Adhyaya 1

Verse 1

अयोध्यामाहात्म्यं प्रारभ्यते । जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनंदनो व्यासः । यस्यास्यकमलगलितं वाङ्मयममृतं जगत्पिबति

अथ अयोध्यामाहात्म्यं प्रवर्तते। जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनन्दनो व्यासः, यस्य मुखकमलात् स्रवद् वाङ्मयामृतं जगत् पिबति।

Verse 2

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं चैव ततः जयमुदीरयेत्॥

Verse 3

व्यास उवाच । हिमवद्वासिनः सर्वे मुनयो वेदपारगाः । त्रिकालज्ञा महात्मानो नैमिषारण्यवासिनः

व्यास उवाच। हिमवद्वासिनः सर्वे मुनयो वेदपारगाः। त्रिकालज्ञा महात्मानो नैमिषारण्यवासिनः॥

Verse 4

येऽर्बुदारण्यनिरता दण्डकारण्यवासिनः । महेन्द्राद्रिरता ये वै ये च विन्ध्यनिवासिनः

येऽर्बुदारण्यनिरता दण्डकारण्यवासिनः। महेन्द्राद्रिरता ये वै ये च विन्ध्यनिवासिनः॥

Verse 5

जंबूवनरता ये च ये गोदावरिवासिनः । वाराणसीश्रिता ये च मथुरावासिनस्तथा

जम्बूवनरता ये च ये गोदावरिवासिनः। वाराणसीश्रिता ये च मथुरावासिनस्तथा॥

Verse 6

उज्जयिन्यां रता ये च प्रथमाश्रमवासिनः । द्वारावतीश्रिता ये च बदर्य्याश्रयिणस्तथा

उज्जयिन्यां रताः केचित् प्रथमाश्रमवासिनः । द्वारावतीं समाश्रित्य ये च बदर्याश्रयास्तथा ॥

Verse 7

मायापुरीश्रिता ये च ये च कान्तीनिवासिनः । एते चान्ये च मुनयः सशिष्या बहवोऽमलाः

मायापुरीं समाश्रित्य ये च कान्तीनिवासिनः । एते चान्ये च मुनयः सशिष्या बहवोऽमलाः ॥

Verse 8

कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे सत्रे द्वादशवार्षिके । वर्तमाने च रामस्य क्षितीशस्य महात्मनः । समागताः समाहूताः सर्वे ते मुनयोऽमलाः

कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे सत्रे द्वादशवार्षिके । वर्तमाने च रामस्य क्षितीशस्य महात्मनः । समागताः समाहूताः सर्वे ते मुनयोऽमलाः ॥

Verse 9

सर्वे ते शुद्धमनसो वेदवेदांगपारगाः । तत्र स्नात्वा यथान्यायं कृत्वा कर्म जपादिकम्

सर्वे ते शुद्धमनसो वेदवेदाङ्गपारगाः । तत्र स्नात्वा यथान्यायं कृत्वा कर्म जपादिकम् ॥

Verse 10

भारद्वाजं पुरस्कृत्य वेदवेदांगपारगम् । आसनेषु विचित्रेषु बृष्यादिषु ह्यनुक्रमात्

भारद्वाजं पुरस्कृत्य वेदवेदाङ्गपारगम् । आसनेषु विचित्रेषु बृष्यादिषु ह्यनुक्रमात् ॥

Verse 11

उपविष्टाः कथाश्चक्रुर्नानातीर्थाश्रितास्तदा । कर्मांतरेषु सत्रस्य सुखासीनाः परस्परम्

तदा नानातीर्थाश्रिताः सर्वे सुखासीनाः परस्परं कथाः चक्रुः, सत्रकर्मणामन्तरेषु उपविष्टाः।

Verse 12

कथांतेषु ततस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । आजगाम महातेजास्तत्र सूतो महामतिः

तेषां भावितात्मनाम् मुनीनां कथासु समाप्तासु, तत्र महातेजाः महामतिः सूतः आजगाम।

Verse 13

व्यासशिष्यः पुराणज्ञो समः हर्षणसंज्ञकः । तान्प्रणम्य यथान्यायं मुनीनुपविवेश सः । उपविष्टो यथान्यायं मुनीनां वचनेन सः

व्यासशिष्यः पुराणज्ञः समो हर्षणसंज्ञकः। स तान् यथान्यायं प्रणम्य मुनीन् उपविवेश; मुनीनां वचनेन यथान्यायम् उपविष्टः।

Verse 14

व्यासशिष्यं मुनिवरं सूतं वै रोमहर्षणम् । तं पप्रच्छुर्मुनिवरा भारद्वाजादयोऽमलाः

व्यासशिष्यं मुनिवरं सूतं रोमहर्षणं तं, भारद्वाजादयोऽमलाः मुनिवराः पप्रच्छुः।

Verse 15

ऋषय ऊचुः । त्वत्तः श्रुता महाभाग नानातीर्थाश्रिताः कथाः । सरहस्यानि सर्वाणि पुराणानि महामते

