Adhyaya 6

Verse 1

अगस्त्य उवाच । तस्मात्संगमतो विप्र पश्चिमे दिक्तटे स्थितम् । सीताकुण्डमितिख्यातं सर्वकामफलप्रदम्

अगस्त्य उवाच। तस्मात् संगमतो विप्र पश्चिमे दिक्तटे स्थितं सीताकुण्डमिति ख्यातं सर्वकामफलप्रदम्॥

Verse 2

यत्र स्नात्वा नरो विप्र सर्वपापैः प्रमुच्यते । सीतया किल तत्कुण्डं स्वयमेव विनिर्मितम् । रामेण वरदानाच्च महाफलनिधीकृतम्

यत्र स्नात्वा नरो विप्र सर्वपापैः प्रमुच्यते। सीतया किल तत्कुण्डं स्वयमेव विनिर्मितम्। रामेण वरदानाच्च महाफलनिधीकृतम्॥

Verse 3

श्रीराम उवाच । शृणु सीते प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं भुवि यादृशम् । त्वत्कुण्डस्यास्य सुभगे त्वत्प्रीत्या कथयाम्यहम्

श्रीराम उवाच। शृणु सीते प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं भुवि यादृशम्। त्वत्कुण्डस्यास्य सुभगे त्वत्प्रीत्या कथयाम्यहम्॥

Verse 4

अत्र स्नानं च दानं च जपो होमस्तपोऽथवा । सर्वमक्षयतां याति विधानेन शुचिस्मिते

अत्र स्नानं च दानं च जपो होमस्तपोऽथवा। सर्वमक्षयतां याति विधानेन शुचिस्मिते॥

Verse 5

मार्गकृष्णचतुर्दश्यां तत्र स्नानं विशेषतः । सर्वपापहरं देवि सर्वदा स्नायिनां नृणाम्

मार्गशीर्षकृष्णचतुर्दश्यां तत्र स्नानं विशेषफलदम्। देवि, स्नायिनां नृणां सर्वदा तत्स्नानं सर्वपापहरं भवति॥

Verse 6

इति रामो वरं प्रादात्सीतायै च प्रजाप्रियः । तदाप्रभृति सर्वत्र तत्तीर्थं भुवि वर्त्तते

इति प्रजाप्रियः रामः सीतायै वरमददात्। तदाप्रभृति तत्तीर्थं भुवि सर्वत्र प्रतिष्ठितं प्रसिद्धं च वर्तते॥

Verse 7

सीताकुण्डमिति ख्यातं जनानां परमाद्भुतम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा नूनं राममवाप्नुयात्

सीताकुण्डमिति ख्यातं जनानां परमाद्भुतम्। तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा नूनं राममवाप्नुयात्॥

Verse 8

तत्र स्नानेन दानेन तपसा च विशेषतः । गन्धैर्माल्यैर्धूपदीपैर्न्नानाविभवविस्तरैः । रामं संपूज्य सीतां च मुक्तः स्यान्नात्र संशयः

तत्र स्नानेन दानेन तपसा च विशेषतः। गन्धैर्माल्यैर्धूपदीपैर्नानोपहारविस्तरैः। रामं संपूज्य सीतां च मुक्तः स्यान्नात्र संशयः॥

Verse 9

मार्गे मासि च स्नातव्यं गर्भवासो न जायते । अन्यदापि नरः स्नात्वा विष्णुलोकं स गच्छति

मार्गशीर्षमासे स्नातव्यं तत्र गर्भवासो न जायते। अन्यदापि नरः स्नात्वा विष्णुलोकं स गच्छति॥

Verse 10

विभोर्विष्णुहरेर्विप्र रम्ये पश्चिमदिक्तटे । देवश्चक्रहरिर्नाम सर्वाभीष्टफलप्रदः

विप्र, अस्य पुण्यक्षेत्रस्य रम्ये पश्चिमदिक्तटे विभोर्विष्णुहरेः देवः ‘चक्रहरिः’ नाम सर्वाभीष्टफलप्रदः स्थितः।

Verse 11

तस्य चक्रहरेर्विप्र महिमा न हि मानवैः । शक्यो वर्णयितुं धीरैरपि बुद्धिमतां वरैः

विप्र, तस्य चक्रहरेर्महिमा मानवैः कथं वर्णयितुं शक्यः? धीरैरपि बुद्धिमतां वरैः स न सम्यग्वर्ण्यते।

Verse 12

ततः पश्चिमदिग्भागे नाम्ना पुण्यं हरिस्मृति । विष्णोरायतनं ख्यातं परमार्थफलप्रदम् । यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

ततः पश्चिमदिग्भागे ‘हरिस्मृतिः’ नाम पुण्यं स्थानं विद्यते; विष्णोरायतनं ख्यातं परमार्थफलप्रदम्, यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते।

Verse 13

तयोर्दर्शनतो यांति तेषां पापानि देहिनाम् । तानि पापानि यावंति कुर्वते भुवि ये नराः

तयोर्दर्शनतो देहिनां पापानि नश्यन्ति; भुवि ये नराः कुर्वन्ति यावन्ति पापानि, तानि सर्वाणि यान्ति।

Verse 14

पुरा देवासुरे जाते संग्रामे भृशदारुणे । दैत्यैर्वरमदोत्सिक्तैर्देवा युधि पराजिताः

पुरा देवासुरयोः भृशदारुणे संग्रामे जाते, दैत्यैर्वरमदोत्सिक्तैः देवा युधि पराजिताः।

Verse 15

तेषां पलायमानानां देवानामग्रणीर्हरः । संस्तभ्य चैव तान्सर्वान्पुरस्कृत्यांबुजासनम्

तेषां पलायमानानां देवानामग्रणीर्हरिः । संस्तभ्य तान् समस्तान् वै पुरस्कृत्यांबुजासनम् ॥

Verse 16

क्षीरोदशायिनं विष्णुं शेषपर्य्यंकशायिनम् । लक्ष्म्योपविष्टं पार्श्वे च चरणांबुजहस्तया

क्षीरोदशायिनं विष्णुं शेषपर्य्यंकशायिनम् । लक्ष्म्योपविष्टं पार्श्वे च चरणांबुजहस्तया ॥

Verse 17

नारदाद्यैर्मुनिवरैरुद्गीतगुगौरवम् । गरुडेन पुरःस्थेनानिशमंजलिना स्तुतम्

नारदाद्यैर्मुनिवरैरुद्गीतगुगौरवम् । गरुडेन पुरःस्थेनानिशमंजलिना स्तुतम् ॥

Verse 18

क्षीराब्धिजलकल्लोलमदबिन्द्वंकिताम्बरम् । तारकोत्करविस्फारतारहारविराजितम्

क्षीराब्धिजलकल्लोलमदबिन्द्वंकिताम्बरम् । तारकोत्करविस्फारतारहारविराजितम् ॥

Verse 19

पीतांबरमतिस्मेरविकाशद्भावभावितम् । बिभ्रतं कुण्डलं स्थूलं कर्णाभ्यां मौक्तिकोज्ज्वलम्

पीतांबरमतिस्मेरविकाशद्भावभावितम् । बिभ्रतं कुण्डलं स्थूलं कर्णाभ्यां मौक्तिकोज्ज्वलम् ॥

Verse 20

रत्नवल्लीमिव स्वच्छां श्वेतद्वीपनिवासिनीम् । किरीटं पद्मरागाणां वलयं दधतं परम्

रत्नवल्लीमिव स्वच्छां श्वेतद्वीपनिवासिनीमिव देवताम्। पद्मरागमणीनां परं किरीटं वलयं च बिभ्राणम्॥

Verse 21

मित्रस्य राहुवित्रासनिवर्त्तनमिवापरम् । सकौस्तुभप्रभाचक्रं बिभ्राणं प्रवलारुणम्

मित्रस्य राहुवित्रासनिवर्तनशक्तिरिवापरा। कौस्तुभप्रभाचक्रं प्रवलारुणं बिभ्राणम्॥

Verse 22

परां चतुर्मुखोत्पत्तिकल्पसंकल्पनामिव । शरणं स जगामाशु विनीतात्मा स्तुवन्निति

परां चतुर्मुखोत्पत्तिकल्पसंकल्पनामिव। विनीतात्मा स आशु शरणं जगाम, स्तुवन्निति॥

Verse 23

तस्मिन्नवसरे शंभुः सर्वदेवगणैः सह । तुष्टाव प्रयतो भूत्वा विष्णुं जिष्णुं सुरद्विषाम्

तस्मिन्नवसरे शंभुः सर्वदेवगणैः सह। प्रयतो भूत्वा विष्णुं जिष्णुं सुरद्विषाम् अतुष्टवत्॥

Verse 24

ईश्वर उवाच । संसारार्णवसंतारसुपर्णसुखदायिने । मोह तीव्रतमो हारि चन्द्राय हरये नमः

