Adhyaya 17

Verse 1

ऋषय ऊचुः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञैर्गुरुभिर्ब्रह्मवादिभिः । नृणां कृतोपदेशानां सद्यः सिद्धिर्हि जायते

ऋषय ऊचुः—वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञैर्गुरुभिर्ब्रह्मवादिभिः नृणामुपदेशे कृते सद्य एव सिद्धिर्जायते।

Verse 2

अथान्यजनसामान्यैर्गुरुभिर्नीतिकोविदैः । नृणां कृतोपदेशानां सिद्धिर्भवति कीदृशी

अथ नीतिकोविदैः सामान्यजनैर्गुरुभिर्नृणामुपदेशे कृते, तदा सिद्धिर्भवति कीदृशी?

Verse 3

सूत उवाच । श्रद्धैव सर्वधर्मस्य चातीव हितकारिणी । श्रद्धयैव नृणां सिद्धिर्जायते लोकयोर्द्वयोः

सूत उवाच—श्रद्धैव सर्वधर्मस्य परमं हितकारिणी। श्रद्धयैव नृणां सिद्धिर्जायते लोकयोर्द्वयोः॥

Verse 4

श्रद्धया भजतः पुंसः शिलापि फलदायिनी । मूर्खोऽपि पूजितो भक्त्या गुरुर्भवति सिद्धिदः

श्रद्धया भजतः पुंसः शिलापि फलदायिनी। मूर्खोऽपि पूजितो भक्त्या गुरुर्भवति सिद्धिदः॥

Verse 6

श्रद्धया पठितो मन्त्रस्त्वबद्धोपि फलप्रदः । श्रद्धया पूजितो देवो नीचस्यापि फलप्रदः

श्रद्धया पठितो मन्त्रस्त्वबद्धोऽपि फलप्रदः। श्रद्धया पूजितो देवो नीचस्यापि फलप्रदः॥

Verse 7

सर्वत्र संशयाविष्टः श्रद्धाहीनोऽतिचंचलः । परमार्थात्परिभ्रष्टः संसृतेर्न हि मुच्यते

सर्वत्र संशयाविष्टः श्रद्धाहीनोऽतिचञ्चलः। परमार्थात्परिभ्रष्टः संसृतेर्न हि मुच्यते॥

Verse 8

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यत्र सिद्धिर्भवति तादृशी

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ। यादृशी भावना यत्र सिद्धिर्भवति तादृशी॥

Verse 9

अतो भावमयं विश्वं पुण्यं पापं च भावतः । ते उभे भावहीनस्य न भवेतां कदाचन

अतः भावमयं विश्वं; पुण्यं पापं च भावजम्। भावहीनस्य जन्तोस्तु ते उभे न भवेत्क्वचित्॥

Verse 10

अत्रेदं परमाश्चर्यमाख्यानमनुवर्ण्यते । अश्रद्धा सर्वमर्त्यानां येन सद्यो निवर्तते

अत्रेदं परमाश्चर्यमाख्यानमनुवर्ण्यते। अश्रद्धा सर्वमर्त्यानां येन सद्यो निवर्तते॥

Verse 11

आसीत्पांचालराजस्य सिंहकेतुरिति श्रुतः । पुत्रः सर्वगुणोपेतः क्षात्रधर्मरतः सदा

आसीत्पाञ्चालराजस्य सिंहकेतुरिति श्रुतः। पुत्रः सर्वगुणोपेतः क्षात्रधर्मरतः सदा॥

Verse 12

स एकदा कतिपयैर्भृत्यैर्युक्तो महाबलः । जगाम मृगयाहेतोर्बहु सत्त्वान्वितं वनम्

स एकदा कतिपयैर्भृत्यैर्युक्तो महाबलः। जगाम मृगयाहेतोर्बहुसत्त्वान्वितं वनम्॥

Verse 13

तद्भृत्यः शबरः कश्चिद्विचरन्मृगयां वने । ददर्श जीर्णं स्फुटितं पतितं देवतालयम्

तद्भृत्यः शबरः कश्चिद्विचरन्मृगयां वने। ददर्श जीर्णं स्फुटितं पतितं देवतालयम्॥

Verse 14

तत्रापश्यद्भिन्नपीठं पतितं स्थंडिलोपरि । शिवलिंङ्गमृजुं सूक्ष्मं मूर्तं भाग्यमिवात्मनः