ऋषय ऊचुः—महाभाग, त्वत्तः नानातीर्थाश्रिताः कथाः श्रुताः; सरहस्यानि सर्वाणि पुराणानि अपि, हे महामते।

Verse 16

सांप्रतं श्रोतुमिच्छामः सरहस्यं सनातनम् । अयोध्याया महापुर्या महिमानं गुणोज्ज्वलम्

अधुना वयं श्रोतुमिच्छामः सरहस्यं सनातनम्। अयोध्याया महापुर्याः गुणोज्ज्वलः महिमानं प्रकाशय॥

Verse 17

कीदृशी सा सदा मेध्याऽयोध्या विष्णुप्रियापुरी । आद्या सा गीयते वेदे पुरीणां मुक्तिदायिका

कीदृशी सा सदा मेध्या विष्णुप्रियापुरी अयोध्या? सा वेदे गीयते आद्या पुरीणां मुक्तिदायिका॥

Verse 18

संस्थानं कीदृशं तस्यास्तस्यां के च महीभुजः । कानि तीर्थानि पुण्यानि माहात्म्यं तेषु कीदृशम्

तस्याः संस्थानं कीदृशं, तस्यां के च महीभुजः? कानि पुण्यानि तीर्थानि, तेषां माहात्म्यं कीदृशम्॥

Verse 19

अयोध्यासेवनान्नृणां फलं स्यात्सूत कीदृशम् । किं चरित्रं सूत तस्याः का नद्यः के च संगमाः

अयोध्यासेवनान्नृणां फलं कीदृशं स्यात्, सूत? तस्याः किं चरित्रं, का नद्यः, के च संगमाः?

Verse 20

तत्र स्नानेन किं पुण्यं दानेन च महामते । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तः सूत गुणाधिक

तत्र स्नानेन किं पुण्यं, दानेन च महामते? तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तः सूत गुणाधिक॥

Verse 21

एतत्सर्वं क्रमेणैव तथ्यं त्वं वेत्थ सांप्रतम् । अयोध्याया महापुर्य्या माहात्म्यं वक्तुमर्हसि

एतत्सर्वं त्वं क्रमेणैव यथातथ्यं सम्यगवगच्छसि; अतः अयोध्याया महापुर्याः माहात्म्यं वक्तुमर्हसि।

Verse 22

सूत उवाच । व्यासप्रसादाज्जानामि पुराणानि तपोधनाः । सेतिहासानि सर्वाणि सरहस्यानि तत्त्वतः

सूत उवाच—व्यासप्रसादात्, हे तपोधनाः, पुराणानि सेतिहासानि च सर्वाणि सरहस्यानि तत्त्वतः जानामि।

Verse 23

तं प्रणम्य प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं भवदग्रतः । अयोध्याया महापुर्या यथावत्सरहस्यकम्

तं व्यासं प्रणम्य, भवदग्रतः अयोध्याया महापुर्याः माहात्म्यं यथावत् सरहस्यकं प्रवक्ष्यामि।

Verse 24

विद्यावन्तं विपुलमतिदं वेदवेदांगवेद्यं श्रेष्ठं शान्तं शमितविषयं शुद्धतेजोविशालम् । वेदव्यासं सततविनतं विश्ववेद्यैकयोनिं पाराशर्य्यं परमपुरुषं सर्वदाऽहं नमामि

विद्यावन्तं विपुलमतिं वेदवेदाङ्गवेद्यं श्रेष्ठं शान्तं शमितविषयं शुद्धतेजोविशालम्। वेदव्यासं सततविनतं विश्ववेद्यैकयोनिं पाराशर्यं परमपुरुषं सर्वदा अहं नमामि॥

Verse 25

ॐ नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे । यस्य प्रसादाज्जानामि ह्ययोध्यामहिमामहम्

ॐ नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे। यस्य प्रसादाज्जानाम्यहं ह्ययोध्यामहिमानम्॥

Verse 26

शृण्वन्तु मुनयः सर्वे सावधानाः सशिष्यकाः । माहात्म्यं कथयिष्यामि अयोध्याया महोदयम्

शृण्वन्तु मुनयः सर्वे सावधानाः सशिष्यकाः। अयोध्याया महोदय-माहात्म्यं कथयिष्यामि॥

Verse 27

उदीरितमगस्त्याय स्कन्देनाश्रावि नारदात् । अगस्त्येन पुरा प्रोक्तं कृष्णद्वैपायनाय तत्

स्कन्देन नारदाच्छ्रुत्वा अगस्त्यायेदमुदीरितम्। अगस्त्येन पुरा प्रोक्तं कृष्णद्वैपायनाय तत्॥

Verse 28

कृष्णद्वैपायनाच्चैतन्मया प्राप्तं तपोधनाः । तदहं वच्मि युष्मभ्यं श्रोतुकामेभ्य आदरात्

कृष्णद्वैपायनाच्चैतन्मया प्राप्तं तपोधनाः। तदहं वच्मि युष्मभ्यं श्रोतुकामेभ्य आदरात्॥