ईश्वर उवाच। संसारार्णवसंतारसुपर्णसुखदायिने। मोहतीव्रतमोहारि चन्द्राय हरये नमः॥

Verse 25

स्फुरत्संविन्मणिशिखां चित्तसंगतिचंद्रिकाम् । प्रपद्ये भगवद्भक्तिमानसोद्यानवाहिनीम्

स्फुरत्संविन्मणिशिखा-शिरस्कां चित्तसङ्गति-चन्द्रिकां, हृदय-उद्यानं सिञ्चन्तीं भगवद्भक्तिवाहिनीं शरणं प्रपद्ये।

Verse 26

हेलोल्लसत्समुत्साहशक्तिं व्याप्तजगत्त्रयाम् । या पूर्वकोटिर्भावानां सत्त्वानां वैष्णवीति वा

हेलोल्लसत्समुत्साह-शक्तिः जगत्त्रयं व्याप्य तिष्ठति; सा भावानां सत्त्वानां च पूर्वकोटिः, वैष्णवीति प्रसिद्धा।

Verse 27

पवनांदोलितांभोजदलपर्वांतवर्त्तिनाम् । पततामिव जन्तूनां स्थैर्यमेका हरिस्मृतिः

पवनान्दोलिताम्भोज-दलपर्वान्तवर्त्तिनां पततामिव जन्तूनां स्थैर्यमेकं हरिस्मृतिः।

Verse 28

नमः सूर्य्यात्मने तुभ्यं संवित्किरणमालिने । हृत्कुशेशयकोषश्रीसमुन्मेषविधायिने

नमः सूर्यात्मने तुभ्यं संवित्किरणमालिने; हृत्कुशेशयकोषश्री-समुन्मेषविधायिने।

Verse 29

नमस्तस्मै यमवते योगिनां गतये सदा । परमेशाय वै पारे महसां तमसां तथा

नमस्तस्मै यमवते योगिनां गतये सदा; परमेशाय वै पारे महसां तमसां तथा।

Verse 30

यज्ञाय भुक्तहविष ऋग्यजुःसामरूपिणे । नमः सरस्वतीगीतदिव्यसद्गणशालिने

यज्ञस्वरूपाय भुक्तहविषे ऋग्यजुःसामरूपिणे । सरस्वतीगीतदिव्यसद्गणशालिने नमः ॥

Verse 31

शांताय धर्मनिधये क्षेत्रज्ञायामृतात्मने । शिष्ययोगप्रतिष्ठाय नमो जीवैकहेतवे । घोराय मायाविधये सहस्रशिरसे नमः

शान्ताय धर्मनिधये क्षेत्रज्ञायामृतात्मने । शिष्ययोगप्रतिष्ठाय नमो जीवैकहेतवे । घोराय मायाविधये सहस्रशिरसे नमः ॥

Verse 32

योगनिद्रात्मने नाभिपद्मोद्भूतजगत्सृजे । नमः सलिलरूपाय कारणाय जगत्स्थितेः

योगनिद्रात्मने नाभिपद्मोद्भूतजगत्सृजे । नमः सलिलरूपाय कारणाय जगत्स्थितेः ॥

Verse 33

कार्यमेयाय बलिने जीवाय परमात्मने । गोप्त्रे प्राणाय भूतानां नमो विश्वाय वेधसे

कार्यमेयाय बलिने जीवाय परमात्मने । गोप्त्रे प्राणाय भूतानां नमो विश्वाय वेधसे ॥

Verse 34

दृप्ताय सिंहवपुषे दैत्यसंहारकारिणे । वीर्यायानंतमनसे जगद्भावभृते नमः

दृप्ताय सिंहवपुषे दैत्यसंहारकारिणे । वीर्यायानन्तमनसे जगद्भावभृते नमः ॥

Verse 35

संसारकारणाज्ञानमहासंतमसच्छिदे । अचिन्त्यधाम्ने गुह्याय रुद्रायात्युद्विजे नमः

संसारकारणाज्ञानमहासन्तमसच्छिदे । अचिन्त्यधाम्ने गुह्याय रुद्रायात्युद्विजे नमः ॥

Verse 36

शान्ताय शान्तकल्लोलकैवल्यपददायिने । सर्वभावातिरिक्ताय नमः सर्वमयात्मने

शान्ताय शान्तकल्लोलकैवल्यपददायिने । सर्वभावातिरिक्ताय नमः सर्वमयात्मने ॥

Verse 37

इन्दीवरदलश्यामं स्फूर्जत्किंजल्कविभ्रमम् । बिभ्राणं कौस्तुभं विष्णुं नौमि नेत्ररसायनम्

इन्दीवरदलश्यामं स्फूर्जत्किंजल्कविभ्रमम् । बिभ्राणं कौस्तुभं विष्णुं नौमि नेत्ररसायनम् ॥

Verse 38

अगस्त्य उवाच । इति स्तुतः प्रसन्नात्मा वरदो गरुडध्वजः । ववर्ष दृष्टिसुधया सर्वान्देवान्कृपान्वितः । उवाच मधुरं वाक्यं प्रश्रयावनतान्सुरान्

अगस्त्य उवाच । इति स्तुतः प्रसन्नात्मा वरदो गरुडध्वजः । ववर्ष दृष्टिसुधया सर्वान्देवान्कृपान्वितः । उवाच मधुरं वाक्यं प्रश्रयावनतान्सुरान् ॥

Verse 39

श्रीभगवानुवाच । जानामि विबुधाः सर्वमभिप्रायं समाधितः । दैतेयैर्विक्रमाक्रान्तं पदं समरदर्पितैः

श्रीभगवानुवाच । जानामि विबुधाः सर्वमभिप्रायं समाधितः । दैतेयैर्विक्रमाक्रान्तं पदं समरदर्पितैः ॥

Verse 40

सबलैर्बलहीनानां प्रतापो विजितः परैः । सांप्रतं तु विधास्यामि तपो युष्मद्बलाय वै

सबलैर्बलहीनानां प्रतापः परैर्जितो भवति। अतः साम्प्रतं युष्मद्बलवर्धनाय वै तपो विधास्यामि॥

Verse 41

अयोध्यानगरे गत्वा करिष्ये तप उत्तमम् । गुप्तो भूत्वा भवत्तेजोविवृद्ध्यै दैत्यशान्तये

अयोध्यानगरं गत्वा करिष्ये तप उत्तमम्। गुप्तो भूत्वा भवत्तेजोविवृद्ध्यै दैत्यशान्तये॥

Verse 42

भवन्तोऽपि तपस्तीव्रं कुर्वंत्वमलमानसाः । अयोध्यां प्राप्यतां देवा दैत्यनाशाय सत्वरम्

भवन्तोऽपि तपस्तीव्रं कुर्वन्त्वमलमानसाः। अयोध्यां प्राप्यतां देवा दैत्यनाशाय सत्वरम्॥

Verse 43

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे देवान्देवो गरुडवाहनः । अयोध्यामागतः क्षिप्रं चकार तप उत्तमम्

अगस्त्य उवाच। इत्युक्त्वान्तर्दधे देवान् देवो गरुडवाहनः। अयोध्यामागतः क्षिप्रं चकार तप उत्तमम्॥

Verse 44

गुप्तो भूत्वा यदा विद्वन्सुरतेजोभिवृद्धये । तेन गुप्तहरिर्नाम देवो विख्यातिमागतः

गुप्तो भूत्वा यदा विद्वन् सुरतेजोऽभिवृद्धये। तेन गुप्तहरिर्नाम देवो विख्यातिमागतः॥

Verse 45

आगतस्य हरेः पूर्वं यत्र हस्ततलाच्च्युतम् । सुदर्शनाख्यं तच्चक्रं तेन चक्रहरिः स्मृतः

यत्र हरेरागमनात् पूर्वं हस्ततलाच्च्युतं सुदर्शनाख्यं चक्रं पतितम्, तस्मात् स चक्रहरिरिति स्मृतः।

Verse 46

तयोर्दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । हरस्तेन प्रभावेण देवाः प्रबलतेजसः

तयोर्दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते; तेनैव प्रभावेण देवाः प्रबलतेजसोऽभवन्।

Verse 47

जित्वा दैत्यान्रणैः सर्वान्संप्राप्य स्वपदान्यथ । रेजिरे विपुलानंदैरसुरानार्दयंस्ततः

रणेषु सर्वान् दैत्यान् जित्वा स्वपदानि पुनः संप्राप्य, देवाः विपुलानन्दैः रेजिरे; ततः परं असुरान् आर्दयन्।

Verse 48

ततः सर्वे समेत्याशु बृहस्पतिपुरस्सराः । देवाः सर्वेऽनमन्मौलिमालार्च्चित पदाम्बुजम् । हरिं द्रष्टुमथागच्छन्नयोध्यायां समुत्सुकाः

