Pārthiva-Śiva-liṅga Saṃkhyā-vidhāna (Enumeration and Procedure of Earthen Liṅga Worship)
एकविंशतितमेऽध्याये पार्थिवशिवलिङ्गपूजायाः संख्याविधानं वर्णितम्। ऋषयः सूतं प्रति कामनाभेदानुसारं लिङ्गसंख्यां पृच्छन्ति। सूतः कथयति यत् पार्थिवलिङ्गं विना कृता पूजा निष्फला भवति। अत्र विद्या-धन-पुत्र-भूमि-मैत्री-वशीकरणादि-फलाप्तये विशिष्टसंख्याकाणां लिङ्गानां पूजनं विहितम्। आवाहन-प्रतिष्ठा-पूजनादीनां विधीनां च वर्णनमस्ति।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग व्यासशिष्य नमोस्तु ते । सम्यगुक्तं त्वया तात पार्थिवार्चाविधानकम्
ऋषय ऊचुः— सूत सूत महाभाग व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते। सम्यगुक्तं त्वया तात पार्थिवार्चाविधानकम्॥
Verse 2
कामनाभेदमाश्रित्य संख्यां ब्रूहि विधानतः । शिवपार्थिवलिंगानां कृपया दीनवत्सल
कामनाभेदमाश्रित्य संख्यां ब्रूहि विधानतः। शिवपार्थिवलिङ्गानां कृपया दीनवत्सल॥
Verse 3
सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः सर्वे पार्थिवार्चाविधानकम् । यस्यानुष्ठानमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः
सूत उवाच— शृणुध्वमृषयः सर्वे पार्थिवार्चाविधानकम्। यस्यानुष्ठानमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः॥
Verse 4
अकृत्वा पार्थिवं लिंगं योन्यदेवं प्रपूजयेत् । वृथा भवति सा पूजा दमदानादिकं वृथा
अकृत्वा पार्थिवं लिङ्गं योन्यदेवं प्रपूजयेत् । वृथा भवति सा पूजा दमदानादिकं वृथा ॥
Verse 5
संख्या पार्थिवलिंगानां यथाकामं निगद्यते । संख्या सद्यो मुनिश्रेष्ठ निश्चयेन फलप्रदा
पार्थिवलिङ्गानां संख्या यथाकामं निगद्यते। संख्या सद्यो मुनिश्रेष्ठ निश्चयेन फलप्रदा।
Verse 6
प्रथमावाहनं तत्र प्रतिष्ठा पूजनं पृथक् । लिंगाकारं समं तत्र सर्वं ज्ञेयं पृथक्पृथक्
प्रथमावाहनं तत्र प्रतिष्ठा पूजनं पृथक्। लिङ्गाकारं समं तत्र सर्वं ज्ञेयं पृथक्पृथक्।
Verse 7
विद्यार्थी पुरुषः प्रीत्या सहस्रमितपार्थिवम् । पूजयेच्छिवलिंगं हि निश्चयात्तत्फलप्रदम्
विद्याभक्तः पुरुषः प्रीत्या सहस्रमितं पार्थिवं शिवलिङ्गं पूजयेत्; निश्चयात् तत् इष्टफलप्रदम्।
Verse 8
नरः पार्थिवलिंगानां धनार्थी च तदर्द्धकम् । पुत्रार्थी सार्द्धसाहस्रं वस्त्रार्थी शतपंचक्रम्
नरः पार्थिवलिङ्गानां सहस्रं समाचरेत्; धनार्थी तदर्धं, पुत्रार्थी सार्धसाहस्रं, वस्त्रार्थी पञ्चशतं कुर्यात्।