Verse 29

नमामि परमात्मानं रामं राजीवलोचनम् । अतसीकुसुमश्यामं रावणांतकमव्ययम्

नमामि परमात्मानं रामं राजीवलोचनम्। अतसीकुसुमश्यामं रावणान्तकमव्ययम्॥

Verse 30

अयोध्या सा परा मेध्या पुरी दुष्कृतिदुर्ल्लभा । कस्य सेव्या च नाऽयोध्या यस्यां साक्षाद्धरिः स्वयम्

अयोध्या सा परा मेध्या पुरी दुष्कृतिदुर्लभा। कस्य सेव्या च नायोध्या यस्यां साक्षाद्धरिः स्वयम्॥

Verse 31

सरयूतीरमासाद्य दिव्या परमशोभना । अमरावतीनिभा प्रायः श्रिता बहुतपोधनैः

सरयूतीरमासाद्य सा पुरी दिव्या परमशोभना । अमरावतीनिभा प्रायः बहुभिस्तपोधनैः श्रिता ॥

Verse 32

हस्त्यश्वरथपत्त्याढ्या संपदुच्चा च संस्थिता । प्राकाराढ्यप्रतोलीभिस्तोरणैः कांचनप्रभैः

हस्त्यश्वरथपत्त्याढ्या संपदुच्चा च संस्थिता । प्राकाराढ्यप्रतोलीभिस्तोरणैः काञ्चनप्रभैः ॥

Verse 33

सानूपवेषैः सर्वत्र सुविभक्तचतुष्टया । अनेकभूमिप्रासादा बहुभित्तिसुविक्रिया

सानूपवेषैः सर्वत्र सुविभक्तचतुष्टया । अनेकभूमिप्रासादा बहुभित्तिसुविक्रिया ॥

Verse 34

पद्मोत्फुल्लशुभोदाभिर्वापीभिरुपशोभिता । देवतायतनैर्दिव्यैर्वेदघोषैश्च मण्डिता

पद्मोत्फुल्लशुभोदाभिर्वापीभिरुपशोभिता । देवतायतनैर्दिव्यैर्वेदघोषैश्च मण्डिता ॥

Verse 35

वीणावेणुमृदंगादिशब्दैरुत्कृष्टतां गता । शालैस्तालैर्नालिकेरैः पनसामलकैस्तथा

वीणावेणुमृदङ्गादिशब्दैरुत्कृष्टतां गता । शालैस्तालैर्नालिकेरैः पनसामलकैस्तथा ॥

Verse 36

तथैवाम्रकपित्थाद्यैरशोकैरुपशोभिता । आरामैर्विविधैर्युक्ता सर्वर्तुफलपादपैः

तथैवाम्रकपित्थाद्यैरशोकवृक्षैश्च सा पुरी उपशोभिता। विविधैरारामैः समन्विता, सर्वर्तुषु फलप्रदपादपैः परिपूर्णा॥

Verse 37

मालतीजातिबकुलपाटलीनागचंपकैः । करवीरैः कर्णिकारैः केतकीभिरलंकृता

मालतीजातिबकुलपाटलीनागचम्पकैः। करवीरैः कर्णिकारैः केतकीभिश्च सा पुरी अलंकृता॥

Verse 38

निम्बजंवीरकदलीमातुलिंगमहाफलैः । लसच्चंदनगंधाढ्यैर्नागरैरुपशोभिता

निम्बजम्बीरकदलीमातुलिङ्गमहाफलैः। लसच्चन्दनगन्धाढ्यैर्नागरैः सा पुरी उपशोभिता॥

Verse 39

देवतुल्यप्रभायुक्तैर्नृपपुत्रैश्च संयुता । सुरूपाभिर्वरस्त्रीभिर्देवस्त्रीभिरिवावृता

देवतुल्यप्रभायुक्तैर्नृपपुत्रैश्च सा युता। सुरूपाभिर्वरस्त्रीभिर्देवस्त्रीभिरिव आवृता॥

Verse 40

श्रेष्ठैः सत्कविभिर्युक्ता बृहस्पतिसमैर्द्विजैः । वणिग्जनैस्तथा पौरैः कल्पवृक्षैरिवावृता

श्रेष्ठैः सत्कविभिर्युक्ता बृहस्पतिसमैर्द्विजैः। वणिग्जनैस्तथा पौरैः कल्पवृक्षैरिव आवृता॥

Verse 41

अश्वैरुच्चैःश्रवस्तुल्यैर्दंतिभिर्दिग्गजैरिव । इति नानाविधैर्भावैरुपेतेन्द्रपुरी समा

अश्वैः उच्चैःश्रवसोपमैः, दन्तिभिश्च दिग्गजैरिव; नानाविधैर्गुणभावैरुपेता, सा पुरी इन्द्रपुरीसमाभवৎ।

Verse 42

यस्यां जाता महीपालाः सूर्यवंशसमुद्भवाः । इक्ष्वाकुप्रमुखाः सर्वे प्रजापालनतत्पराः

यस्यां सूर्यवंशसमुद्भवा महीपालाः, इक्ष्वाकुप्रमुखाः सर्वे, प्रजापालनतत्पराः समजायन्त।