तत्र स भिन्नपीठं स्थण्डिलोपरि पतितं ददर्श; तथा मृदुं सूक्ष्मं शिवलिङ्गं, स्वात्मनः भाग्यमिव मूर्तिमन्तं प्रकाशमानम्।

Verse 15

स समादाय वेगेन पूर्वकर्मप्रचोदितः । तस्मै संदर्शयामास राज पुत्राय धीमते

स पूर्वकर्मप्रचोदितः सन् वेगेन तद् आदाय, धीमते राजपुत्राय तस्मै तत् संदर्शयामास।

Verse 16

पश्येदं रुचिरं लिंगं मया दृष्टमिह प्रभो । तदेतत्पूजयिष्यामि यथाविभवमादरात्

“पश्य प्रभो, मया इह दृष्टं रुचिरं लिङ्गम् एतत्। अहं तद् यथाविभवम् आदरात् पूजयिष्यामि।”

Verse 17

अस्य पूजाविधिं ब्रूहि यथा देवो महेश्वरः । अमंत्रज्ञैश्च मन्त्रज्ञैः प्रीतो भवति पूजितः

“अस्य पूजाविधिं मे ब्रूहि, यथा पूजितो देवो महेश्वरः—अमन्त्रज्ञैः मन्त्रज्ञैश्च—प्रीतो भवति।”

Verse 18

इति तेन निषादेन पृष्टः पार्थिवनंदनः । प्रत्युवाच प्रहस्यैनं परिहास विचक्षणः

इति तेन निषादेन पृष्टः पार्थिवनन्दनः, परिहासविचक्षणः सन् एनं प्रहस्य प्रत्युवाच।

Verse 19

संकल्पेन सदा कुर्यादभिषेकं नवांभसा । उपवेश्यासने शुद्धे शुभैर्गंधाक्षतैर्नवैः । वन्यैः पत्रैश्च कुसुमैर्धूपैर्दीपैश्च पूजयेत

संकल्पं कृत्वा सदा नवाम्भसा अभिषेकं कुर्यात्। शुद्धे शुभासने देवमुपवेश्य, नवैर्गन्धाक्षतैः, वन्यपत्रकुसुमैः, धूपदीपैश्च पूजयेत्॥

Verse 20

चिताभस्मोपहारं च प्रथमं परिकल्पयेत् । आत्मोपभोग्येनान्नेन नैवद्यं कल्पयेद्बुधः

प्रथमं चिताभस्मोपहारं परिकल्पयेत्। ततः स्वोपभोग्येनान्नेन बुद्धो नैवेद्यं कल्पयेत्॥

Verse 21

पुनश्च धूपदीपादीनुपचारान्प्रकल्पेत् । नृत्यवादित्रगीतादीन्यथावत्परिकल्पयेत्

पुनश्च धूपदीपादीन् उपचारान् यथाविधि प्रकल्पयेत्। नृत्यवादित्रगीतादीन्यथावत् परिकल्पयेत्॥

Verse 22

नमस्कृत्वा तु विधिवत्प्रसादं धारयेद्बुधः । एष साधारणः प्रोक्तः शिवपूजाविधिस्तव

विधिवन्नमस्कृत्वा बुद्धः प्रसादं धारयेत्। एष ते साधारणः प्रोक्तः शिवपूजाविधिः स्तव॥

Verse 23

चिताभस्मोपहारेण सद्यस्तुष्यति शंकरः

चिताभस्मोपहारेण सद्य एव तुष्यति शंकरः॥

Verse 24

सूत उवाच । परिहासरसेनेत्थं शासितः स्वामिनाऽमुना । स चंडकाख्यः शबरो मूर्ध्ना जग्राह तद्वचः

सूत उवाच—परिहासरसेनैव स्वामिना यथोचितं शासितः सन् चण्डकाख्यः शबरः तद्वचनं मूर्ध्नि कृत्वा, परमादरेणाङ्गीकृतवान्।

Verse 25

ततः स्वभवनं प्राप्य लिंगमूर्ति महेश्वरम् । प्रत्यहं पूजयामास चिताभस्मोपहारकृत्

ततः स्वगृहं प्राप्य स लिङ्गमूर्तिं महेश्वरं प्रत्यहं पूजयामास, चिताभस्मोपहारं कृत्वा समर्पयन्।

Verse 26

यच्चात्मनः प्रियं वस्तु गन्धपुष्पाक्षतादिकम् । निवेद्य शंभवे नित्यमुपायुंक्त ततः स्वयम्