Verse 9
मोक्षार्थी कोटिगुणितं भूकामश्च सहस्रकम् । दयार्थी च त्रिसाहस्रं तीर्थार्थी द्विसहस्रकम्
मोक्षार्थी कोटिगुणितं पुण्यं लभते; भूकामः सहस्रगुणं, दयार्थी त्रिसाहस्रं, तीर्थार्थी द्विसाहस्रगुणं फलम्।
Verse 10
सुहृत्कामी त्रिसाहस्रं वश्यार्थी शतमष्टकम् । मारणार्थी सप्तशतं मोहनार्थी शताष्टकम्
सुहृत्कामिना त्रिसाहस्रं जपः कार्यः; वश्यार्थिना शतमष्टकम्। मारणार्थिना सप्तशतं; मोहनार्थिना शताष्टकम्।
Verse 11
उच्चाटनपरश्चैव सहस्रं च यथोक्ततः । स्तंभनार्थी सहस्रं तु द्वेषणार्थी तदर्द्धकम्
उच्चाटनार्थं सहस्रं जपः कार्यो यथोक्ततः; स्तम्भनार्थं सहस्रं तु, द्वेषणार्थं तदर्धकम्।
Verse 12
निगडान्मुक्तिकामस्तु सहस्रं सर्द्धमुत्तमम् । महाराजभये पंचशतं ज्ञेयं विचक्षणैः
निगडान्मुक्तिकामस्तु सहस्रं सार्धमुत्तमम् जपेत्। महाराजभये तु पञ्चशतं जपं विचक्षणैः पर्याप्तं ज्ञेयम्॥
Verse 13
चौरादिसंकटे ज्ञेयं पार्थिवानां शतद्वयम् । डाकिन्यादिभये पंचशतमुक्तं जपार्थिवम्
चौरादिसंकटे पार्थिवानां शतद्वयं ज्ञेयम्। डाकिन्यादिभये तु पञ्चशतं पार्थिवजपं कर्तव्यमित्युक्तम्॥
Verse 14
दारिद्र ये पंचसाहस्रमयुतं सर्वकामदम् । अथ नित्यविधिं वक्ष्ये शृणुध्वं मुनिसत्तमाः
दारिद्र्ये पञ्चसाहस्रमयुतं सर्वकामदम्। अथ नित्यविधिं वक्ष्ये शृणुध्वं मुनिसत्तमाः॥
Verse 15
एकं पापहरं प्रोक्तं द्विलिंगं चार्थसिद्धिदम् । त्रिलिंगं सर्वकामानां कारणं परमीरितम्
एकलिङ्गं पापहरं प्रोक्तं, द्विलिङ्गं चार्थसिद्धिदम्; त्रिलिङ्गं सर्वकामानां कारणं परमीरितम्।
Verse 16
उत्तरोत्तरमेवं स्यात्पूर्वोक्तगणनाविधि । मतांतरमथो वक्ष्ये संख्यायां मुनिभेदतः
उत्तरोत्तरमेवं स्यात् पूर्वोक्तगणनाविधिः। मतान्तरमथो वक्ष्ये संख्यायां मुनिभेदतः॥
Verse 17
लिंगानामयुतं कृत्वा पार्थिवानां सुबुद्धिमान् । निर्भयो हि भवेन्नूनं महाराजभयं हरेत्
लिङ्गानामयुतं कृत्वा पार्थिवानां सुबुद्धिमान्। निर्भयो हि भवेन्नूनं महाराजभयं हरेत्॥
Verse 18
कारागृहादिमुक्त्यर्थमयुतं कारयेद्बुधः । डाकिन्यादिभये सप्तसहस्रं कारयेत्तथा
कारागृहादिमुक्त्यर्थमयुतं कारयेद्बुधः। डाकिन्यादिभये सप्तसहस्रं कारयेत्तथा॥
Verse 19
सहस्राणि पंचपंचाशदपुत्रः प्रकारयेत् । लिंगानामयुतेनैव कन्यकासंततिं लभेत्
सहस्राणि पञ्चपञ्चाशदपुत्रः प्रकारयेत्। लिङ्गानामयुतेनैव कन्यकासन्ततिं लभेत्॥
Verse 20