Verse 43

यस्यास्तीरे पुण्यतोया कूजद्भृंगविहंगमा । सरयूर्नाम तटिनी मानसप्रभवोल्लसा

यस्यास्तीरे पुण्यतोया, कूजद्भृङ्गविहङ्गमा; सरयूर्नाम तटिनी, मानसप्रभवोल्लसा प्रवहति।

Verse 44

धर्मद्रवपरीता सा घर्घरोत्तमसंगमा । मुनीश्वराश्रिततटा जागर्ति जगदुच्छ्रिता

धर्मद्रवपरीता सा, घर्घरोत्तमसङ्गमा; मुनीश्वराश्रिततटा, जागर्ति जगदुच्छ्रिता।

Verse 45

दक्षिणाच्चरणांगुष्ठान्निःसृता जाह्नवी हरेः । वामांगुष्ठान्मुनिवराः सरयूर्निर्गता शुभा

हरेर्दक्षिणचरणाङ्गुष्ठान्निःसृता जाह्नवी; वामाङ्गुष्ठान्मुनिवराः, सरयूर्निर्गता शुभा।

Verse 46

तस्मादिमे पुण्यतमे नद्यौ देवनमस्कृते । एतयोः स्नानमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यपोहति

तस्मादिमे पुण्यतमे नद्यौ, देवनमस्कृते; एतयोः स्नानमात्रेणापि ब्रह्महत्यादिपापं व्यपोह्यते।

Verse 47

तामयोध्यामथ प्राप्तोऽगस्त्यः कुम्भोद्भवो मुनिः । यात्रार्थं तीर्थमाहात्म्यं ज्ञात्वा स्कन्दप्रसादतः

तामयोध्यामथ प्राप्तोऽगस्त्यः कुम्भोद्भवो मुनिः; स्कन्दप्रसादतः यात्रार्थं तीर्थमाहात्म्यं ज्ञातवान्।

Verse 48

आगत्य तु इतः सोऽपि कृऽत्वा यात्रां क्रमेण च । यथोक्तेन विधानेन स्नात्वा संतर्प्य तान्पितॄन्

आगत्य तु इतः सोऽपि क्रमेण यात्रां कृत्वा; यथोक्तविधानेन स्नात्वा पितॄन् तर्पयामास।

Verse 49

पूजयित्वा यथान्यायं देवताः सकला अपि । सर्वाण्यपि च तीर्थानि नमस्कृत्य यथाविधि

पूजयित्वा यथान्यायं देवताः सकला अपि; सर्वाण्यपि च तीर्थानि यथाविधि नमस्कृतवान्।

Verse 50

कृतकृत्योर्ज्जितानन्दस्तीर्थमाहात्म्यदर्शनात् । अभूदगस्त्यो रूपेण पुलकां चितविग्रहः

तीर्थमाहात्म्यदर्शनात् कृतकृत्योऽर्जितानन्दोऽगस्त्यः; पुलकचितविग्रहो रूपेणाभूत्।

Verse 51

स त्रिरात्रं स्थितस्तत्र यात्रां कृत्वा यथाविधि । स्तुवन्नयोध्यामाहात्म्यं प्रतस्थे मुनिसत्तमः

स मुनिसत्तमस्तत्र त्रिरात्रं न्यवसत्; यथाविधि यात्रां कृत्वा अयोध्यामाहात्म्यं स्तुवन् प्रतस्थे।

Verse 52

तमायांतं विलोक्याशु बहुलानन्दसुन्दरम् । कृष्णद्वैपायनो व्यासः पप्रच्छानंदकारणम्

तमायान्तं विलोक्याशु बहुलानन्दसुन्दरम्; कृष्णद्वैपायनो व्यासः पप्रच्छ तदानन्दकारणम्।

Verse 53

व्यास उवाच । कुतः समागतो ब्रह्मन्सांप्रतं मुनिसत्तमः । परमानंदसंदोहः समभूत्सांप्रतं तव

व्यास उवाच—कुतः समागतो ब्रह्मन् सांप्रतं मुनिसत्तम? परमानन्दसन्दोहः किमर्थं तव सांप्रतमभूत्?

Verse 54

कस्मादानंदपोषोऽभूत्तव ब्रह्मन्वदस्व मे । ममापि भवदानंदात्प्रमोदो हृदि जायते

कस्मादानन्दपोषोऽभूत् तव ब्रह्मन् वदस्व मे; ममापि भवदानन्दात् प्रमोदो हृदि जायते।

Verse 55

अगस्त्य उवाच । अहो महदथाश्चर्य्यं विस्मयो मुनिसत्तम । दृष्ट्वा प्रभावं मेऽद्याभूदयोध्यायास्तपोधन

अगस्त्य उवाच—अहो महदिदमाश्चर्यं विस्मयो मुनिसत्तम; दृष्ट्वा प्रभावमद्याहम् अयोध्यायास्तपोधन।