ततः सर्वे देवाः बृहस्पतिपुरस्सराः शीघ्रं समेत्य, मौलिमालाभिरर्चितपदाम्बुजं हरिं प्रणम्य, तं द्रष्टुमयोध्यां समुत्सुकाः आगच्छन्।

Verse 49

आगत्य च ततः श्रुत्वा नानाविधगुणादरम् । भावैः पुण्यैः समभ्यर्च्य नत्वा प्रांजलयस्तदा । हरिमेकाग्रमनसा ध्यायन्तो ध्याननिष्ठिताः

आगत्य ततः नानाविधगुणादरं श्रुत्वा, पुण्यैर्भावैः समभ्यर्च्य, प्राञ्जलयो नत्वा, एकाग्रमनसा हरिं ध्यायन्तो ध्याननिष्ठिता बभूवुः।

Verse 50

तानागतान्समालोक्य पदभक्त्या कृतानतीन् । प्रसन्नः प्राह विश्वात्मा पीतवासा जनार्दनः

तानागतान् समालोक्य पादभक्त्या कृतानतीन् । प्रसन्नो जगदात्मा पीतवासा जनार्दनः प्राह ॥

Verse 51

श्रीभगवानुवाच । भोभो देवा भवन्तश्च चिराद्दिष्टयाद्यसंगताः । अधुना भवतामिच्छां कां करोमि सुरा अहम् । तद्ब्रूत त्वरिता मह्यं किं विलंबेन निर्भयाः

श्रीभगवानुवाच । भो भो देवा भवन्तश्च चिराद् दिष्ट्याद्य संगताः । अधुना भवतामिच्छां कां करोमि सुरा अहम् । तद्ब्रूत त्वरिता मह्यं किं विलम्बेन निर्भयाः ॥

Verse 52

देवा ऊचुः । भगवन्देवदेवेश त्वया संप्रति सर्वशः । सर्वं समभवत्कार्यं निष्पन्नं वै जगत्पते

देवा ऊचुः । भगवन् देवदेवेश त्वया संप्रति सर्वशः । सर्वं समभवत् कार्यं निष्पन्नं वै जगत्पते ॥

Verse 53

तथापि सर्वदा भाव्यं नित्यं देव त्वया विभो । अस्मद्रक्षार्थमत्रैव विजितेन्द्रियवर्त्मना

तथापि सर्वदा भाव्यं नित्यं देव त्वया विभो । अस्मद्रक्षार्थमत्रैव विजितेन्द्रियवर्त्मना ॥

Verse 54

एवमेव सदा कार्यं शत्रुपक्षविनाशनम्

एवमेव सदा कार्यं शत्रुपक्षविनाशनम् ॥

Verse 55

श्रीभगवानुवाच । एवमेतत्करिष्यामि भवतामरिसंजयम् । श्रीमतां तेजसो वृद्धिं करिष्यामि सदासुराः । कथेयं च सदा ख्यातिं लोके यास्यति चोत्तमाम्

श्रीभगवानुवाच—एवमेव तत्करिष्यामि; भवतामरिसंजयं साधयिष्यामि। श्रीमतां तेजसो वृद्धिं नित्यं करिष्यामि, हे सुराः। इयं च कथा लोके सदा उत्तमां ख्यातिं यास्यति।

Verse 56

अयं नाम्ना गुप्तहरिर्देवो भुवनविश्रुतः । मदीयं परमं गुह्यं स्थानं ख्यातिं समेष्यति

अयं देवो ‘गुप्तहरिः’ इति नाम्ना भुवनविश्रुतः; मदीयं परमं गुह्यं स्थानं इति ख्यातिं समेष्यति।

Verse 57

अत्र यः प्राणिनां श्रेष्ठः पूजायज्ञजपादिकम् । करोति परया भक्त्या स याति परमां गतिम्

अत्र यः प्राणिनां श्रेष्ठः पूजायज्ञजपादिकं परया भक्त्या करोति, स परमां गतिं याति।

Verse 58

अत्र यः कुरुते दानं यथाशक्त्या जितेन्द्रियः । स स्वर्गमतुलं प्राप्य न शोचति कदाचन

अत्र यः यथाशक्त्या जितेन्द्रियः दानं करोति, स अतुलं स्वर्गं प्राप्य कदाचन न शोचति।

Verse 59

अत्र मत्प्रीतये देवाः प्राणिभिर्धर्मकांक्षिभिः । दातव्या गौः प्रयत्नेन सवत्सा विधिपूर्वकम्

अत्र मत्प्रीतये, हे देवाः, धर्मकांक्षिभिः प्राणिभिः प्रयत्नेन सवत्सा गौः विधिपूर्वकं दातव्या।

Verse 60

स्वर्णशृंगी रौप्यखुरी वस्त्रद्वयसमावृता । कांस्योपदोहना ताम्रपृष्ठी बहुगुणान्विता

स्वर्णशृङ्गी रौप्यखुरी द्विवस्त्रपरिवेष्टिता । कांस्योपदोहना ताम्रपृष्ठी बहुगुणसमन्विता ॥

Verse 61

रत्नपुच्छा दुग्धवती घंटाभरणभूषिता । अर्चिता गंधपुष्पाद्यैः सुप्रसन्नाऽमृतप्रजा

रत्नपुच्छा दुग्धवती घण्टाभरणभूषिता । अर्चिता गन्धपुष्पाद्यैः सुप्रसन्नाऽमृतप्रजा ॥

Verse 62

द्विजाय वेदविज्ञाय गुणिने निर्मलात्मने । विष्णुभक्ताय विदुषे आनृशंस्यरताय च

द्विजाय वेदविज्ञाय गुणिने निर्मलात्मने । विष्णुभक्ताय विदुषे आनृशंस्यरताय च ॥

Verse 63

ब्राह्मणाय च गौर्देया सर्वत्रसुखमश्नुते । न देया द्विजमात्राय दातारं सोऽवपातयेत्

ब्राह्मणाय च गौर्देया सर्वत्र सुखमश्नुते । न देया द्विजमात्राय दातारं सोऽवपातयेत् ॥

Verse 64

मत्प्रीतयेऽत्र दातव्या निर्मलेनांतरात्मना

मत्प्रीतयेऽत्र दातव्या निर्मलेनान्तरात्मना ॥

Verse 65

स्नातं यैश्च विशुद्ध्यर्थमत्र मद्भक्तितत्परैः । तेषां स्वर्गतयो नित्यं मुक्तिः करतले स्थिता

येऽत्र विशुद्ध्यर्थं मद्भक्तितत्परैः स्नाताः, तेषां स्वर्गतिः नित्यं सुनिश्चिताः; मुक्तिश्च करतले नित्यं स्थिता।

Verse 66

तथा चक्रहरेः पीठे मत्प्रीत्यै दानमुत्तमम् । जपहोमादिकं चापि कर्त्तव्यं यत्नतो नरैः

तथा चक्रहरेः पीठे मत्प्रीत्यै दानमुत्तमम्; नरैः जपहोमादिकं चापि यत्नतः कर्तव्यं।

Verse 67

भवन्तोऽपि विधानेन यात्रां कुर्वंतु सत्तमाः । अस्माद्गुप्तहरेः स्थानान्निकटे संगमे शुभे

भवन्तोऽपि सत्तमाः विधानेन यात्रां कुर्वन्तु; अस्माद्गुप्तहरेः स्थानात् निकटे शुभे संगमे।

Verse 68

प्रत्यग्भागे गोप्रताराद्योजनत्रयसंमिते । घर्घरांबुतरंगिण्या सरयूः संगता यतः

प्रत्यग्भागे गोप्रतारात् योजनत्रयसंमिते, घर्घरांबुतरङ्गिण्या सरयूः संगता यतः।

Verse 69

अत्र स्नात्वा विधानेन द्रष्टव्योऽत्र प्रयत्नतः । देवो गुप्तहरिर्नाम सर्वकामार्थसिद्धिदः

अत्र विधानेन स्नात्वा, अत्रैव प्रयत्नतः द्रष्टव्यो देवो गुप्तहरिर्नाम, सर्वकामार्थसिद्धिदः।

Verse 70

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे देवः पीताम्बरधरोऽच्युतः । देवा अपि विधानेन कृत्वा यात्रां प्रयत्नतः । अयोध्यायां स्थिता नित्यं हरेर्गुणविमोहिताः

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा पीताम्बरधरोऽच्युतो देवोऽन्तर्दधे । देवा अपि विधानेन प्रयत्नतः यात्रां कृत्वा हरेर्गुणविमोहिताः अयोध्यायां नित्यं स्थिता बभूवुः ।

Verse 71

तदाप्रभृति विप्रेंद्र तत्स्थानं भुवि पप्रथे । कार्तिक्यां तु विशेषेण यात्रा सांवत्सरी भवेत्

तदाप्रभृति विप्रेन्द्र तत्स्थानं भुवि पप्रथे । कार्तिक्यां तु विशेषेण तत्र यात्रा सांवत्सरी भवेत् ।

