Mantra 8
Rishi: Vājasaneyin/Upaniṣadic attribution (Yājñavalkya lineage).
Devata: Brahman/Puruṣa as cosmic ordainer.
Chandas: Mixed; often recited with triṣṭubh-like movement though not a strict ṛgvedic triṣṭubh.
Samhita Patha (Devanagari)
स पर्य॑गाच्छु॒क्रम॑का॒यम॑व्र॒णम॑स्नावि॒रᳪ शु॒द्धमपा॑पविद्धम् । क॒विर्म॑नी॒षी प॑रि॒भूः स्व॑य॒म्भूर्या॑थातथ्य॒तोऽर्था॒न् व्य॒दधाच्छाश्व॒तीभ्य॒: समा॑भ्यः
Transliteration
sá pár(y)agāc chukrám akā́yam avráṇam asnāvíraṃ śuddhám apā́paviddham | kavír manīṣī paribhū́ḥ svayambhū́r yāthātathyató 'rthā́n vyádadhāc chāśvatī́bhyaḥ sámābhyaḥ ||
Translation
स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम्। कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः, याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः॥
Padapatha (Word Analysis)
सः । पर्यगात् । शुक्रम् । अकायम् । अव्रणम् । अस्नाविरम् । शुद्धम् । अपापविद्धम् । कविः । मनीषी । परिभूः । स्वयम्भूः । याथातथ्यतः । अर्थान् । व्यदधात् । शाश्वतीभ्यः । समाभ्यः ।
Word by Word
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पर्यगात्went forth/attained (pervaded)
पर्यगात्:
क्रिया
TypeVerb
Root√गम् (गच्छ्) + परि- (उपसर्ग)
शुक्रम्bright, pure
शुक्रम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootशुक्र (प्रातिपदिक)
अकायम्bodiless
अकायम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootअ-काय (प्रातिपदिक; नञ्-समास)
अव्रणम्woundless, unblemished
अव्रणम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootअ-व्रण (प्रातिपदिक; नञ्-समास)
अस्नाविरम्without sinews (non-material)
अस्नाविरम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootअ-स्नाविर (प्रातिपदिक; नञ्-समास)
शुद्धम्pure
शुद्धम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootशुद्ध (प्रातिपदिक; √शुध्/शुच् से निष्पन्न विशेषण)
अपापविद्धम्not pierced/tainted by sin
अपापविद्धम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootअ-पाप-विद्ध (प्रातिपदिक; नञ् + पाप + √व्यध्/विध् ‘to pierce’ से क्त)
कविःseer, sage
कविः:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeNoun
Rootकवि (प्रातिपदिक)
मनीषीwise, intelligent
मनीषी:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective/Noun
Rootमनीषिन् (प्रातिपदिक)
परिभूःall-surpassing, encompassing
परिभूः:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeNoun/Adjective
Rootपरि-√भू (धातु) → परिभू (प्रातिपदिक)
स्वयम्भूःself-existent
स्वयम्भूः:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeNoun/Adjective
Rootस्वयम् + भू (प्रातिपदिक; समास)
याथातथ्यतःaccording to truth/reality
याथातथ्यतः:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootयाथातथ्य (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित-अव्यय)
अर्थान्meanings/objects, purposes
अर्थान्:
कर्म
TypeNoun
Rootअर्थ (प्रातिपदिक)
व्यदधात्apportioned, arranged, distributed
व्यदधात्:
क्रिया
TypeVerb
Rootवि-√धा (धातु)
शाश्वतीभ्यःto/for the eternal (years/periods)
शाश्वतीभ्यः:
सम्प्रदान/अपादान (सन्दर्भानुसार)
TypeAdjective (used substantively)
Rootशाश्वती (प्रातिपदिक)
समाभ्यःto/for the years
समाभ्यः:
सम्प्रदान/अपादान (सन्दर्भानुसार)
TypeNoun
Rootसम (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
B
Brahman (Īśa)P
PuruṣaK
Kavi (Seer)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes