Adhyaya 13
अध्यायेऽस्मिन् सारस्वतः गृहस्थानां शुद्ध्यर्थं शुभप्रगतये च विधिनिर्देशं करोति। शुभाशुभकर्ममिश्रणात् परं गन्तुं निरन्तरं सत्कर्मावश्यकमिति प्रतिपाद्य, नित्यनैमित्तिकधर्मान् गणयति—पुनःपुनः स्नानम्, हरिहरयोः पूजनम्, सत्यं हितं च वचनम्, यथाशक्ति दानम्, परनिन्दा-व्यभिचारयोः परिहारः, मद्य-द्युत-कलह-हिंसादिषु संयमश्च। कालविशेषेषु व्रतादीनां विधानं दर्शयति, तथा सम्यगनुष्ठितानि स्नान-दान-जप-होम-देवपूजा-द्विजार्चनादीनि फलतः ‘अक्षयाणि’ भवन्तीति विशेषेणोक्तम्। ततः दानभेदान् विस्तरेण निरूपयति—गोदानं, वृषभ-हय-गजदानम्, गृह-हिरण्य-रजत-गन्धान्न-यज्ञद्रव्य-भाजन-वस्त्र-यात्रासहाय्य-नित्यअन्नदानादीनि; प्रत्येकस्य पापविमोचनं, स्वर्गयानप्राप्तिः, यमपथे रक्षणं च फलरूपेण निर्दिश्यते। श्राद्धाचारोऽपि विधीयते—आहूतानां पात्रता, श्रद्धायाः अनिवार्यता, संन्यासिनां अतिथीनां च सत्कारः; अन्ते आगामिन्याः ‘यात्राविधेः’ प्रसङ्गेन अध्यायः समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
सारस्वत उवाच । छित्त्वा शुभाशुभं कर्म मुक्तिमिच्छेच्छिवां ततः । इदं न शक्यते कर्त्तुं शुभं कार्यं तदा नरैः
सारस्वत उवाच—शुभाशुभं कर्म छित्त्वा ततः शिवां मुक्तिमिच्छेत्। एतत् नरैः कर्तुं न शक्यं सुलभं; तस्मात् तदा शुभं कार्यं समाचरेत्।
Verse 2
उत्थायोत्थाय स्नातव्यं पूज्यौ हरिहरौ स्वयम् । सत्यं वाच्यं हितं कार्यं दानं देयं स्वशक्तितः
पुनः पुनः प्रातः उत्थाय स्नातव्यं; हरिहरौ स्वयमेव पूजनीयौ। सत्यं वाच्यं, हितं कार्यं, स्वशक्तितो दानं देयम्।
Verse 3
परापवादभीरुत्वं परदारान्विवर्जयेत् । सुवर्णभूमिहरणब्रह्मदेवस्ववर्जनम्
परापवादभीरुत्वं धारयेत्, परदारान् विवर्जयेत्। सुवर्णभूमिहरणं ब्राह्मणदेवस्वहरणं च वर्जयेत्।
Verse 4
ब्राह्मणस्त्रीनरेंद्राणां बालवृद्धतपस्विनाम् । पितृमातृगुरूणां च नाप्रियं मनसा वदेत्
ब्राह्मणस्त्रीणां नरेन्द्राणां बालवृद्धतपस्विनाम् । पितृमातृगुरूणां च नाप्रियं मनसा वदेत् ॥
Verse 5
देशकालपरिज्ञानं पात्रापात्रविवेचनम् । छाया नृणां न वक्तव्या तक्राग्नींधनकांजिकम्
देशकालपरिज्ञानं पात्रापात्रविवेचनम् । छाया नृणां न वक्तव्या तक्राग्नींधनकांजिकम् ॥
Verse 6
औषधं शाकमर्थिभ्यो दातव्यं गृह मेधिभिः । एकादशीपंचदशीचतुर्दश्यष्टमीषु च
औषधं शाकमर्थिभ्यो दातव्यं गृहमेधिभिः । एकादशीपञ्चदशीचतुर्दश्यष्टमीषु च ॥
Verse 7
अमावास्याव्यतीपातसंक्रांतिग्रहणेषु च । वैधृते पितृमात्रोश्च क्षयाहदिवसेषु च
अमावास्याव्यतीपातसंक्रान्तिग्रहणेषु च । वैधृते पितृमात्रोश्च क्षयाहदिवसेषु च ॥
Verse 8
युगादिमन्वादिदिने गृहे कार्यो महोत्सवः । तीर्थे वा गमनं कार्यं गृहाच्छतगुणं यतः