Verse 56

तस्मादानंदसंदोहः समभून्मम सांप्रतम् । तच्छ्रुत्वागस्त्यवचनं व्यासः प्रोवाच तं मुनिम्

तस्मादिदानीं मम हृदि आनन्दसन्दोहः समभूत्। तदगस्त्यवचनं श्रुत्वा व्यासस्तं मुनिं प्रत्युवाच॥

Verse 57

व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन विस्तरात्सरहस्यकम् । अयोध्याया महापुर्या महिमानं गुणाधिकम्

व्यास उवाच— भगवन्, तत्त्वेन विस्तरात् सरहस्यकं ब्रूहि। गुणाधिकाया महापुर्या अयोध्याया महिमानं कथय॥

Verse 58

कः क्रमस्तीर्थयात्रायाः कानि तीर्थानि को विधिः । कि फलं स्नानतस्तत्र दानस्य च महामुने । एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तराद्वदतां वर

तीर्थयात्रायाः कः क्रमः? कानि तीर्थानि? को विधिः? तत्र स्नानस्य दानस्य च किं फलं, महामुने? एतत्सर्वं विस्तरात् समाचक्ष्व, वदतां वर॥

Verse 59

अगस्त्य उवाच । अहो धन्यतमा बुद्धिस्तव जाता तपोधन । दृश्यते येन पृच्छा ते ह्ययोध्यामहिमाश्रिता

अगस्त्य उवाच— अहो! तपोधन, तव बुद्धिः धन्यतमा जाता; यतः तव पृच्छा अयोध्यामहिमाश्रिता दृश्यते॥

Verse 60

अकारो ब्रह्म च प्रोक्तं यकारो विष्णुरुच्यते । धकारो रुद्ररूपश्च अयोध्यानाम राजते

अकारो ब्रह्मेति प्रोक्तः, यकारो विष्णुरुच्यते। धकारो रुद्ररूपश्च—अयोध्यानाम एवं राजते॥

Verse 61

सर्वोपपातकैर्युक्तैर्ब्रह्महत्यादिपातकैः । नायोध्या शक्यते यस्मात्तामयोध्यां ततो विदुः

सर्वोपपातकैर्युक्तैर्ब्रह्महत्यादिमहापातकैः समन्वितैरपि जनैरयोध्या न केनचिद् जेतुं शक्यते; अत एव सा ‘अयोध्या’ इति—अजिता—विद्यते।

Verse 62

विष्णोराद्या पुरी येयं क्षितिं न स्पृशति द्विज । विष्णोः सुदर्शने चक्रे स्थिता पुण्यकरी क्षितौ

एषा विष्णोराद्या पुरी, हे द्विज; सा क्षितिं न स्पृशति। विष्णोः सुदर्शने चक्रे स्थिता, भूमौ पुण्यं पुण्यफलप्रदा च भवति।

Verse 63

केन वर्णयितुं शक्यो महिमाऽस्यास्तपोधन । यत्र साक्षात्स्वयं देवो विष्णुर्वसति सादरः

कः खल्वस्याः पुर्याः महिमानं सम्यग्वर्णयितुं शक्नुयात्, हे तपोधन? यत्र साक्षात् स्वयं देवो विष्णुः सादरं वसति।

Verse 64

सहस्रधारामारभ्य योजनं पूर्वतो दिशि । प्रतीचि दिशि तथैव योजनं समतोवधिः

सहस्रधारामारभ्य पूर्वदिशि योजनपर्यन्तं सीमा प्रवर्तते; प्रतीच्यां दिशि च तथैव योजनपर्यन्तं समतोवधिः।

Verse 65

दक्षिणोत्तरभागे तु सरयूतमसावधिः । एतत्क्षेत्रस्य संस्थानं हरेरन्तर्गृहं स्थितम् । मत्स्याकृतिरियं विप्र पुरी विष्णोरुदीरिता

दक्षिणोत्तरभागयोस्तु सरयूतमसावधिः। एतत्क्षेत्रस्य संस्थानं हरेरन्तर्गृहं स्थितम्। मत्स्याकृतिरियं, विप्र, पुरी विष्णोरुदीरिता।

Verse 66

पश्चिमे तस्य मूर्द्धा तु गोप्रतारासिता द्विज

पश्चिमे तस्य मूर्धा तु, द्विज, गोप्रतारासिताङ्किता।

Verse 67

पूर्वतः पृष्ठभागो हि दक्षिणोत्तरमध्यमः । तस्यां पुर्य्यां महाभाग नाम्ना विष्णुर्हरिः स्वयम् । पूर्वंदृष्टप्रभावोऽसौ प्राधान्येन वसत्यपि

पूर्वतः पृष्ठभागो हि, दक्षिणोत्तरमध्यमः। तस्यां पुर्यां महाभाग, नाम्ना विष्णुर्हरिः स्वयम्॥ पूर्वदृष्टप्रभावोऽसौ, प्राधान्येन वसत्यपि॥

Verse 68

व्यास उवाच । भगवन्किं प्रभावोऽसौ योऽयं विष्णुहरिस्त्वया । कीर्तितो मुनिशार्दूल प्रसिद्धिं गतवान्कथम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण ममाग्रतः