Verse 72

विभोर्गुप्तहरेस्तत्र संगमस्नानपूर्विका । गोप्रतारे च तीर्थेऽस्मिन्सरयूघर्घराश्रिते । स्नात्वा देवोऽर्चनीयोऽयं सर्वकामफलप्रदः

विभोर्गुप्तहरेस्तत्र संगमस्नानपूर्विका । गोप्रतारे च तीर्थेऽस्मिन् सरयूघर्घराश्रिते । स्नात्वा देवोऽर्चनीयोऽयं सर्वकामफलप्रदः ।

Verse 73

तथा चक्रहरेर्यात्रा कर्त्तव्या सुप्रयत्नतः । मार्गशार्षस्य विशदे पक्षे हरितिथौ नरैः

तथा चक्रहरेर्यात्रा कर्तव्या सुप्रयत्नतः । मार्गशीर्षस्य विशदे पक्षे हरितिथौ नरैः ।

Verse 74

एवं यः कुरुते यात्रां विष्णुलोके स मोदते

एवं यः कुरुते यात्रां स विष्णुलोके मोदते ।

Verse 75

श्रीसूत उवाच । एवमुक्त्वा तु विरते मुनौ कलशजन्मनि । कृष्णद्वैपायनो व्यासः पुनराह सविस्मयः

श्रीसूत उवाच—एवमुक्त्वा तु विरते मुनौ कलशजन्मनि । कृष्णद्वैपायनो व्यासः पुनराह सविस्मयः ॥

Verse 76

व्यास उवाच । अत्याश्चर्य्यमयीं ब्रह्मन्कथामेतां तपोधन । उक्तवानसि येनैतत्साश्चर्य्यं मम मानसम्

व्यास उवाच—अत्याश्चर्य्यमयीं ब्रह्मन् कथामेतां तपोधन । उक्तवानसि येनैतत्साश्चर्य्यं मम मानसम् ॥

Verse 77

विस्तरेण मम ब्रूहि माहात्म्यं परमाद्भुतम्

विस्तरेण मम ब्रूहि माहात्म्यं परमाद्भुतम् ॥

Verse 78

शृणु संगममाहात्म्यं विप्रेंद्र परमाद्भुतम् । स्कन्ददेवाच्छ्रुतं सम्यक्कथयामि तथा तव

शृणु संगममाहात्म्यं विप्रेंद्र परमाद्भुतम् । स्कन्ददेवाच्छ्रुतं सम्यक्कथयामि तथा तव ॥

Verse 79

दशकोटिसहस्राणि दशकोटिशतानि च । तीर्थानि सरयूनद्या घर्घरोदकसंगमे । निवसंति सदा विप्र स्कन्दादवगतं मया

दशकोटिसहस्राणि दशकोटिशतानि च । तीर्थानि सरयूनद्या घर्घरोदकसंगमे । निवसंति सदा विप्र स्कन्दादवगतं मया ॥

Verse 80

देवतानां सुराणां च सिद्धानां योगिनां तथा । ब्रह्मविष्णुशिवानां च सान्निध्यं सर्वदा स्थितम्

तत्र देवतानां सुराणां च सिद्धानां योगिनां तथा । ब्रह्मविष्णुशिवानां च सान्निध्यं सर्वदा स्थितम् ॥

Verse 81

तस्मिन्संगमसलिले नरः स्नात्वा समाहितः । संतर्प्य पितृदेवांश्च दत्त्वा दानं स्वशक्तितः

तस्मिन्सङ्गमसलिले नरः स्नात्वा समाहितः । सन्तर्प्य पितृदेवांश्च दत्त्वा दानं स्वशक्तितः ॥

Verse 82

हुत्वा वैष्णवमंत्रेण शुचिर्यत्फलमाप्नुयात् । तदिहैकमना विप्र शृणु यत्कथयामि ते

हुत्वा वैष्णवमन्त्रेण शुचिर्यत्फलमाप्नुयात् । तदिहैकमना विप्र शृणु यत्कथयामि ते ॥

Verse 83

अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च । कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे

अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च । कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥

Verse 84

सुवर्णदाने यत्पुण्यमहन्यहनि तद्भवेत्

सुवर्णदाने यत्पुण्यमहन्यहनि तद्भवेत् ॥

Verse 85

अमावास्यां पौर्णमास्यां द्वादश्योरुभयोरपि । अयने च व्यतीपाते स्नानं वैष्णवलोकदम्

अमावास्यायां पौर्णमास्यां द्वादश्योरुभयोः तथा । अयने व्यतीपाते च स्नानं वैष्णवपदप्रदम् ॥

Verse 86

तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् । विधिवत्संगमे स्नायात्पौष्यां तदविशेषतः

तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् । विधिवत्संगमे स्नायात्पौष्यां तदविशेषतः ॥

Verse 87

लंबतेऽवाक्छिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान् । स्नातानां शुचिभिस्तोयैः संगमे प्रयतात्मनाम्

लंबतेऽवाक्छिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान् । स्नातानां शुचिभिस्तोयैः संगमे प्रयतात्मनाम् ॥

Verse 88

व्युष्टिर्भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैरपि

व्युष्टिर्भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैरपि ।

Verse 89

पौषे मासि विशेषेण स्नानं बहुफलप्रदम्

पौषे मासि विशेषेण स्नानं बहुफलप्रदम् ।

Verse 90

पौषे मासि विशेषेण यः कुर्यात्स्नानमादृतः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा वर्णसंकरः । स याति ब्रह्मणः स्थानं पुनरावृत्तिवर्जितम्

पौषमासे विशेषेण यः श्रद्धया स्नानमाचरेत्—ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा वर्णसंकरः—स ब्रह्मलोकं याति, पुनरावृत्तिवर्जितम्।

Verse 91

पौषे मासे तु यो दद्याद्घृताढ्यं दीपमुत्तमम् । विधिवच्छ्रद्धया विप्र शृणु तस्यापि यत्फलम्

पौषमासे तु यो दद्याद्घृताढ्यं दीपमुत्तमम्। विधिवच्छ्रद्धया विप्र, शृणु तस्यापि यत्फलम्॥

Verse 92

नानाजन्मार्जितं पापं स्वल्पं बह्वपि वा भवेत् । तत्सर्वं नश्यति क्षिप्रं तोयस्थं लवणं यथा

नानाजन्मार्जितं पापं स्वल्पं बह्वपि वा भवेत्। तत्सर्वं नश्यति क्षिप्रं तोयस्थं लवणं यथा॥

Verse 93

आयुरारोग्यमैश्वर्यं संततीः सौख्यमुत्तमम् । प्राप्नोति फलदं नित्यं दीपदः पुण्यभाङ्नरः

आयुरारोग्यमैश्वर्यं संततीः सौख्यमुत्तमम्। प्राप्नोति फलदं नित्यं दीपदः पुण्यभाङ्नरः॥

Verse 94

यस्तु शुक्लत्रयोदश्यां पौषेऽत्र प्रयतो व्रती । जागरं कुरुते धीरः स गच्छेद्भवनं हरेः

यस्तु शुक्लत्रयोदश्यां पौषेऽत्र प्रयतो व्रती। जागरं कुरुते धीरः स गच्छेद्भवनं हरेः॥

Verse 95

जागरं विदधद्रात्रौ दीपं दत्त्वा तु सर्वशः । होमं च कारयेद्विप्रो नियतात्मा शुचिव्रतः

रात्रौ जागरणं कृत्वा सर्वतो दीपदानं दत्त्वा, नियतात्मा शुचिव्रतो विप्रो होमं च कारयेत्।

Verse 96

वैष्णवो विष्णुपूजां च कुर्वञ्छृण्वन्हरेः कथाम् । गीतवादित्रनृत्यैश्च विष्णुतोषणकारकैः । कथाभिः पुण्ययुक्ताभिर्जागृयाच्छर्वरीं नरः

वैष्णवो विष्णुपूजां कुर्वन् हरेः कथां शृण्वन्, गीतवादित्रनृत्यैर्विष्णुतोषणकारकैः पुण्यकथाभिश्च नरः शर्वरीं जागृयात्।

Verse 97

ततः प्रभाते विमले स्नात्वा विधिवदादरात् । विष्णुं संपूज्य विप्रांश्च देयं स्वर्णादि शक्तितः

ततः प्रभाते विमले विधिवदादरात् स्नात्वा, विष्णुं सम्यक् संपूज्य, विप्रेभ्यः स्वर्णादि शक्तितो दद्यात्।

Verse 98

स्वर्णं चान्नं च वासांसि यो दद्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः । संगमे विधिवद्विद्वान्स याति परमां गतिम्

यः श्रद्धयान्वितः संगमे विधिवद्विद्वान् स्वर्णं चान्नं च वासांसि दद्यात्, स परमां गतिं याति।