युगादिमन्वादिदिने गृहे कार्यो महोत्सवः । तीर्थे वा गमनं कार्यं गृहाच्छतगुणं यतः ॥
Verse 9
इद्रियाणां जयः कार्यो मद्यं द्यूतं विवर्जयेत् । विवादं गमनं युद्धं गृही यत्नेन वर्जयेत्
इन्द्रियाणां जयः कर्तव्यः; मद्यं द्यूतं च विवर्जयेत्। गृही विवादं निरर्थकगमनं युद्धं च यत्नेन परित्यजेत्॥
Verse 10
स्नानं दानं जपो होमो देवपूजा द्विजार्चनम् । अक्षयं जायते सर्वं विधिवच्चेद्भवेत्कृतम्
स्नानं दानं जपो होमो देवपूजा द्विजार्चनम्। विधिवत्कृतमेतत्सर्वम् अक्षयं पुण्यं प्रसूयते॥
Verse 11
एकापि गौः प्रदातव्या वस्त्रालंकारभूषणा । दोग्ध्री सवत्सा तरुणी द्विजमुख्याय कल्पिता
एकापि गौः प्रदातव्या वस्त्रालंकारभूषिता। दोग्ध्री सवत्सा तरुणी द्विजमुख्याय समर्पिता॥
Verse 12
संप्राप्य भारतं खंडं मानुषं जन्म चोत्तमम् । धन्यो ददाति यो धेनुं स नरः सूर्यमण्डलम् । भित्त्वा याति विमानेन गम्यमानो गवादिभिः
भारतखण्डं समासाद्य मानुषं जन्म चोत्तमम्। धन्यो यो धेनुं ददाति; स सूर्यमण्डलं भित्त्वा विमानेन याति, गवादिभिः सह नीयमानः॥
Verse 13
सप्त जन्मानि पापानि कृत्वा पापीह चाधमः । एको ददाति यो धेनुं मुच्यते सर्वपातकैः
सप्तजन्मकृतान्यपि पापानि यः करोति नराधमः। एकां धेनुं प्रदाय सः सर्वपातकैः प्रमुच्यते॥
Verse 14
यदा स नीयते बद्धो यममार्गेण किंकरैः । तदा नंदा समागत्य स्वं पुत्रमिव पश्यति
यदा स बद्धः किंकरैः यममार्गेण नीयते । तदा नन्दा समागत्य तं स्वपुत्रमिव पश्यति ॥
Verse 15
विजित्य हुंकृतेनैव तान्दूतान्दूरतः स्थितान् । गोप्रदं तं समादाय प्रयाति शिवमन्दिरम्
हुंकृतेनैव सा जित्वा दूतान् दूरस्थितान् ततः । गोप्रदं तमुपादाय प्रयाति शिवमन्दिरम् ॥
Verse 16
वृषो धर्म हति प्रोक्तो येन मुक्तः स मुच्यते । गोषु मध्ये पितॄन्सर्वान्हरमुद्दिश्य वा हरिम्
वृषो धर्महति: प्रोक्तो येन मुक्तः स मुच्यते । गोषु मध्ये पितॄन् सर्वान् हरमुद्दिश्य वा हरिम् ॥
Verse 17
सूर्यब्रह्मपुरे वासो जायते ब्रह्मवासरे । दृढं ककुद्मिनं संतं युवानं भारसाधनम्
सूर्यब्रह्मपुरे वासो जायते ब्रह्मवासरे । दृढं ककुद्मिनं शान्तं युवानं भारसाधनम् ॥
Verse 18
हलक्षमं बलीवर्दं दत्त्वा विप्राय पर्वसु । तमारुह्य नरो याति गोलोकं शिवसंनिधौ
हलक्षमं बलीवर्दं दत्त्वा विप्राय पर्वसु । तमारुह्य नरो याति गोलोकं शिवसंनिधौ ॥
Verse 19
अश्वं सास्तरणं दत्त्वा खलीनेन च संयुतम् । अश्वराजबलात्स्वर्गे मोदते ब्राह्मवासरम्
सास्तरणं खलीनयुक्तं साजं चाश्वं दत्त्वा, तस्याश्वराजस्य प्रभावात् स स्वर्गे ब्राह्मवासरपर्यन्तं प्रमोदते।
Verse 20
गजदानाद्गजेंद्रेण नीयते नंदनं वनम् । पृथिव्यां सागरांतायामेष राजा भविष्यति
गजदानात् गजेन्द्रेण स नन्दनवनं नीयते; सागरान्तायां च पृथिव्यां स एव राजा भविष्यति।