यच्चात्मनः प्रियं वस्तु गन्धपुष्पाक्षतादिकं, तत् नित्यं शम्भवे निवेद्य, ततः पश्चात् स्वयमेवोपयुङ्क्त।

Verse 27

एवं महेश्वरं भक्त्या सह पत्न्याभ्यपूजयत् । शबरः सुखमासाद्य निनाय कतिचित्समाः

एवं स शबरः पत्न्या सह भक्त्या महेश्वरमभ्यपूजयत्; सन्तोषं प्राप्य सुखेन कतिचित्समान् निनाय।

Verse 28

एकदा शिवपूजायै प्रवृत्तः शबरोत्तमः । न ददर्श चिताभस्म पात्रे पूरितमण्वपि

एकदा शिवपूजायै प्रवृत्तः शबरश्रेष्ठः, पात्रे पूरितं चिताभस्माण्वपि न ददर्श।

Verse 29

अथासौ त्वरितो दूरमन्विष्यन्परितो भ्रमन् । न लब्धवांश्चिताभस्म श्रांतो गृहमगात्पुनः

अथासौ त्वरितो दूरमन्विष्यन् परितो भ्रमन् । न लब्धवांश्चिताभस्म श्रान्तो गृहमगात्पुनः ॥

Verse 30

तत आहूय पत्नीं स्वां शबरो वाक्यमब्रवीत् । न लब्धं मे चिताभस्म किं करोमि वद प्रिये

ततः आहूय पत्नीं स्वां शबरो वाक्यमब्रवीत् । न लब्धं मे चिताभस्म किं करोमि वद प्रिये ॥

Verse 31

शिवपूजांतरायो मे जातोद्य बत पाप्मनः । पूजां विना क्षणमपि नाहं जीवितुमुत्सहे

शिवपूजांतरायो मे जातोऽद्य बत पाप्मनः । पूजां विना क्षणमपि नाहं जीवितुमुत्सहे ॥

Verse 32

उपायं नात्र पश्यामि पूजोपकरणे हते । न गुरोश्च विहन्येत शासनं सकलार्थदम्

उपायं नात्र पश्यामि पूजोपकरणे हते । न गुरोश्च विहन्येत शासनं सकलार्थदम् ॥

Verse 33

इति व्याकुलितं दृष्ट्वा भर्त्तारं शबरांगना । प्रत्यभाषत मा भैस्त्वमुपायं प्रवदामि ते

इति व्याकुलितं दृष्ट्वा भर्तारं शबराङ्गना । प्रत्यभाषत मा भैस्त्वमुपायं प्रवदामि ते ॥

Verse 34

इदमेव गृहं दग्ध्वा बहुकालोपबृंहितम् । अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि चिताभस्म भवेत्ततः

इदमेव गृहं दग्ध्वा बहुकालोपबृंहितम् । अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि चिताभस्म भवेत्ततः

Verse 35

शबर उवाच । धर्मार्थकाममोक्षाणां देहः परमसाधनम् । कथं त्यजसि तं देहं सुखार्थं नवयौवनम्

शबर उवाच । धर्मार्थकाममोक्षाणां देहः परमसाधनम् । कथं त्यजसि तं देहं सुखार्थं नवयौवनम्

Verse 36

अधुना त्वनपत्या त्वमभुक्तविषयासवा । भोगयोग्यमिमं देहं कथं दग्धुमिहेच्छसि

अधुना त्वनपत्या त्वमभुक्तविषयासवा । भोगयोग्यमिमं देहं कथं दग्धुमिहेच्छसि

Verse 37

शबर्युवाच । एतावदेव साफल्यं जीवितस्य च जन्मनः । परार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवार्थे किमुत स्वयम्

शबर्युवाच । एतावदेव साफल्यं जीवितस्य च जन्मनः । परार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवार्थे किमुत स्वयम्

Verse 38

किं नु तप्तं तपो घोरं किं वा दत्तं मया पुरा । किं वार्चनं कृतं शंभोः पूर्वजन्मशतांतरे

किं नु तप्तं तपो घोरं किं वा दत्तं मया पुरा । किं वार्चनं कृतं शंभोः पूर्वजन्मशतांतरे

Verse 39

किं वा पुण्यं मम पितुः का वा मातुः कृतार्थता । यच्छिवार्थे समिद्धेऽग्नौ त्यजाम्येतत्कलेवरम्

किं वा पुण्यं मम पितुः, का वा मातुः कृतार्थता, यदि शिवार्थे समिद्धेऽग्नौ नाहं स्वकलेवरं हवींषि इव समर्पयामि?