Verse 99

वर्षेवर्षे तु कर्तव्यो जागरः पुण्यतत्परैः

वर्षे वर्षे तु पुण्यतत्परैः जागरः कर्तव्यः।

Verse 100

हरिः पूज्यो द्विजाः सम्यक्संतोष्याः शक्तितो नरैः । तेन विष्णोः परा तुष्टिः पापानि विफलानि च । भवंति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात्

हरिः पूज्यः; द्विजाः शक्तितो नरैः सम्यक् सन्तोष्याः। तेन विष्णुः परां तुष्टिं याति, पापानि च निष्फलानि भवन्ति। तार्क्ष्यदर्शनात् यथा सर्पा निर्विषाः भवन्ति, तथा पापानां शक्तिरपि नश्यति।

Verse 101

तत्र स्नातो दिवं याति अत्र स्नातः सुखी भवेत

तत्र स्नातः स्वर्गं याति; अत्र स्नातः सुखी भवति।

Verse 102

त्रिषु लोकेषु ये केचित्प्राणिनः सर्व एव ते । तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यांति संगमजैर्जलैः

त्रिषु लोकेषु ये केचित् प्राणिनः सर्व एव ते तर्प्यमाणाः संगमजैर्जलैः परां तृप्तिं यान्ति।

Verse 103

भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम् । गतिमन्वेषमाणानां न संगमसमा गतिः

भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम्। गतिमन्वेषमाणानां न संगमसमा गतिः॥

Verse 104

सप्तावरान्सप्तपरान्पुरुषश्चात्मनासह । पुंसस्तारयते सर्वान्संगमे स्नानमाचरन्

संगमे स्नानमाचरन् पुरुषः आत्मनासह सप्तावरान् सप्तपरान् सर्वान् पुंसः तारयति।

Verse 105

जात्यंधैरिह ते तुल्यास्तथा पंगुभिरेव च । समेत्यात्र च न स्नान्ति सरयूघर्घरसंगमे

येऽत्र समागत्यापि सरयू-घर्घरासंगमे स्नानं न कुर्वन्ति, ते जात्यन्धैः तुल्याः, तथा पङ्गुभिरेव च।

Verse 106

वर्णानां ब्राह्मणो यद्वत्तथा तीर्थेषु संगमः । सरयूघर्घरायोगे वैष्णवस्थो नरः सदा

वर्णेषु यथा ब्राह्मणः श्रेष्ठः, तथा तीर्थेषु संगमः श्रेष्ठः। सरयू-घर्घरायोगे नरः सदा वैष्णवभावे स्थितो भवति।

Verse 107

अत्र स्नानेन दानेन यथा शक्त्या जितेंद्रियः । होमेन विधिपुक्तेन नरः स्वर्गमवाप्नुयात्

अत्र स्नानेन दानेन यथाशक्ति जितेन्द्रियः। विधिपूर्वकहोमेन नरः स्वर्गमवाप्नुयात्॥

Verse 108

नरो वा यदि वा नारी विधिवत्स्नानमाचरेत् । स्वर्गलोकनिवासो हि भवेत्तस्य न संशयः

नरो वा यदि वा नारी यः विधिवत्स्नानमाचरेत्। तस्य स्वर्गलोकनिवासो भवति, नात्र संशयः॥

Verse 109

यथा वह्निर्दहेत्सर्वं शुष्कमार्द्रमथापि वा । भस्मीभवंति पापानि तत्समागममज्जनात्

यथा वह्निः शुष्कमार्द्रं च सर्वं दहति, तथा तस्मिन् समागमे मज्जनात् पापानि भस्मीभवन्ति।

Verse 110

एकतः सर्वतीर्थानि नानाविधिफलानि वै । सरयूघर्घरोत्पन्नसंगमस्त्वधिको भवेत्

एकतः सर्वतीर्थानि नानाविधिफलानि च । सरयूघर्घरोत्पन्नः संगमस्त्वधिको मतः ॥

Verse 111

सर्वतीर्थावगाहस्य फलं यादृक्स्मृतं श्रुतौ । तादृक्फलं नृणां सम्यग्भवेत्संगममज्जनात्

सर्वतीर्थावगाहस्य फलं यत् श्रुतिसंमतम् । तत्फलं सम्यगाप्नोति संगमे मज्जनान्नरः ॥

Verse 112

गोप्रताराभिधं तीर्थमपरं वर्ततेऽनघ । सन्निधौ संगमस्यैव महापातकनाशनम्

गोप्रताराभिधं तीर्थमन्यदस्त्यनघ प्रभो । संगमस्यैव सन्निधौ महापातकनाशनम् ॥

Verse 113

यत्र स्नानेन दानेन न शोचति नरः क्वचित् । गोप्रतारसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

यत्र स्नानेन दानेन न शोचति नरः क्वचित् । गोप्रतारासमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥

Verse 114

वाराणस्यां यथा विद्वन्वर्त्तते मणिकर्णिका । उज्जयिन्यां यथा विप्र महाकालनिकेतनम्

वाराणस्यां यथा विद्वन् मणिकर्णिका विश्रुता । उज्जयिन्यां यथा विप्र महाकालनिकेतनम् ॥

Verse 115

नैमिषे चक्रवापी तु यथा तीर्थतमा स्मृता । अयोध्यायां तथा विप्र गोप्रताराभिधं महत्

नैमिषे चक्रवापी यथा तीर्थेषु तीर्थतमा स्मृता, तथैवायोध्यायां विप्र गोप्रताराभिधानं महत्तीर्थं विशिष्यते।

Verse 116

यत्र रामाज्ञया विद्वन्साकेतनगरीजनाः । अवापुः स्वर्गमतुलं निमज्ज्य परमांभसि

यत्र रामाज्ञया विद्वन् साकेतनगरीजनाः परमेऽम्भसि निमज्ज्य अतुलं स्वर्गम् अवापुः।

Verse 117

व्यास उवाच । अवापुस्ते कथं स्वर्गं साकेतनगरीजनाः । कथं च राघवो विद्वन्नेतत्कथय सुव्रत

व्यास उवाच । ते साकेतनगरीजनाः कथं स्वर्गम् अवापुः? राघवोऽपि कथं विद्वन् एतत् कृतवान्? सुव्रत, एतत् मे कथय।

Verse 118

अगस्त्य उवाच । सावधानः शृणु मुने कथामेतां सुविस्तरात् । यथाजगाम रामोऽसौ स्वर्गं स च पुरीजनः

अगस्त्य उवाच । सावधानः शृणु मुने, कथामेतां सुविस्तरात्—यथा रामोऽसौ स्वर्गम् जगाम, स च पुरीजनः सह तेन।

Verse 119

पुरा रामो विधायैव देवकार्य्यमतंद्रितः । स्वर्गं गंतुं मनश्चक्रे भ्रातृभ्यां सह वीरधीः

पुरा रामो देवकार्यं विधायैव अतन्द्रितः; तत्समाप्य वीरधीः भ्रातृभ्यां सह स्वर्गं गन्तुं मनश्चक्रे।

Verse 120

ततो निशम्य चारेण वानराः कामरूपिणः । ऋक्षगोपुच्छरक्षांसि समुत्पेतुरनेकशः

ततः चारेण तद्वृत्तं निशम्य कामरूपिणो वानराः, ऋक्षाश्च गोपुच्छरक्षांसि च, अनेकशः समुत्पेत्य प्रस्थिताः।

Verse 121

देवगंधर्वपुत्राश्च ऋषिपुत्राश्च वानराः । रामक्षयं विदित्वा तु सर्व एव समागताः

देवगन्धर्वपुत्रा ऋषिपुत्राश्च वानराः, रामस्य क्षयकालं विदित्वा, सर्व एव समागताः।

Verse 122

ते राममनुगत्योचुः सर्वे वानरयूथपाः । तवानुगमने राजन्संप्राप्ताः स्म इहानघ

ते सर्वे वानरयूथपाः राममनुगत्योचुः— ‘राजन्, तवानुगमने इह प्राप्ताः स्म; अनघ!’

Verse 123

यदि राम विनास्माभिर्गच्छेस्त्वं पुरुषर्षभ । सर्वे खलु हताः स्याम दण्डेन महता नृप

‘यदि त्वं राम अस्माभिर्विना गच्छेः, पुरुषर्षभ; तदा वयं सर्वे महता दण्डेन हता इव स्याम, नृप।’

Verse 125

यावत्प्रजा धरिष्यंति तावदेव विभीषण । कारयस्व महद्राज्यं लंकां त्वं पालयिष्यसि

‘यावत् प्रजा धरिष्यन्ति तावत् एव, विभीषण; महद्राज्यं कारयस्व, त्वं लङ्कां पालयिष्यसि।’

Verse 126

शाधि राज्यं च खल्वेतन्नान्यथा मे वचः कुरु । प्रजास्त्वं रक्ष धर्मेण नोत्तरं वक्तुमर्हसि

एतत् राज्यं खलु त्वं शाधि; मम वचः नान्यथा कुरु। धर्मेण प्रजाः पालय; उत्तरं वक्तुं न अर्हसि॥

Verse 127

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो हनुमंतमथाब्रवीत् । वायुपुत्र चिरं जीव मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो हनुमन्तम् अथाब्रवीत्। वायुपुत्र चिरं जीव; मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः॥

Verse 128

यावल्लोका वदिष्यंति मत्कथां वानरर्षभ । तावत्त्वं धारय प्राणान्प्रतिज्ञां प्रतिपालयन्

यावल्लोका वदिष्यन्ति मत्कथां वानरर्षभ। तावत्त्वं धारय प्राणान् प्रतिज्ञां प्रतिपालयन्॥

Verse 129

मैन्दश्च द्विविदश्चैव अमृतप्राशनावुभौ । यावल्लोका धरिष्यंति तावदेतौ धरिष्यतः

मैन्दश्च द्विविदश्चैव अमृतप्राशनावुभौ। यावल्लोका धरिष्यन्ति तावदेतौ धरिष्यतः॥

Verse 130

पुत्रपौत्राश्च येऽस्माकं तान्रक्षन्त्विह वानराः । एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थः सर्वानथ च वानरान् । मया सार्धं प्रयातेति तदा तान्राघवोऽब्रवीत्

पुत्रपौत्रांश्च येऽस्माकं तान् रक्षन्त्विह वानराः। एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थः सर्वान् वानरान् अथाब्रवीत्—मया सार्धं प्रयात इति राघवोऽब्रवीत्॥

Verse 131

प्रभातायां तु शर्वर्य्यां पृथुवक्षा महाभुजः । रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत्

प्रभाते सति शर्वर्याः पृथुवक्षाः महाभुजः । रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसं तदा अब्रवीत् ॥

Verse 132

अग्निहोत्राणि यांत्वग्रे दीप्यमानानि सर्वशः । वाजपेयातिरात्राणि निर्यातु च ममाग्रतः

अग्रे यान्तु ममाग्निहोत्राणि सर्वतो दीप्यमानानि । वाजपेयातिरात्राणि च ममाग्रतः निर्यान्तु ॥

Verse 133

ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निश्चित्य चेतसा । चकार विधिवत्कर्म महाप्रास्थानिकं विधिम्

ततः वसिष्ठस्तेजस्वी मनसा सर्वं विनिश्चित्य । विधिवत् चकार कर्म महाप्रास्थानिकं विधिम् ॥

Verse 134

ततः क्षौमाम्बरधरो ब्रह्मचर्यसमन्वितः । कुशानादाय पाणिभ्यां महाप्रस्थानमुद्यतः

ततः क्षौमाम्बरधरो ब्रह्मचर्यसमन्वितः । कुशान् आदाय पाणिभ्यां महाप्रस्थानमुद्यतः ॥

Verse 135

न व्याहरच्छुभं किंचिदशुभं वा नरेश्वरः । निष्क्रम्य नगरात्तस्मात्सागरादिव चंद्रमाः

न व्याहरत् शुभं किञ्चिदशुभं वा नरेश्वरः । निष्क्रम्य नगरात् तस्मात् सागरादिव चन्द्रमाः ॥

Verse 136

रामस्य सव्यपार्श्वे तु सपद्मा श्रीः समाश्रिता । दक्षिणे ह्रीर्विशालाक्षी व्यवसायस्तथाग्रतः

रामस्य सव्यपार्श्वे तु पद्महस्ता श्रीः समाश्रिता। दक्षिणे विशालाक्षी ह्रीः, अग्रतः व्यवसायोऽन्वयात्॥

Verse 137

नानाविधायुधान्यत्र धनुर्ज्याप्रभृतीनि च । अनुव्रजंति काकुत्स्थं सर्वे पुरुष विग्रहाः

नानाविधायुधानि च धनुर्ज्याप्रभृतीनि वै। सर्वे पुरुषरूपेण काकुत्स्थमन्वव्रजन्॥

Verse 138

वेदो ब्राह्मणरूपेण सावित्री सव्यदक्षिणे । ओंकारोऽथ वषङ्कारः सर्वे रामं तदाऽव्रजन्

वेदो ब्राह्मणरूपेण सावित्री सव्यदक्षिणे। ओंकारो वषट्कारश्च सर्वे राममन्वयुः॥

Verse 139

ऋषयश्च महात्मानः सर्वे चैव महीधराः । अनुगच्छन्ति काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपस्थितम्

ऋषयश्च महात्मानः सर्वे चैव महीधराः। स्वर्गद्वारमिवोपस्थं काकुत्स्थमन्वगच्छन्॥

Verse 140

तथानुयांति काकुत्स्थमंतःपुरगताः स्त्रियः । सवृद्धाबालदासीकाः सपर्षद्द्वाररक्षकाः

तथानुयान्ति काकुत्स्थमन्तःपुरगताः स्त्रियः। सवृद्धाबालदासीकाः सपर्षद्द्वाररक्षकाः॥

Verse 141

सान्तःपुरश्च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ । रामं व्रजंतमागम्य रघुवंशमनुव्रताः

सान्तःपुरोऽपि भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ । रामं व्रजन्तमासाद्य रघुवंशव्रतानुगः ॥

Verse 142

ततो विप्रा महात्मानः साग्निहोत्राः समंततः । सपुत्रदाराः काकुत्स्थमनुगच्छति सर्वशः

ततो विप्रा महात्मानः साग्निहोत्राः समन्ततः । सपुत्रदाराः काकुत्स्थमनुगच्छन्ति सर्वशः ॥

Verse 143

मंत्रिणो भृत्ययुक्ताश्च सपुत्राः सहबांधवाः । सर्वे ते सानुगाश्चैव ह्यनु गच्छंति राघवम्

मन्त्रिणो भृत्ययुक्ताश्च सपुत्राः सहबान्धवाः । सर्वे ते सानुगाश्चैव ह्यनुगच्छन्ति राघवम् ॥

Verse 144

ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः । गच्छंतमनुगच्छंतिराघवं गुणरंजिताः

ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः । गच्छन्तमनुगच्छन्ति राघवं गुणरञ्जिताः ॥

Verse 145

तथा प्रजाश्च सकलाः सपुत्राश्च सवबांधवाः । राघवस्यानुगाश्चासन्दृष्ट्वा विगतकल्मषम्

तथा प्रजाश्च सकलाः सपुत्राश्च सबान्धवाः । राघवस्यानुगाश्चासन् दृष्ट्वा विगतकल्मषम् ॥

Verse 146

स्नाताः शुक्लाम्बरधराः सर्वे प्रयतमानसाः । कृत्वा किलकिलाशब्दमनुयाताश्च राघवम्

स्नाताः शुक्लाम्बरधराः सर्वे प्रयतमानसाः । कृत्वा किलकिलाशब्दं राघवमनुययुः ॥

Verse 147

न कश्चित्तत्र दीनोऽभून्न भीतो नातिदुःखितः । प्रहृष्टा मुदिताः सर्वे वभूवुः परमाद्भुताः

न कश्चित्तत्र दीनोऽभून्न भीतो नातिदुःखितः । प्रहृष्टा मुदिताः सर्वे बभूवुः परमाद्भुताः ॥

Verse 148

द्रष्टुकामाश्च निर्वाणं राज्ञो जनपदास्तथा । संप्राप्तास्तेऽपि दृष्ट्वैव नभोमार्गेण चक्रिणम्

द्रष्टुकामाश्च निर्वाणं राज्ञो जनपदास्तथा । संप्राप्तास्तेऽपि दृष्ट्वैव नभोमार्गेण चक्रिणम् ॥

Verse 149

ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः । आगत्य परया भक्त्या पृष्ठतः समुपाययुः

ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः । आगत्य परया भक्त्या पृष्ठतः समुपाययुः ॥

Verse 150

तानि भूतानि नगरे ह्यन्तर्धानगतान्यपि । राघवं तेऽप्यनुययुः स्वर्गद्वारमुपस्थितम्

तानि भूतानि नगरे ह्यन्तर्धानगतान्यपि । राघवं तेऽप्यनुययुः स्वर्गद्वारमुपस्थितम् ॥

Verse 151

यानि पश्यंति काकुत्स्थं स्थावराणि चराणि च । सत्त्वानि स्वर्गगमने मतिं कुर्वंति तान्यपि

यानि पश्यन्ति काकुत्स्थं स्थावराणि चराणि च । सत्त्वानि स्वर्गगमने मतिं कुर्वन्ति तान्यपि ॥

Verse 152

नासीत्सत्त्वमयोध्यायां सुसूक्ष्ममपि किंचन । यद्राघवं नानुयाति स्वर्गद्वारमुपस्थितम्

नासीत्सत्त्वमयोध्यायां सुसूक्ष्ममपि किंचन । यद्राघवं नानुयाति स्वर्गद्वारमुपस्थितम् ॥

Verse 153

अथार्द्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखो ययौ । सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनंदनः

अथार्द्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखो ययौ । सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनन्दनः ॥

Verse 154

अथ तस्मिन्मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः । सर्वैः परिवृतो देवैरृषिभिश्च महात्मभिः । आययौ तत्र काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपस्थितम्

अथ तस्मिन्मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः । सर्वैः परिवृतो देवैरृषिभिश्च महात्मभिः । आययौ तत्र काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपस्थितम् ॥

Verse 155

विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिः सर्वतो वृतः । दीपयन्सर्वतो व्योम ज्योतिर्भूतमनुत्तमम्

विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिः सर्वतो वृतः । दीपयन्सर्वतो व्योम ज्योतिर्भूतमनुत्तमम् ॥

Verse 156

स्वयंप्रभैश्च तेजोभिर्महद्भिः पुण्यकर्मभिः । पुण्या वाता ववुस्तत्र गन्धवंतः सुखप्रदाः

तत्र पुण्यकर्मसमुद्भवैः स्वयम्प्रभैर्महद्भिस्तेजोभिः प्रकाशोऽभवत्; पुण्याः सुगन्धयः सुखप्रदाश्च वाताः प्रववुः।

Verse 157

सपुण्यपुष्पवर्षं च वायुयुक्तं महाजवम् । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च तस्मिन्सूर्यौपस्थितः

तत्र महाजववायुसंयुक्तं सपुण्यपुष्पवर्षं प्रववर्ष; तस्मिन्नेव गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सूर्योपस्थितिरभवत्।

Verse 158

शरयूसलिलं रामः पद्भ्यां स समुपास्पृशत् । ततो ब्रह्मा सुरैर्युक्तः स्तोतुं समुपचक्रमे

ततः रामः शरयूसलिलं पद्भ्यां समुपास्पृशत्; अनन्तरं ब्रह्मा सुरैः सह तं स्तोतुं समुपचक्रमे।

Verse 159

त्वं हि लोकपतिर्देव न त्वां जानाति कश्चन । अहं ते वै विशालाक्ष भूतपूर्वपरिग्रहः

त्वं हि देव लोकपतिः; न त्वां कश्चन यथावत् जानाति। विशालाक्ष, अहं तव भूतपूर्वपरिग्रहः—पुरातन एव तव सेवकः।

Verse 160

त्वमचिंत्यं महद्भूतमक्षयं लोकसंग्रहे । यामिच्छसि महावीर्य तां तनुं प्रविश स्वकाम्

त्वमचिन्त्यं महद्भूतमक्षयं लोकसंग्रहे; महावीर्य, यां तनुमिच्छसि तां स्वकामं प्रविश।

Verse 161

पितामहस्य वचनादिदमेवाविशत्स्वयम् । सुदिव्यं वैष्णवं तेजः संसारं स सहानुजः । ततो विष्णुतनुन्देवाः पूजयन्तः सुरोत्तमम्

पितामहस्य वचनादिदमेव स्वयमेव संसारमाविशत् सुदिव्यं वैष्णवं तेजः सहानुजं च। ततः सुरोत्तमं तं विष्णुतनुं देवा पूजयन्तोऽभ्यनन्दन्।

Verse 162

साध्या मरुद्गणाश्चैव सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः । ये च दिव्या ऋषिगणा गन्धर्वाप्सरसस्तथा । सुपर्णा नागयक्षाश्च दैत्यदानवराक्षसाः

साध्या मरुद्गणाश्चैव सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः। दिव्या ऋषिगणा गन्धर्वाप्सरसस्तथा॥ सुपर्णा नागयक्षाश्च दैत्यदानवराक्षसाः।

Verse 163

देवाः प्रहृष्टा मुदिताः सर्वे पूर्णमनोरथाः । साधुसाध्विति ते सर्वे त्रिदिवस्था बभाषिरे

देवाः प्रहृष्टा मुदिताः सर्वे पूर्णमनोरथाः। साधु साध्विति ते सर्वे त्रिदिवस्था बभाषिरे॥

Verse 164

अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह । एषां लोकं जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत

अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह। एषां लोकं जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत॥

Verse 165

इमे तु सर्वे मत्स्नेहादायाताः सर्वमानवाः । भक्ताश्च भक्तिमन्तश्च त्यक्तात्मानोऽपि सर्वशः

इमे तु सर्वे मत्स्नेहादायाताः सर्वमानवाः। भक्ताश्च भक्तिमन्तश्च त्यक्तात्मानोऽपि सर्वशः॥

Verse 166

तच्छ्रुत्वा विष्णुकथितं सर्वलोकेश्वरोऽब्रवीत् । लोकं सन्तानिकं नाम संस्थास्यंति हि मानवाः

तद्विष्णुवचनं श्रुत्वा सर्वलोकेश्वरः प्रत्युवाच—मानवाः खलु ‘सन्तानिक’नाम लोकं प्राप्स्यन्ति।

Verse 167

स्वर्गद्वारेऽत्र वै तीर्थे राममेवानुचिन्तयन् । प्राणांस्त्यजति भक्त्या वै स संतानं परं लभेत्

अत्र स्वर्गद्वारे तीर्थे राममेवानुचिन्तयन् भक्त्या यः प्राणान् त्यजति, स परं सन्तानिकं फलम् अवाप्नुयात्।

Verse 168

सर्वे संतानिकंनाम ब्रह्मलोकादनन्तरम् । वानराश्च स्वकां योनिं राक्षसाश्चापि राक्षसीम्

सर्वे ‘सन्तानिक’नाम लोकं ब्रह्मलोकादनन्तरं प्राप्नुवन्ति; वानराः स्वकां योनिं, राक्षसाश्च राक्षसीं गतिम्।

Verse 169

यस्या विनिःसृता ये वै सुरासुरतनूद्भवाः । आदित्यतनयश्चैव सुग्रीवः सूर्यमण्डलम्

तस्माद् विनिःसृताः केचित् सुरासुरतनूद्भवाः; आदित्यतनयः सुग्रीवश्च सह सूर्यमण्डलेन।

Verse 170

ऋषयो नागयक्षाश्च प्रयास्यन्ति स्वकारणम् । तथा ब्रुवति देवेशे गोप्रतारमुपस्थितम्

देवेशे एवं ब्रुवति ऋषयो नागयक्षाश्च स्वस्वकारणं प्रयास्यन्ति; तदा गोप्रतारं नाम स्थानम् उपस्थितम्।

Verse 171

तज्जलं सरयूं भेजे परिपूर्णं ततो जलम् । अवगाह्य जलं सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा प्रहृष्टवत्

तज्जलं सरयूं प्रविवेश, ततो जलं परिपूर्णमभवत्। सर्वे तज्जलमवगाह्य, प्रहृष्टचित्ताः प्राणान् त्यक्त्वा देहं जहुः॥

Verse 172

मानुषं देहमुत्सृज्य ते विमानान्यथारुहन् । तिर्यग्योनिगता ये च प्रविश्य सरयूं तदा

मानुषं देहमुत्सृज्य ते ततः विमानान्यारुरुहुः। तदा तिर्यग्योनिगता अपि सरयूं प्रविश्य तद्गतिं लेभिरे॥

Verse 173

देहत्यागं च ते तत्र कृत्वा दिव्यवपुर्द्धराः । तथान्यान्यपि सत्त्वानि स्थावराणि चराणि च

ते तत्र देहत्यागं कृत्वा दिव्यवपुर्धराः अभवन्। तथैवान्यान्यपि सत्त्वानि स्थावराणि चराणि च तदनुग्रहमवापुः॥

Verse 174

प्राप्य चोत्तमदेहं वै देवलोकमुपागमन् । तस्मिंस्तत्र समापन्ने वानरा ऋक्षराक्षसाः । तेऽपि प्रविविशुः सर्वे देहान्निक्षिप्य वै तदा

उत्तमदेहं प्राप्य ते वै देवलोकमुपागमन्। तस्मिंस्तत्र समापन्ने वानरा ऋक्षराक्षसाश्च सर्वेऽपि तदा देहान्निक्षिप्य प्रविविशुः॥

Verse 175

तदा स्वर्गं गताः सर्वे स्मृत्वा लोकगुरुं विभुम् । जगाम त्रिदशैः सार्द्धं रामो हृष्टो महामतिः

तदा सर्वे स्वर्गं गताः लोकगुरुं विभुं स्मृत्वा। रामो महामतिः हृष्टः त्रिदशैः सार्धं जगाम॥

Verse 176

अतस्तद्गोप्रताराख्यं तीर्थं विख्यातिमागतम् । गोप्रतारे परो मोक्षो नान्यतीर्थेषु विद्यते

अतः तद् गोप्रताराख्यं तीर्थं लोके विख्यातिम् अगमत्। गोप्रतारे परो मोक्षः, नान्येषु तीर्थेषु तादृशो मोक्षो विद्यते॥