Verse 21
गृहं सोपस्करं दत्त्वा विप्राय गृहमेधिने । लभते नंदने दिव्यं विमानं सार्वकामिकम्
सोपस्करं गृहं विप्राय गृहमेधिने दत्त्वा, स नन्दने दिव्यं सार्वकामिकं विमानं लभते।
Verse 22
द्रव्यं पृथिव्यां परमं सुवर्णं हृष्यंति देवा यदि दीयते ततः । सूर्योपि तस्मै रुचिरं विमानं ददाति तावद्भ्रमतेऽत्र यावत्
पृथिव्यां परमं द्रव्यं सुवर्णम्; तद्दाने देवाः हृष्यन्ति। सूर्यः अपि तस्मै रुचिरं विमानं ददाति, यावदत्र पुण्यं तिष्ठति तावद् भ्राम्यति।
Verse 23
रौप्यं पितॄणामतिवल्लभं तद्दत्त्वा नरो निर्मलतामुपैति । सोमस्य लोकं लभते स तावद्भुवे निवद्धा ऋषयो हि यावत्
रौप्यं पितॄणामतिवल्लभम्; तद्दानेन नरः निर्मलतामुपैति। स सोमलोकं लभते, यावद् भुवि निवद्धा ऋषयः तिष्ठन्ति तावत्।
Verse 24
श्रीखंडकर्पूरसमाकुलानि तांबूलरत्नादिफलानि दत्त्वा । पुष्पाणि वस्त्राणि सुखेन याति साकं शशांकं दिवि देववृंदैः
श्रीखण्डकर्पूरसंमिश्रं ताम्बूलं रत्नादिफलानि च दत्त्वा, पुष्पवस्त्राणि च समर्प्य, स भक्तः सुखेन दिवं याति—देववृन्दैः सह शशाङ्कसहितः।
Verse 25
तक्रोदकतैलघृतदुग्धेक्षुरसमधूनि यो दद्यात् । खर्जूरखंडद्राक्षावातामांजीरकैः साकम्
यो तक्रं जलं तैलं घृतं दुग्धं इक्षुरसं मधु च दद्यात्, खर्जूरखण्डद्राक्षावातामाञ्जीरकैः सह—स महत्पुण्यं प्राप्नोति।
Verse 26
दर्भाक्षतमृद्गोमयदूर्वायज्ञोपवीतानि । तिलचर्मसूर्यपिटकं दत्त्वा ख्यातश्चिरं स्वर्गे
दर्भान् अक्षतान् मृदं गोमयं दूर्वां यज्ञोपवीतानि च, तिलं चर्म च सूर्यपिटकं च दत्त्वा—स स्वर्गे चिरं ख्यातो भवति।
Verse 27
आत्माहाराच्चतुर्भागं सिद्धान्नाद्यदि दीयते । हन्तकारः स तं दत्त्वा ध्रुवं याति ध्रुवालये
आत्माहारात् चतुर्थभागं सिद्धान्नरूपेण यदि दीयते, स दाता तं दत्त्वा निश्चयेन ध्रुवालयं याति।
Verse 28
आत्माहारप्रमाणेन प्रत्यहं गोषु दीयते । गवाह्निकं तासु दत्त्वा नरो याति सुरालयम्
आत्माहारप्रमाणेन प्रत्यहं गोषु यद्दीयते, तासु गवाह्निकं दत्त्वा नरो देवालयं याति।
Verse 29
कंडनीपेषणीचुल्लीमार्जनीभिश्च यत्कृतम् । पापं गृही क्षालयति ददद्भिक्षां दिनं प्रति
कण्डनीपेषणीचुल्लीमार्जनीभिः कृतं यत् पापं गृही, स तत् प्रतिदिनं भिक्षां दत्त्वा क्षालयति।
Verse 30
ग्रासमात्रा भवेद्भिक्षा सा नित्यं यत्र दीयते । तद्गृहं गृहमन्यच्च स्मशानमिव दृश्यते
ग्रासमात्रा भिक्षा यत्र नित्यं दीयते, तद्गृहं तथा तादृशमन्यच्च गृहं स्मशानमिव दृश्यते।
Verse 31
कुम्भान्सोदकसिद्धान्नांश्छत्रोपानत्कमंडलुम् । अंगुलीयकवासांसि दत्त्वा याति नरो दिवि
कुम्भान् सोदकसिद्धान्नान् छत्रोपानत्कमण्डलुम्, अङ्गुलीयकवासांसि च दत्त्वा नरो दिवं याति।
Verse 32
