥ ता देव्यः दिव्यरूपाश्च विमानकृतरूपकाः

तेन राज्ञा यथोक्तं सर्वं तथैव कृतम्। ता देव्यः दिव्यरूपाः विमानकृतरूपकाः समुपस्थिताः॥

Verse 53

साधु साध्विति गोकरणं प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ वरं दत्त्वा यथाकामं स्वस्तीत्युक्त्वा दिवं ययुः

“साधु साधु” इति गोकरणं पुनः पुनः प्रशशंसुः। यथाकामं वरं दत्त्वा “स्वस्ति” इत्युक्त्वा दिवं ययुः॥

Verse 54

गोकरणस्तु तदाचक्षे तत्सर्वं नृपतेः सुखी ॥ सर्वं तच्चात्मचरितं पूर्तधर्मस्य यत्फलम्

गोकरणस्तु तदा सुखी तत्सर्वं नृपतेराचख्यौ। तत्सर्वं चात्मचरितं पूर्तधर्मफलप्रदम्॥

Verse 55

आश्चर्यं परमं धर्ममारामस्य महत्फलम् ॥ श्रुत्वा सर्वं चकारासौ सार्वभौमो महीपतिः

आश्चर्यं परमं धर्ममारामस्य महत्फलम्। श्रुत्वा सार्वभौमो महीपतिः सर्वं चकार॥

Verse 56

निश्चयार्थं पुनः सोऽथ गोकरणस्ताः प्रणम्य च ॥ पृच्छत्याग्रहरूपेण निश्चयं विन्दते यथा

निश्चयार्थं पुनः सोऽथ गोकरणस्ताः प्रणम्य च। आग्रहतो पप्रच्छ यथा निश्चयं विन्दते॥

Verse 57

पञ्जरस्थो यथा सिंहः कोऽस्मांस्त्राता भवेदिति ॥ पिधायाञ्जलिना वक्त्रमश्रुक्लिन्नस्तनान्तरा

पञ्जरस्थो यथा सिंहः—कोऽस्मान् त्राता भवेदिति। इति विलपन्त्यः/विलपन्तः अञ्जलिना वक्त्रं पिधाय, अश्रुक्लिन्नस्तनान्तरा बभूवुः।

Verse 58

राजलोकैः पीडिताश्च छेदनॊन्मूलनेन च ॥ पीडिता भृशमुद्विग्नास्तेनेदानीं सकल्मषाः

राजलोकैः पीडिताश्च छेदनॊन्मूलनेन च। पीडिता भृशमुद्विग्नाः, तेनेदानीं सकल्मषाः।

Verse 59

यथा सुपुत्रः कुलमुद्धरेद्धि यथाऽतिकृच्छ्रान्नियमप्रयत्नात् ॥ तथाऽत्र वृक्षाः फलपुष्पभूताः स्वं स्वामिनं नरकादुद्धरन्ति

यथा सुपुत्रः कुलमुद्धरेद्धि यथाऽतिकृच्छ्रान्नियमप्रयत्नात्। तथाऽत्र वृक्षाः फलपुष्पभूताः स्वं स्वामिनं नरकादुद्धरन्ति।

Verse 60

विमानप्रतिमाकारं यानमारुह्य सत्वरः ॥ दिव्यानिमानि रत्नानि भूषणानि फलानि च

विमानप्रतिमाकारं यानमारुह्य सत्वरः। दिव्यानिमानि रत्नानि भूषणानि फलानि च।

Verse 61

राज्ञा तस्मै प्रदत्ताश्च ग्रामाश्चैव पुराणि च ॥ वस्त्राणि च गजाश्चैव वाजिनोऽन्यधनं बहु

राज्ञा तस्मै प्रदत्ताश्च ग्रामाश्चैव पुराणि च। वस्त्राणि च गजाश्चैव वाजिनोऽन्यधनं बहु।