व्यास उवाच। भगवन् किं प्रभावोऽसौ योऽयं विष्णुहरिस्त्वया। कीर्तितो मुनिशार्दूल प्रसिद्धिं गतवान्कथम्॥ एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण ममाग्रतः॥

Verse 69

अगस्त्य उवाच । विष्णुशर्मेति विख्यातः पुराभूद्ब्राह्मणोत्तमः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञो धर्मकर्मसमाश्रितः

अगस्त्य उवाच। विष्णुशर्मेति विख्यातः पुराभूद्ब्राह्मणोत्तमः। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धर्मकर्मसमाश्रितः॥

Verse 70

योगध्यानरतो नित्यं विष्णुभक्तिपरायणः । स कदाचित्तीर्थयात्रां कुर्वन्वैष्णवसत्तमः । अयोध्यामागतो विष्णुर्विष्णुःसाक्षाद्वसेदिति

योगध्यानरतो नित्यं विष्णुभक्तिपरायणः। स कदाचित्तीर्थयात्रां कुर्वन् वैष्णवसत्तमः। अयोध्यामागतो विष्णुः साक्षादत्र वसेदिति॥

Verse 71

चिंतयन्मनसा वीरस्तपः कर्तुं समुद्यतः । स वै तत्र तपस्तेपे शाकमूलफलाशनः

स मनसा सुदृढं चिन्तयन् वीरः तपः कर्तुं समुद्यतः। तत्र स शाक-मूल-फलाहारः सन् तपस्तेपे॥

Verse 72

ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थो ह्यतपत्स महातपाः । वार्षिके च निरालम्बो हेमन्ते च सरोवरे

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये स्थित्वा महातपाः अतपत्। वार्षिके निरालम्बः, हेमन्ते सरोवरे स्थितः॥

Verse 73

स्नात्वा यथोक्तविधिना कृत्वा विष्णोस्तथार्चनम् । वशीकृत्येन्द्रियग्रामं विशुद्धेनांतरात्मना

यथोक्तविधिना स्नात्वा विष्णोः पूजनमपि कृत्वा। विशुद्धान्तरात्मना इन्द्रियग्रामं वशीचकार॥

Verse 74

मनो विष्णौ समावेश्य विधाय प्राणसंयमम् । ओंकारोच्चारणाद्धीमान्हृदि पद्मं विकासयन्

मनो विष्णौ समावेश्य प्राणसंयमं विधाय। ओंकारोच्चारणेन धीमान् हृदि पद्मं विकासयामास॥

Verse 75

तन्मध्ये रविसोमाग्निमण्डलानि यथाविधि । कल्पयित्वा हरिं मूर्तं यस्मिन्देशे सनातनम्

तस्य हृदयपद्ममध्ये रवि-सोम-अग्निमण्डलानि यथाविधि कल्पयित्वा। तस्मिन् देशे सनातनं हरिं मूर्तिमन्तं चकार॥

Verse 76

पीतांबरधरं विष्णुं शंखचक्रगदाधरम् । तं च पुष्पैः समभ्यर्च्य मनस्तस्मिन्निवेश्य च

पीताम्बरधरं विष्णुं शङ्खचक्रगदाधरम् । पुष्पैः समभ्यर्च्य तं च मनस्तस्मिन्निवेश्य च ॥

Verse 77

ब्रह्मरूपं हरिं ध्यायञ्जपन्वै द्वादशाक्षरम् । वायुभक्षः स्थितस्तत्र विप्रस्त्रीन्वत्सरान्वसन्

ब्रह्मरूपं हरिं ध्यायञ्जपन् वै द्वादशाक्षरम् । वायुभक्षः स्थितस्तत्र विप्रस्त्रीन् वत्सरान्वसन् ॥

Verse 78

ततो द्विजवरो ध्यात्वा स्तुतिं चक्रे हरेरिमाम् । प्रणिपत्य जगन्नाथं चराचरगुरुं हरिम् । विष्णुशर्माथ तुष्टाव नारायणमतंद्रितः

ततो द्विजवरो ध्यात्वा स्तुतिं चक्रे हरेरिमाम् । प्रणिपत्य जगन्नाथं चराचरगुरुं हरिम् । विष्णुशर्माथ तुष्टाव नारायणमतन्द्रितः ॥

Verse 79

विष्णुशर्म्मोवाच । प्रसीद भगवन्विष्णो प्रसीद पुरुषोत्तम । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद कमलेक्षण

विष्णुशर्मोवाच । प्रसीद भगवन् विष्णो प्रसीद पुरुषोत्तम । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद कमलेक्षण ॥