Verse 40

इत्थं स्थिरां मतिं दृष्ट्वा तस्या भक्तिं च शंकरे । तथेति दृढसंकल्पः शबरः प्रत्यपूजयत्

तस्या स्थिरां मतिं दृष्ट्वा शङ्करे च दृढां भक्तिं, शबरः दृढसंकल्पः ‘तथेति’ प्रत्यभाष्य तां सम्यक् पूजयामास।

Verse 41

सा भर्त्तारमनुप्राप्य स्नात्वा शुचिरलंकृता । गृहमादीप्य तं वह्निं भक्त्या चक्रे प्रदक्षिणम्

सा भर्तारमनुप्राप्य स्नात्वा शुचिरलङ्कृता, गृहवह्निं समादीप्य भक्त्या तं वह्निं प्रदक्षिणं चकार।

Verse 42

नमस्कृत्वात्मगुरवे ध्यात्वा हृदि सदाशिवम् । अग्निप्रवेशाभिमुखी कृतांजलिरिदं जगौ

आत्मगुरवे नमस्कृत्वा हृदि सदाशिवं ध्यात्वा, अग्निप्रवेशाभिमुखी कृताञ्जलिरिदं जगाद।

Verse 43

शबर्युवाच । पुष्पाणि संतु तव देव ममेंद्रियाणि धूपोऽगुरुर्वपुरिदं हृदयं प्रदीपः । प्राणा हवींषि करणानि तवाक्षताश्च पूजाफलं व्रजतु सांप्रतमेष जीवः

शबर्युवाच—देव, ममेन्द्रियाणि तव पुष्पाणि सन्तु; वपुरिदं धूपोऽगुरुः; हृदयं प्रदीपः। प्राणा हवींषि; करणानि तवाक्षताः; पूजाफलं सांप्रतमेष जीवः प्रयातु।

Verse 44

वांछामि नाहमपि सर्वधनाधिपत्यं न स्वर्गभूमिमचलां न पदं विधातुः । भूयो भवामि यदि जन्मनिजन्मनि स्यां त्वत्पादपंकजलसन्मकरंदभृंगी

नाहं सर्वधनाधिपत्यं वाञ्छामि, न स्वर्गस्याचलां भूमिं, नापि विधातुः पदम्। यदि पुनः पुनर्जन्म मे स्यात्, तदा जन्मनि जन्मनि त्वत्पादपङ्कजस्य सत्यमकरन्दं पिबन्ती भृङ्गीव भवामि।

Verse 45

जन्मानि संतु मम देव शताधिकानि माया न मे वि शतु चित्तमबोधहेतुः । किंचित्क्षणार्धमपि ते चरणारविन्दान्नापैतु मे हृदयमीश नमोनमस्ते

देव, मम जन्मानि शताधिकानि सन्तु; किन्तु माया—अबोधहेतुः—मे चित्तं न विशतु। क्षणार्धमपि ते चरणारविन्दात् मे हृदयं नापैतु। ईश, नमो नमस्ते।

Verse 46

इति प्रसाद्य देवेशं शबरी दृढनिश्चया । विवेश ज्वलितं वह्निं भस्मसादभवत्क्षणात्

इति देवेशं प्रसाद्य, शबरी दृढनिश्चया ज्वलितं वह्निं विवेश; सा क्षणादेव भस्मसादभवत्।

Verse 48

अथ सस्मार पूजांते प्रसादग्रहणोचिताम् । दयितां नित्यमायांतीं प्रांजलिं विनयान्विताम्

अथ स पूजान्ते प्रसादग्रहणोचितां दयितां नित्यमायान्तीं प्राञ्जलिं विनयान्वितां सस्मार।

Verse 49

स्मृतमात्रां तदापश्यदागतां पृष्ठतः स्थिताम् । पूर्वेणावयवेनैव भक्तिनम्रां शुचिस्मिताम्

स्मृतमात्रां तदा तामपश्यद्—आगतां पृष्ठतः स्थिताम्; पूर्वेणैवावयवेन भक्तिनम्रां शुचिस्मिताम्।

Verse 50

तां वीक्ष्य शबरः पत्नीं पूर्ववत्प्रांजलिं स्थिताम् । भस्मावशेषितगृहं यथापूर्वमवस्थितम्