श्रांतस्य यानं तृषितस्य पानमन्नं क्षुधार्त्तस्य नरो नरेन्द्र । दत्त्वा विमानेन सुरांगनाभिः संस्तूयमानस्त्रिदिवं स याति
श्रान्तस्य यानं तृषितस्य पानम् अन्नं क्षुधार्तस्य, हे नरेन्द्र; दत्त्वा स विमानेन सुराङ्गनाभिः संस्तूयमानस्त्रिदिवं याति।
Verse 33
भोजनं सततं देयं यथाशक्त्या घृत प्लुतम् । तन्मया हि यतः प्राणा अतः पुष्यंति प्राणिनः
भोजनं सततं देयं यथाशक्त्या घृतप्लुतम्; तन्मयाः खलु प्राणाः, अतः प्राणिनः पुष्यन्ति।
Verse 34
क्षुत्पीडा महती लोके ह्यन्नं तद्भेषजं स्मृतम् । तेन सा शांतिमायाति ततोन्नं देयमुत्तमम्
क्षुत्पीडा महती लोके, तस्या भेषजमन्नकम् स्मृतम्। तेन सा शान्तिमायाति; तस्मादन्नं परं दानं देयम्॥
Verse 35
अन्नं वस्त्रं फलं तोयं तक्रं शाकं घृतं मधु । पत्रं पुष्पं तथोपानत्कंथां यष्टिं कमंडलुम्
अन्नं वस्त्रं फलं तोयं तक्रं शाकं घृतं मधु। पत्रं पुष्पं तथोपानत् कन्थां यष्टिं कमण्डलुम्॥
Verse 36
छत्रपात्रे व्रतं विद्या अक्षमाला सुरार्चनम् । कन्या कुशोपवीतानि बीजौषधगृहाणि च
छत्रपात्रे व्रतं विद्या अक्षमाला सुरार्चनम्। कन्या कुशोपवीतानि बीजौषधगृहाणि च॥
Verse 37
सस्यं क्षेत्रं यज्ञपात्रं योगपट्टं च पादुके । कृष्णाजिनं बुद्धिदानं धर्मादेशकथानकम्
सस्यं क्षेत्रं यज्ञपात्रं योगपट्टं च पादुके। कृष्णाजिनं बुद्धिदानं धर्मादेशकथानकम्॥
Verse 38
अथैतत्संततं देयं तेन श्रेयो महद्भवेत् । सर्वपापक्षयं कृत्वा दाता याति शिवालयम्
अथैतत्सन्ततं देयं, तेन श्रेयो महद्भवेत्। सर्वपापक्षयं कृत्वा दाता याति शिवालयम्॥
Verse 39
श्राद्धे गृहस्था भोक्तव्याः कुलीना वेदपारगाः । अक्रोधनाः स्नानशीलाः स्वदेशाचारतत्पराः
श्राद्धकाले गृहस्थैः भोजनीयाः कुलीनाः वेदपारगाः । अक्रोधनाः स्नानशीलाः स्वदेशाचारतत्पराः ॥
Verse 40
आमंत्र्य पूर्वदिवसे निरीहा अपि ये द्विजाः । अलोलुपा व्याधिहीना न तु ये ग्रामयाजिनः
पूर्वदिवसे समामन्त्र्य निरीहानपि द्विजान् । अलोलुपान् व्याधिहीनान् न तु ग्रामयाजिनः ॥
Verse 41
तेषां पुरः प्रदातव्यं पिंडदानं विधानतः । श्राद्धं श्रद्धाविहीनेन कृतमप्यकृतं भवेत्
तेषां पुरः प्रदातव्यं पिण्डदानं विधानतः । श्रद्धाविहीनेन कृतं श्राद्धमप्यकृतं भवेत् ॥
Verse 42
तस्माच्छ्रद्धान्वितैः श्राद्धं कर्त्तव्यं क्रोधवर्जितैः । वानप्रस्थो ब्रह्मचारी पथिकस्तीर्थसेवकः
तस्माच्छ्रद्धान्वितैः श्राद्धं कर्तव्यं क्रोधवर्जितैः । वानप्रस्थो ब्रह्मचारी पथिकस्तीर्थसेवकः ॥
Verse 43
अतिथिर्वैश्वदेवांते स पूज्यः श्राद्धकर्मणि । सर्वदा यतयः पूज्याः स्वशक्त्या गृहमेधिभिः
अतिथिर्वैश्वदेवान्ते स पूज्यः श्राद्धकर्मणि । सर्वदा यतयः पूज्याः स्वशक्त्या गृहमेधिभिः ॥
Verse 44
यात्राविधिमथो वक्ष्ये सेतिहासं नृपोत्तम
अथ यात्राविधिं वक्ष्ये सेतिहासं नृपोत्तम।