Verse 80

जय कृष्ण जयाचिंत्य जय विष्णो जयाव्यय । जय यज्ञपते नाथ जय विष्णो पते विभो

जय कृष्ण जयाचिन्त्य जय विष्णो जयाव्यय । जय यज्ञपते नाथ जय विष्णो पते विभो ॥

Verse 81

जय पापहरानंत जय जन्मज्वरापह । नमः कमलनाभाय नमः कमलमालिने

जय पापहरानन्त जय जन्मज्वरापह । नमः कमलनाभाय नमः कमलमालिने ॥

Verse 82

नमः सर्वेश भूतेश नमः कैटभसूदन । नमस्त्रैलोक्यनाथाय जगन्मूल जगत्पते

नमः सर्वेश भूतेश नमः कैटभसूदन । नमस्त्रैलोक्यनाथाय जगन्मूल जगत्पते ॥

Verse 83

नमो देवाधिदेवाय नमो नारायणाय वै । नमः कृष्णाय रामाय नमश्चक्रायुधाय च

नमो देवाधिदेवाय नमो नारायणाय वै । नमः कृष्णाय रामाय नमश्चक्रायुधाय च ॥

Verse 84

त्वं माता सर्वलोकानां त्वमेव जगतः पिता । भयार्त्तानां सुहृन्मित्रं त्वं पिता त्वं पितामहः

त्वं माता सर्वलोकानां त्वमेव जगतः पिता । भयार्त्तानां सुहृन्मित्रं त्वं पिता त्वं पितामहः ॥

Verse 85

त्वं हविस्त्वं वषट्कारस्त्वं प्रभुस्त्वं हुताशनः । करणं कारणं कर्त्ता त्वमेव परमेश्वरः

त्वं हविस्त्वं वषट्कारस्त्वं प्रभुस्त्वं हुताशनः । करणं कारणं कर्त्ता त्वमेव परमेश्वरः ॥

Verse 86

शंखचक्रगदापाणे मां समुद्धर माधव

शंखचक्रगदापाणे माधव मां समुद्धर; उद्धृत्य मां संसारसागरात् त्राहि।

Verse 87

प्रसीद मंदरधर प्रसीद मधुसूदन । प्रसीद कमलाकान्त प्रसीद भुवनाधिप

प्रसीद मन्दरधर, प्रसीद मधुसूदन; प्रसीद कमलाकान्त, प्रसीद भुवनाधिप।

Verse 88

अगस्त्य उवाच । इत्येवं स्तुवतस्तस्य मनोभक्त्या महात्मनः । आविर्बभूव विश्वात्मा विष्णुर्गरुडवाहनः

अगस्त्य उवाच—एवं मनोभक्त्या स्तुवतः तस्य महात्मनः, आविर्बभूव विश्वात्मा विष्णुर्गरुडवाहनः।

Verse 89

शंखचक्रगदापाणिः पीतांबरधरोऽच्युतः । उवाच स प्रसन्नात्मा विष्णुशर्माणमव्ययः

शंखचक्रगदापाणिः पीताम्बरधरोऽच्युतः; स प्रसन्नात्मा अव्ययो विष्णुः विष्णुशर्माणम् उवाच।

Verse 90

श्रीभगवानुवाच । तुष्टोऽस्मि भवतो वत्स महता तपसाऽधुना । स्तोत्रेणानेन सुमते नष्टपापोऽसि सांप्रतम्

श्रीभगवानुवाच—तुष्टोऽस्मि भवतो वत्स, महता तपसाऽधुना; अनेन स्तोत्रेण सुमते, नष्टपापोऽसि सांप्रतम्।

Verse 91

वरं वरय विप्रेन्द्र वरदोऽहं तवाग्रतः । नाऽतप्ततपसा द्रष्टुं शक्यः केनाप्यहं द्विज

वरं वृणीष्व विप्रेन्द्र; वरदोऽहं तवाग्रतः। अतप्ततपसा द्विज, केनापि नाहं द्रष्टुं शक्यः॥

Verse 92

विष्णुशर्म्मोवाच । कृतकृत्योऽस्मि देवेश सांप्रतं तव दर्शनात् । त्वद्भक्तिमचलामेकां मम देहि जगत्पते

विष्णुशर्मोवाच— कृतकृत्योऽस्मि देवेश, सांप्रतं तव दर्शनात्। त्वद्भक्तिमचलामेकां मम देहि जगत्पते॥

Verse 93

श्रीभगवानुवाच । भक्तिरस्त्वचला मे वै वैष्णवी मुक्तिदायिनी । अत्रैवास्त्वचला मे वै जाह्नवी मुक्तिदायिनी

श्रीभगवानुवाच— भक्तिरस्त्वचला मे वै वैष्णवी मुक्तिदायिनी। अत्रैवास्त्वचला जाह्नवी मुक्तिदायिनी॥

Verse 94

इदं स्थानं महाभाग त्वन्नाम्ना ख्यातिमेष्यति

इदं स्थानं महाभाग, त्वन्नाम्ना ख्यातिमेष्यति॥

Verse 95

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा देवदेवेशश्चक्रेणोत्खाय तत्स्थलम् । जलं प्रकटयामास गांगं पातालमंडलात्

अगस्त्य उवाच— इत्युक्त्वा देवदेवेशश्चक्रेणोत्खाय तत्स्थलम्। जलं प्रकटयामास गाङ्गं पातालमण्डलात्॥