लिंगानामयुतेनैव विष्ण्वादैश्वर्यमाप्नुयात् । लिंगानां प्रयुतेनैव ह्यतुलां श्रियमाप्नुयात्
लिङ्गानाम् अयुतेनैव विष्ण्वादिसदृशमैश्वर्यमाप्नुयात्; लिङ्गानां प्रयुतेनैव अतुलां श्रियमवाप्नुयात्।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे पार्थिवपूजनवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे पार्थिवपूजनवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 22
अर्चा पार्थिवलिंगानां कोटियज्ञफलप्रदा । भुक्तिदा मुक्तिदा नित्यं ततः कामर्थिनां नृणाम्
अर्चा पार्थिवलिङ्गानां कोटियज्ञफलप्रदा। भुक्तिदा मुक्तिदा नित्यं ततः कामार्थिनां नृणाम्॥
Verse 23
विना लिंगार्चनं यस्य कालो गच्छति नित्यशः । महाहानिर्भवेत्तस्य दुर्वृत्तस्य दुरात्मनः
विना लिङ्गार्चनं यस्य कालो गच्छति नित्यशः। महाहानिर्भवेत्तस्य दुर्वृत्तस्य दुरात्मनः॥
Verse 24
एकतः सर्वदानानि व्रतानि विविधानि च । तीर्थानि नियमा यज्ञा लिंगार्चा चैकतः स्मृता
एकतः सर्वदानानि व्रतानि विविधानि च। तीर्थानि नियमा यज्ञा लिङ्गार्चा चैकतः स्मृता॥
Verse 25
कलौ लिंगार्चनं श्रेष्ठं तथा लोके प्रदृश्यते । तथा नास्तीति शास्त्राणामेष सिद्धान्तनिश्चयः
कलौ लिङ्गार्चनं श्रेष्ठं लोकेऽपि प्रत्यक्षतया दृश्यते। तदन्यथा नास्तीति शास्त्राणामेष सिद्धान्तनिश्चयः॥
Verse 26
भुक्तिमुक्तिप्रदं लिंगं विविधापन्निवारणम् । पूजयित्वा नरो नित्यं शिवसायुज्यमाप्नुयात्
भुक्तिमुक्तिप्रदं लिङ्गं विविधापन्निवारणम्। पूजयित्वा नरो नित्यं शिवसायुज्यमाप्नुयात्॥
Verse 27
शिवानाममयं लिंगं नित्यं पूज्यं महर्षिभिः । यतश्च सर्वलिंगेषु तस्मात्पूज्यं विधानतः
शिवनाममयं लिङ्गं नित्यं पूज्यं महर्षिभिः। यतः सर्वलिङ्गेषु तस्मात्पूज्यं विधानतः॥
Verse 28
उत्तमं मध्यमं नीचं त्रिविधं लिंगमीरितम् । मानतो मुनिशार्दूलास्तच्छृणुध्वं वदाम्यहम्
उत्तमं मध्यमं नीचं त्रिविधं लिङ्गमीरितम्। मानतो मुनिशार्दूलास्तच्छृणुध्वं वदाम्यहम्॥
Verse 29
चतुरंगुलमुच्छ्रायं रम्यं वेदिकया युतम् । उत्तमं लिंगमाख्यातं मुनिभिः शास्त्रकोविदैः
चतुरङ्गुलमुच्छ्रायं रम्यं वेदिकया युतम् । उत्तमं लिङ्गमाख्यातं मुनिभिः शास्त्रकोविदैः ॥
Verse 30
तदर्द्धं मध्यमं प्रोक्तं तदर्द्धमघमं स्मृतम् । इत्थं त्रिविधमाख्यातमुत्तरोत्तरतः परम्
तदर्धं मध्यमं प्रोक्तं तदर्धमघमं स्मृतम् । इत्थं त्रिविधमाख्यातमुत्तरोत्तरतः परम् ॥
Verse 31
अनेकलिंगं यो नित्यं भक्तिश्रद्धासमन्वितः । पूजयेत्स लभेत्कामान्मनसा मानसेप्सितान्