Verse 177

जन्मान्तरशतैर्विप्र योगोऽयं यदि लभ्यते । मुक्तिर्भवति तत्त्वेकजन्मना लभ्यते न वा

जन्मान्तरशतैर्विप्र योगोऽयं यदि लभ्यते। तदा मुक्तिर्भवत्येव; तत्त्वं तु एकजन्मना लभ्यते न वा॥

Verse 178

गोप्रतारे न सन्देहो हरिर्भक्त्या सुनिष्ठितः । एकेन जन्मनान्योऽपि योगमोक्षं च विन्दति

गोप्रतारे न सन्देहः, हरिर्भक्त्या सुनिष्ठितः। एकेन जन्मना अन्योऽपि योगमोक्षं च विन्दति॥

Verse 179

गोप्रतारे नरो विद्वान्योऽपि स्नाति सुनिश्चितः । विशत्यसौ परं स्थानं योगिनामपि दुर्लभम्

गोप्रतारे नरो विद्वान् योऽपि स्नाति सुनिश्चितः। विशत्यसौ परं स्थानं योगिनामपि दुर्लभम्॥

Verse 180

कार्तिक्यां च विशेषेण स्नातव्यं विजितेन्द्रियैः । कार्तिके मासि विप्रर्षे सर्वे देवाः सवासवाः । स्नातुमायान्त्ययोध्यायां गोप्रतारे विशेषतः

कार्तिक्यां च विशेषेण स्नातव्यं विजितेन्द्रियैः। कार्तिके मासि विप्रर्षे सर्वे देवाः सवासवाः। स्नातुमायान्त्ययोध्यायां गोप्रतारे विशेषतः॥

Verse 181

गोप्रतारसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । यत्र प्रयागराजोऽपि स्नातुमायाति कार्तिके

गोप्रतारसमं तीर्थं नाभूत् न भविष्यति। यत्र कार्तिकमासे स्नातुं प्रयागराजोऽपि समायाति॥

Verse 182

निष्पापः कलुषं त्यक्त्वा शुक्लांगः सितकंचुकः । शुद्ध्यर्थं साधुकामोऽसौ प्रयागे मुनिसत्तमः

निष्पापः कलुषं त्यक्त्वा शुक्लाङ्गः सितकञ्चुकः। शुद्ध्यर्थं साधुकामोऽसौ प्रयागे मुनिसत्तमः॥

Verse 183

यानि कानि च तीर्थानि भूमौ दिव्यानि सुव्रत । कार्तिक्यां तानि सर्वाणि गोप्रतारे वसन्ति वै

यानि कानि च तीर्थानि भूमौ दिव्यानि सुव्रत। कार्तिक्यां तानि सर्वाणि गोप्रतारे वसन्ति वै॥

Verse 184

गोप्रतारे जपो होमः स्नानं दानं च शक्तितः । सर्वमक्षयतां याति श्रद्धया नियमव्रतम्

गोप्रतारे जपो होमः स्नानं दानं च शक्तितः। सर्वमक्षयतां याति श्रद्धया नियमव्रतम्॥

Verse 185

कार्तिके प्राप्य तद्यन्ति तीर्थानि सकलान्यपि । गोप्रतारं गमिष्यामः पापं त्यक्तुमितीच्छया

कार्तिके प्राप्य तद्यन्ति तीर्थानि सकलान्यपि। गोप्रतारं गमिष्यामः पापं त्यक्तुमितीच्छया॥

Verse 186

गोप्रतारे कृतं स्नानं सर्वपापप्रणाशनम् । गोप्रतारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा गुप्तहरिं विभुम् । सर्वपापैः प्रमुच्येत नात्र कार्या विचारणा

गोप्रतारे कृतं स्नानं सर्वपापप्रणाशनम्। गोप्रतारे नरः स्नात्वा गुप्तहरिं विभुं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते; नात्र विचारणा कार्या॥

Verse 187

विष्णुमुद्दिश्य विप्राणां पूजनं च विशेषतः । कर्त्तव्यं श्रद्धया युक्तैः स्नानपूर्वं यतव्रतैः

विष्णुमुद्दिश्य विप्राणां पूजनं च विशेषतः। कर्तव्यं श्रद्धया युक्तैः स्नानपूर्वं यतव्रतैः॥

Verse 189

अन्नं बहुविधं हेम वासांसि विविधानि च । दातव्यानि हरेः प्राप्त्यै भक्त्या परमया युतैः

अन्नं बहुविधं हेम वासांसि विविधानि च। दातव्यानि हरेः प्राप्त्यै भक्त्या परमया युतैः॥

Verse 190

सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे नर्मदायां शशिग्रहे । तुलादानस्य यत्पुण्यं तदत्र दीपदानतः

सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे नर्मदायां शशिग्रहे। तुलादानस्य यत्पुण्यं तदत्र दीपदानतः॥

Verse 191

घृतेन दीपको यस्य तिलतैले न वा पुनः । ज्वलते मुनिशार्दूल हयमेधेन तस्य किम्

घृतेन दीपको यस्य तिलतैलेन वा पुनः। ज्वलते मुनिशार्दूल हयमेधेन तस्य किम्॥

Verse 192

तेनेष्टं क्रतुभिः सर्वैः कृतं तीर्थावगाहनम् । दीपदानं कृतं येन कार्त्तिके केशवाग्रतः

यः कार्त्तिकमासे केशवस्याग्रतः दीपदानं करोति, तेन सर्वैः क्रतुभिरिष्टं कृतं भवति, सर्वतीर्थेष्ववगाहनं च कृतमेव भवति।

Verse 193

नानाविधानि तीर्थानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । गोप्रतारस्य तान्यत्र कलां नार्हंति षोडशीम्

नानाविधानि तीर्थानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि सन्ति; परं गोप्रतारस्य माहात्म्यस्य षोडशीं कलामपि नात्रार्हन्ति।

Verse 194

स्वर्णमल्पं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । शुभां गतिमवाप्नोति ह्यग्निवच्चैव दीप्यते

यो वेदपारगे ब्राह्मणे स्वर्णमल्पमपि ददाति, स शुभां गतिमवाप्नोति, अग्निवच्च तेजसा दीप्यते च।

Verse 195

गोप्रताराभिधे तीर्थे त्रिलोकीविश्रुते द्विज । दत्त्वान्नं च विधानेन न स भूयोऽभिजायते

द्विज, त्रिलोकीविश्रुते गोप्रताराभिधे तीर्थे यो विधानेनान्नं दत्त्वा, स भूयो नाभिजायते।

Verse 196

तत्र स्नानं तु यः कुर्याद्विप्रान्संतर्पयेन्नरः । सौत्रामणेश्च यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

तत्र यः स्नानं कुर्याद्विप्रांश्च संतर्पयेत् नरः, स सौत्रामणियज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः।

Verse 197

एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र यतव्रतः । यावज्जीवकृतं पापं सहसा तस्य नश्यति

यः कश्चित् तत्र मासं यतव्रतः एकाहारः स्थित्वा, तस्य यावज्जीवकृतं पापं सहसा विनश्यति।

Verse 198

अग्निप्रवेशं ये कुर्युर्गोप्रतारे विधानतः । ते विशंति पदं विष्णोर्निःसंदग्धं तपोधन

हे तपोधन, ये गोप्रतारे विधानतः अग्निप्रवेशं कुर्वन्ति, ते निःसंदग्धाः विष्णोः पदं विशन्ति।

Verse 199

कुर्वंत्यनशनं येऽत्र विष्णुभक्त्या सुनिश्चिताः । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

येऽत्र विष्णुभक्त्या सुनिश्चिताः अनशनं कुर्वन्ति, तेषां कल्पकोटिशतैरपि पुनरावृत्तिर्न भवति।

Verse 200

अर्चयेद्यस्तु गोविंदं गोप्रतारे हि मानवः । दशसौवर्णिकं पुण्यं गोप्रतारे प्रकथ्यते

यो मानवः गोप्रतारे गोविन्दम् अर्चयति, गोप्रतारस्य दशसौवर्णिकं पुण्यं तदर्चनफलम् इति प्रकथ्यते।

Verse 201

अग्निहोत्रफलो धूपो गोविंदस्य समर्पितः । भूमिदानेन सदृशं गंधदानफलं स्मृतम्

गोविन्दाय समर्पितो धूपः अग्निहोत्रफलप्रदः; गन्धदानफलं तु भूमिदानसदृशं स्मृतम्।

Verse 202

अत्यद्भुतमिदं विद्वन्स्थानमेतत्प्रकीर्तितम् । कार्त्तिक्यां तु विशेषेण अत्र स्नात्वा शुचिव्रतः

अत्यद्भुतमिदं विद्वन् स्थानमेतत् प्रकीर्तितम्। कार्त्तिक्यां तु विशेषेण अत्र स्नात्वा शुचिव्रतः॥