Verse 96

जलेन तेन भगवान्पवित्रेण दयांबुधिः । नीरजस्तु भूमितलं क्षणाच्चक्रे कृपावशात्

तेन पवित्रेण जलेन दयाम्बुधिर्भगवान् कृपावशात् क्षणादेव भूमितलं नीरजं चकार।

Verse 97

चक्रतीर्थमिति ख्यातं ततः प्रभृति तद्द्विज । जातं त्रैलोक्यविख्यातमघौघध्वंसकृच्छुभम्

ततः प्रभृति, हे द्विज, तत् ‘चक्रतीर्थम्’ इति ख्यातं, त्रैलोक्यविख्यातं शुभं च, अघौघध्वंसकृच्च जातम्।

Verse 98

तत्र स्नानेन दानेन विष्णुलोकं व्रजेन्नरः

तत्र स्नानेन दानेन च नरो विष्णुलोकं व्रजेत्।

Verse 99

ततः स भगवान्भूयो विष्णुशर्माणमच्युतः । कृपया परया युक्त उवाच द्विजवत्सलः

ततः स भगवान् अच्युतो भूयो विष्णुशर्माणं प्रति परया कृपया युक्तो द्विजवत्सल उवाच।

Verse 100

श्रीभगवानुवाच । त्वन्नामपूर्विका विप्र मन्मूर्तिरिह तिष्ठतु । विष्णुहरीति विख्याता भक्तानां मुक्तिदायिनी

श्रीभगवानुवाच—हे विप्र, त्वन्नामपूर्विका मन्मूर्तिरिह तिष्ठतु; ‘विष्णुहरि’ इति विख्याता सा भक्तानां मुक्तिदायिनी भविष्यति।

Verse 101

अगस्त्य उवाच । इति श्रुत्वा वचो विप्रो वासुदेवस्य बुद्धिमान् । स्वनामपूर्विकां मूर्तिं स्थापयामास चक्रिणः

अगस्त्य उवाच—एवं वासुदेवस्य वचः श्रुत्वा स बुद्धिमान् विप्रः स्वनामपूर्विकां चक्रिणो मूर्तिं प्रतिष्ठापयामास।

Verse 102

ततः प्रभति विप्रेश शंखचक्रगदाधरः । पीतवासाश्चतुर्बाहुर्नाम्ना विष्णुहरिः स्थितः

ततः प्रभृति विप्रेश शंखचक्रगदाधरः पीतवासाश्चतुर्बाहुः ‘विष्णुहरिः’ इति नाम्ना तत्र स्थितः।

Verse 103

कार्तिके शुक्लपक्षस्य प्रारभ्य दशमी तिथिम् । पूर्णिमामवधिं कृत्वा यात्रा सांवत्सरी भवेत्

कार्तिके शुक्लपक्षे दशमीं तिथिं प्रारभ्य पूर्णिमामवधिं कृत्वा या यात्रा सा सांवत्सरी भवेत्।

Verse 104

चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । बहुवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते, बहुवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते।

Verse 105

पितॄनुद्दिश्य यस्तत्र पिंडान्निर्वापयिष्यति । तृप्तास्तु पितरो यान्ति विष्णुलोकं न संशयः

पितॄनुद्दिश्य यस्तत्र पिण्डान् निर्वापयिष्यति, तृप्ताः पितरः विष्णुलोकं यान्ति—न संशयः।

Verse 106

चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा विष्णुहरिं विभुम् । सर्वपापक्षयं प्राप्य नाकपृष्ठे महीयते

चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा विष्णुहरिं विभुं दृष्ट्वा । सर्वपापक्षयं प्राप्य नाकपृष्ठे महीयते ॥

Verse 107

स्वशक्त्या तत्र दानानि दत्त्वा निष्कल्मषो नरः । विष्णुलोके वसेद्धीमान्यावदिन्द्राश्चतुर्दश

स्वशक्त्या तत्र दानानि दत्त्वा निष्कल्मषो नरः । विष्णुलोके वसेद्धीमान् यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥

Verse 108

अन्यदापि नरस्तत्र चक्रतीथे जितेंद्रियः । दृष्ट्वा सकृद्धरिं देवं सर्वपापैः प्रमुच्यते

अन्यदापि नरस्तत्र चक्रतीर्थे जितेन्द्रियः । दृष्ट्वा सकृद्धरिं देवं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

Verse 109

इति सकलगुणाब्धिर्ध्येयमूर्तिश्चिदात्मा हरिरिह परमूर्त्या तस्थिवान्मुक्तिहेतोः । तमिह बहुलभक्त्या चक्रतीर्थाभिषेकी वसति सुकृतिमूर्त्तिर्योऽर्चयेद्विष्णुलोके

इति सकलगुणाब्धिर्ध्येयमूर्तिश्चिदात्मा हरिरिह परमूर्त्या तस्थिवान्मुक्तिहेतोः । तमिह बहुलभक्त्या चक्रतीर्थाभिषेकी वसति सुकृतिमूर्तिर्योऽर्चयेद्विष्णुलोके ॥