Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 10

Devanagari script

हृदि संचिंत्य विश्वेशं क्षणं यद्विनिमील्यते । देवस्य दक्षिणे भागे महायोगोयमुत्तमः

Transliteration

hṛdi saṃciṃtya viśveśaṃ kṣaṇaṃ yadvinimīlyate | devasya dakṣiṇe bhāge mahāyogoyamuttamaḥ

Translation

हृदि विश्वेशं सम्यक् सञ्चिन्त्य क्षणमात्रं निमील्यते यदा। देवस्य दक्षिणभागे काश्यां एष महायोगोऽयमुत्तमः॥

Word by Word

• हृदि: in the heart
• हृदि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हृद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन

• संचिन्त्य: having meditated
• संचिन्त्य: Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् + चिन्त् (धातु) → संचिन्त्य (क्त्वा-प्रत्यय, अव्ययभाव)
• Form: क्त्वान्त (Gerund/Absolutive), अव्यय; पूर्वक्रिया

• विश्वेशम्: the Lord of the universe
• विश्वेशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विश्वेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; समासः—विश्वस्य ईशः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• क्षणम्: for a moment
• क्षणम्: Kriya-viseshana (Temporal/क्रियाविशेषण)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; कालपरिमाणार्थे

• यत्: which (act)
• यत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; सम्बन्धसूचक

• विनिमील्यते: is closed (the eyes are closed)
• विनिमील्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + नि + मील् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (Passive)

• देवस्य: of the deity
• देवस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• दक्षिणे: on the right
• दक्षिणे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; विशेषणम् (भागे)

• भागे: in the part/side
• भागे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन

• महायोगः: the great yoga
• महायोगः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महायोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; समासः—महान् योगः (कर्मधारय)

• अयम्: this
• अयम्: Visheshana (Demonstrative/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; निर्देशार्थ

• उत्तमः: excellent, supreme
• उत्तमः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विशेषणम् (महायोगः)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Viśveśa/Avimukta-kṣetra (Kāśī)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A sādhaka seated near a Kāśī shrine precinct, eyes gently closed, right hand in dhyāna-mudrā, with Viśveśa envisioned as a radiant liṅga in the heart; the ‘southern quarter’ suggested by a temple mandala and directional markers.

Characters & Entities

• Viśveśa (Śiva)
• Kāśī (Vārāṇasī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Brief inward remembrance of Viśveśa in Kāśī is treated as a complete and supreme yogic accomplishment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī, described through its sacred directional geography associated with the Lord (devasya dakṣiṇa-bhāga).

What ritualistic prescription is mentioned?

A simple dhyāna practice: contemplate Viśveśa in the heart and close the eyes momentarily (inner recollection).