तां दृष्ट्वा शबरः पत्नीं पूर्ववत् प्राञ्जलिं स्थिताम् । भस्मावशेषितं गेहं च यथापूर्वं व्यवस्थितम् ददर्श ॥

Verse 51

अग्निर्दहति तेजोभिः सूर्यो दहति रश्मिभिः । राजा दहति दंडेन ब्राह्मणो मनसा दहेत्

अग्निर्दहति तेजोभिः सूर्यो दहति रश्मिभिः । राजा दहति दण्डेन ब्राह्मणो मनसा दहेत् ॥

Verse 52

किमयं स्वप्न आहोस्वित्किं वा माया भ्रमात्मिका । इति विस्मयसंभ्रातस्तां भूयः पर्यपृच्छत

किमयं स्वप्न आहोस्वित् किं वा माया भ्रमात्मिका । इति विस्मयसंभ्रान्तस् तां भूयः पर्यपृच्छत ॥

Verse 53

अपि त्वं च कथं प्राप्ता भस्मभूतासि पावके । दग्धं च भवनं भूयः कथं पूर्व वदास्थितम्

अपि त्वं च कथं प्राप्ता भस्मभूतासि पावके । दग्धं च भवनं भूयः कथं पूर्ववदास्थितम् ॥

Verse 54

शबर्युवाच । यदा गृहं समुद्दीप्य प्रविष्टाहं हुताशने । तदात्मानं न जानामि न पश्यामि हुताशनम्

शबर्युवाच । यदा गृहं समुद्दीप्य प्रविष्टाहं हुताशने । तदात्मानं न जानामि न पश्यामि हुताशनम् ॥

Verse 55

न तापलेशोप्यासीन्मे प्रविष्टाया इवोदकम् । सुषुप्तेव क्षणार्धेन प्रबुद्धास्मि पुनः क्षणात्

न मे तापलेशोऽपि स्पृष्टः, जलं प्रविष्टायाः इव। सुषुप्तेव क्षणार्धेन, पुनः क्षणात् प्रबुद्धास्मि॥

Verse 56

तावद्भवनमद्राक्षमदग्धमिव सुस्थितम् । अधुना देवपूजांते प्रसादं लब्धुमागता

तावत् भवनम् अद्राक्षम् अदग्धमिव सुस्थितम्। अधुना देवपूजान्ते प्रसादं लब्धुम् आगता॥

Verse 57

एवं परस्परं प्रेम्णा दंपत्योर्भाषमाणयोः । प्रादुरासीत्तयोरग्रे विमानं दिव्यमद्भुतम्

एवं परस्परं प्रेम्णा दम्पत्योर्भाषमाणयोः। प्रादुरासीत्तयोरग्रे विमानं दिव्यमद्भुतम्॥

Verse 58

तस्मिन्विमाने शतचन्द्रभास्वरे चत्वार ईशानुचराः पुरःसराः । हस्ते गृहीत्वाथ निषाददंपती आरोपयामासुरमुक्तविग्रहौ

तस्मिन् विमाने शतचन्द्रभास्वरे चत्वार ईशानुचराः पुरःसराः। हस्ते गृहीत्वाथ निषाददम्पती आरोपयामासुरमुक्तविग्रहौ॥

Verse 59

तयोर्निषाददंपत्योस्तत्क्षणादेव तद्वपुः । शिवदूतकरस्पर्शात्तत्सारूप्यमवाप ह

तयोर्निषाददम्पत्योस्तत्क्षणादेव तद्वपुः। शिवदूतकरस्पर्शात् तत्सारूप्यमवाप ह॥

Verse 60

तस्माच्छ्रद्धैव सर्वेषु विधेया पुण्यकर्मसु । नीचोपि शबरः प्राप श्रद्धया योगिनां गतिम्

तस्मात् सर्वेषु पुण्यकर्मसु श्रद्धैव दृढतया विधेया। यतो हि नीचोऽपि शबरः श्रद्धया योगिनां परमां गतिं प्राप।

Verse 61

किं जन्मना सकलवर्णजनोत्तमेन किं विद्यया सकलशास्त्रविचारवत्या । यस्यास्ति चेतसि सदा परमेशभक्तिः कोऽन्यस्ततस्त्रिभुवने पुरुषोस्ति धन्यः

किं जन्मना सकलवर्णजनोत्तमेन किं वा विद्यया सकलशास्त्रविचारवत्या। यस्य हृदि सदा परमेशभक्तिः स एव त्रिभुवने धन्यतमो नरः॥