Verse 4
Paramahansaparivrajaka
भगवन् ब्रह्मप्रणवः कीदृश इति ब्रह्मा पृच्छति । स होवाच नारायणः । ब्रह्मप्रणवः षोडशमात्रात्मकः सोऽवस्थाचतुष्टयचतुष्टयगोचरः । जाग्रदवस्थायां जाग्रदादिचतस्रोऽवस्थाः स्वप्ने स्वप्नादिचतस्रोऽवस्थाः सुषुप्तौ सुषुप्त्यादिचतस्रोऽवस्था तुरीये तुरीयादिचतस्रोऽवस्था भवन्तीति ।
जाग्रदवस्थायां विश्वस्य चातुर्विध्यं—विश्वविश्वो विश्वतैजसो विश्वप्राज्ञो विश्वतुरीय इति । स्वप्नावस्थायां तैजसस्य चातुर्विध्यं—तैजसविश्वस्तैजसतैजसस्तैजसप्राज्ञस्तैजसतुरीय इति । सुषुप्त्यवस्थायां प्राज्ञस्य चातुर्विध्यं—प्राज्ञविश्वः प्राज्ञतैजसः प्राज्ञप्राज्ञः प्राज्ञतुरीय इति । तुरीयावस्थायां तुरीयस्य चातुर्विध्यं—तुरीयविश्वस्तुरीयतैजसस्तुरीयप्राज्ञस्तुरीयतुरीय इति ।
ते क्रमेण षोडशमात्रा रूढाः—अकारे जाग्रद्विश्वः, उकारे जाग्रत्तैजसः, मकारे जाग्रत्प्राज्ञः, अर्धमात्रायां जाग्रत्तुरीयः; बिन्दौ स्वप्नविश्वः, नादे स्वप्नतैजसः, कलायां स्वप्नप्राज्ञः, कलातीते स्वप्नतुरीयः; शान्तौ सुषुप्तविश्वः, शान्त्यतीते सुषुप्ततैजसः, उन्मन्यां सुषुप्तप्राज्ञः, मनोन्मन्यां सुषुप्ततुरीयः; पुर्यां तुरीयविश्वः, मध्यमायां तुरीयतैजसः, पश्यन्त्यां तुरीयप्राज्ञः, परायां तुरीयतुरीयः ।
जाग्रन्मात्राचतुष्टयमकारांशं, स्वप्नमात्राचतुष्टयमुकारांशं, सुषुप्तिमात्राचतुष्टयं मकारांशं, तुरीयमात्राचतुष्टयमर्धमात्रांशम् । अयमेव ब्रह्मप्रणवः । स परमहंसतुरीयातीतावधूतैरुपास्यः । तेनैव ब्रह्म प्रकाशते तेन विदेहमुक्तिः ॥४॥
भगवन् । ब्रह्म-प्रणवः । की-दृशः । इति । ब्रह्मा । पृच्छति । सः । ह । उवाच । नारायणः । ब्रह्म-प्रणवः । षोडश-मात्रा-आत्मकः । सः । अवस्था-चतुष्टय-चतुष्टय-गोचरः । जाग्रत्-अवस्थायाम् । जाग्रत्-आदि । चतस्रः । अवस्थाः । स्वप्ने । स्वप्न-आदि । चतस्रः । अवस्थाः । सुषुप्तौ । सुषुप्ति-आदि । चतस्रः । अवस्थाः । तुरीये । तुरीय-आदि । चतस्रः । अवस्थाः । भवन्ति । इति ।
जाग्रत्-अवस्थायाम् । विश्वस्य । चातुर्विध्यम् । विश्व-विश्वः । विश्व-तैजसः । विश्व-प्राज्ञः । विश्व-तुरीयः । इति । स्वप्न-अवस्थायाम् । तैजसस्य । चातुर्विध्यम् । तैजस-विश्वः । तैजस-तैजसः । तैजस-प्राज्ञः । तैजस-तुरीयः । इति । सुषुप्ति-अवस्थायाम् । प्राज्ञस्य । चातुर्विध्यम् । प्राज्ञ-विश्वः । प्राज्ञ-तैजसः । प्राज्ञ-प्राज्ञः । प्राज्ञ-तुरीयः । इति । तुरीय-अवस्थायाम् । तुरीयस्य । चातुर्विध्यम् । तुरीय-विश्वः । तुरीय-तैजसः । तुरीय-प्राज्ञः । तुरीय-तुरीयः । इति ।
ते । क्रमेण । षोडश-मात्राः । रूढाः । अकारे । जाग्रत्-विश्वः । उकारे । जाग्रत्-तैजसः । मकारे । जाग्रत्-प्राज्ञः । अर्ध-मात्रायाम् । जाग्रत्-तुरीयः । बिन्दौ । स्वप्न-विश्वः । नादे । स्वप्न-तैजसः । कलायाम् । स्वप्न-प्राज्ञः । कला-अतीते । स्वप्न-तुरीयः । शान्तौ । सुषुप्त-विश्वः । शान्ति-अतीते । सुषुप्त-तैजसः । उन्मन्यां । सुषुप्त-प्राज्ञः । मनः-उन्मन्यां । सुषुप्त-तुरीयः । पुर्यां । तुरीय-विश्वः । मध्यमायाम् । तुरीय-तैजसः । पश्यन्त्यां । तुरीय-प्राज्ञः । परायाम् । तुरीय-तुरीयः ।
जाग्रत्-मात्रा-चतुष्टयम् । अकार-अंशम् । स्वप्न-मात्रा-चतुष्टयम् । उकार-अंशम् । सुषुप्ति-मात्रा-चतुष्टयम् । मकार-अंशम् । तुरीय-मात्रा-चतुष्टयम् । अर्ध-मात्रा-अंशम् । अयम् । एव । ब्रह्म-प्रणवः । सः । परमहंस-तुरीयातीत-अवधूतैः । उपास्यः । तेन । एव । ब्रह्म । प्रकाशते । तेन । विदेह-मुक्तिः ।
bhagavan brahmapraṇavaḥ kīdṛśa iti brahmā pṛcchati | sa hovāca nārāyaṇaḥ | brahmapraṇavaḥ ṣoḍaśamātrātmakaḥ so'vasthācatuṣṭayacatuṣṭayagocaraḥ | jāgradavasthāyāṃ jāgradādicatasro'vasthāḥ svapne svapnādicatasro'vasthāḥ suṣuptau suṣuptyādicatasro'vasthā turīye turīyādicatasro'vasthā bhavantīti |
jāgradavasthāyāṃ viśvasya cāturvidhyaṃ—viśvaviśvo viśvataijaso viśvaprājño viśvaturīya iti | svapnāvasthāyāṃ taijasasya cāturvidhyaṃ—taijasaviśvas taijasataijasas taijasaprājñas taijasaturīya iti | suṣuptyavasthāyāṃ prājñasya cāturvidhyaṃ—prājñaviśvaḥ prājñataijasaḥ prājñaprājñaḥ prājñaturīya iti | turīyāvasthāyāṃ turīyasya cāturvidhyaṃ—turīyaviśvas turīyataijasas turīyaprājñas turīyaturīya iti |
te krameṇa ṣoḍaśamātrā rūḍhāḥ—akāre jāgradviśvaḥ, ukāre jāgrattaijasaḥ, makāre jāgratprājñaḥ, ardhamātrāyāṃ jāgratturīyaḥ; bindau svapnaviśvaḥ, nāde svapnataijasaḥ, kalāyāṃ svapnaprājñaḥ, kalātīte svapnaturīyaḥ; śāntau suṣuptaviśvaḥ, śāntyatīte suṣuptataijasaḥ, unmanyāṃ suṣuptaprājñaḥ, manonmanyāṃ suṣuptaturīyaḥ; puryāṃ turīyaviśvaḥ, madhyamāyāṃ turīyataijasaḥ, paśyantyāṃ turīyaprājñaḥ, parāyāṃ turīyaturīyaḥ |
jāgran-mātrācatuṣṭayam akāra-aṃśaṃ, svapna-mātrācatuṣṭayam ukāra-aṃśaṃ, suṣupti-mātrācatuṣṭayaṃ makāra-aṃśaṃ, turīya-mātrācatuṣṭayam ardhamātrā-aṃśam | ayameva brahmapraṇavaḥ | sa paramahaṃsa-turīyātīta-avadhūtair upāsyaḥ | tenaiva brahma prakāśate tena videhamuktiḥ ||4||
भगवन् ब्रह्मप्रणवः कीदृश इति ब्रह्मा पृच्छति। नारायणः प्रत्युवाच—ब्रह्मप्रणवः षोडशमात्रात्मकः, अवस्थाचतुष्टयस्य चतुष्टयगोचरः। जाग्रति जाग्रदादिचतस्रः, स्वप्ने स्वप्नादिचतस्रः, सुषुप्तौ सुषुप्त्यादिचतस्रः, तुरीये तुरीयादिचतस्र इति। जाग्रदवस्थायां विश्वस्य चातुर्विध्यं—विश्वविश्वः, विश्वतैजसः, विश्वप्राज्ञः, विश्वतुरीयः। स्वप्ने तैजसस्य—तैजसविश्वः, तैजसतैजसः, तैजसप्राज्ञः, तैजसतुरीयः। सुषुप्तौ प्राज्ञस्य—प्राज्ञविश्वः, प्राज्ञतैजसः, प्राज्ञप्राज्ञः, प्राज्ञतुरीयः। तुरीये तुरीयस्य—तुरीयविश्वः, तुरीयतैजसः, तुरीयप्राज्ञः, तुरीयतुरीयः। एते षोडशमात्रासु क्रमेण रूढाः—अकारे जाग्रद्विश्वः, उकारे जाग्रत्तैजसः, मकारे जाग्रत्प्राज्ञः, अर्धमात्रायां जाग्रत्तुरीयः; बिन्दौ स्वप्नविश्वः, नादे स्वप्नतैजसः, कलायां स्वप्नप्राज्ञः, कलातीते स्वप्नतुरीयः; शान्तौ सुषुप्तविश्वः, शान्त्यतीते सुषुप्ततैजसः, उन्मन्यां सुषुप्तप्राज्ञः, मनोन्मन्यां सुषुप्ततुरीयः; पुर्यां तुरीयविश्वः, मध्यमायां तुरीयतैजसः, पश्यन्त्यां तुरीयप्राज्ञः, परायां तुरीयतुरीयः। जाग्रन्मात्राचतुष्टयमकारांशः, स्वप्नमात्राचतुष्टयमुकारांशः, सुषुप्तिमात्राचतुष्टयं मकारांशः, तुरीयमात्राचतुष्टयमर्धमात्रांशः। अयमेव ब्रह्मप्रणवः; स परमहंसतुरीयातीतावधूतैरुपास्यः। तेनैव ब्रह्म प्रकाशते, तेन विदेहमुक्तिः।
Brahmā asks: “Venerable one, what is the Brahman-Praṇava like?” Nārāyaṇa replied: “The Brahman-Praṇava is of the nature of sixteen mātrās; it has as its domain the fourfold set of the four states. In the waking state there are four states beginning with waking; in dream four beginning with dream; in deep sleep four beginning with deep sleep; in the fourth (turīya) four beginning with turīya. In waking, the fourfold of Viśva is: viśva-viśva, viśva-taijasa, viśva-prājña, viśva-turīya. In dream, the fourfold of Taijasa is: taijasa-viśva, taijasa-taijasa, taijasa-prājña, taijasa-turīya. In deep sleep, the fourfold of Prājña is: prājña-viśva, prājña-taijasa, prājña-prājña, prājña-turīya. In turīya, the fourfold of Turīya is: turīya-viśva, turīya-taijasa, turīya-prājña, turīya-turīya. These are successively established in the sixteen mātrās: in A—waking-viśva; in U—waking-taijasa; in M—waking-prājña; in the half-mātrā—waking-turīya; in bindu—dream-viśva; in nāda—dream-taijasa; in kalā—dream-prājña; beyond kalā—dream-turīya; in śānti—deep-sleep-viśva; beyond śānti—deep-sleep-taijasa; in unmanī—deep-sleep-prājña; in manonmanī—deep-sleep-turīya; in purī—turīya-viśva; in madhyamā—turīya-taijasa; in paśyantī—turīya-prājña; in parā—turīya-turīya. The four mātrās of waking are the portion of A; the four of dream the portion of U; the four of deep sleep the portion of M; the four of turīya the portion of the half-mātrā. This indeed is the Brahman-Praṇava. It is to be contemplated by the paramahaṃsa, the turīyātīta, the avadhūta. By that alone Brahman shines forth; by that is disembodied liberation.