अनेकलिङ्गं यो नित्यं भक्तिश्रद्धासमन्वितः । पूजयेत्स लभेत्कामान्मनसा मानसेप्सितान् ॥
Verse 32
न लिंगाराधनादन्यत्पुण्यं वेदचतुष्टये । विद्यते सर्वशास्त्राणामेष एव विनिश्चयः
न लिङ्गाराधनादन्यत्पुण्यं वेदचतुष्टये । विद्यते सर्वशास्त्राणामेष एव विनिश्चयः ॥
Verse 33
सर्वमेतत्परित्यज्य कर्मजालमशेषतः । भक्त्या परमया विद्वां ल्लिंगमेकं प्रपूजयेत्
सर्वमेतत्कर्मजालमशेषतः परित्यज्य विद्वान् परमया भक्त्या एकमेव शिवलिङ्गं प्रपूजयेत्।
Verse 34
लिंगेर्चितेर्चितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् । संसारांबुधिमग्नानां नान्यत्तारणसाधनम्
लिङ्गेऽर्चिते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमं यथार्चितं भवति। संसाराम्बुधिमग्नानां लिङ्गाराधनात् परं नान्यत्तारणसाधनम्।
Verse 35
अज्ञानतिमिरांधानां विषयासक्तचेतसाम् । प्लवो नान्योस्ति जगति लिंगाराधनमंतरा
अज्ञानतिमिरान्धानां विषयासक्तचेतसाम्। लिङ्गाराधनमन्तरा जगति नान्यः प्लवोऽस्ति॥
Verse 36
हरिब्रह्मादयो देवा मुनयो यक्षराक्षसाः । गंधर्वाश्चरणास्सिद्धा दैतेया दानवास्तथा
हरिब्रह्मादयो देवा मुनयो यक्षराक्षसाः। गन्धर्वाश्चरणाः सिद्धा दैतेया दानवास्तथा॥
Verse 37
नागाः शेषप्रभृतयो गरुडाद्याःखगास्तथा । सप्रजापतयश्चान्ये मनवः किन्नरा नराः
नागाः शेषप्रभृतयो गरुडाद्याः खगास्तथा। सप्रजापतयश्चान्ये मनवः किन्नरा नराः॥
Verse 38
पूजयित्वा महाभक्त्या लिंगं सर्वार्थसिद्धिदम् । प्राप्ताः कामानभीष्टांश्च तांस्तान्सर्वान्हृदि स्थितान्
महाभक्त्या सर्वार्थसिद्धिदं शिवलिङ्गं पूजयित्वा ते हृदि स्थितान् यथाभिलषितान् सर्वान् कामान् सम्यक् प्राप्तवन्तः।
Verse 39
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा प्रतिलोमजः । पूजयेत्सततं लिंगं तत्तन्मंत्रेण सादरम्
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा प्रतिलोमजः; सादरं तत्तन्मन्त्रेण सततं शिवलिङ्गं पूजयेत्।
Verse 40
किं बहूक्तेन मुनयः स्त्रीणामपि तथान्यतः । अधिकारोस्ति सर्वेषां शिवलिंगार्चने द्विजाः
किं बहूक्तेन मुनयः; स्त्रीणामपि तथान्येषां सर्वेषामधिकारोऽस्ति शिवलिङ्गार्चने, द्विजाः।
Verse 41
द्विजानां वैदिकेनापि मार्गेणाराधनं वरम् । अन्येषामपि जंतूनां वैदिकेन न संमतम्
द्विजानां तु वैदिकमार्गेणैव शिवपूजनं परमं श्रेयस्करम्। अन्येषां प्राणिनां तु वैदिकविधिना पूजनं न संमतं न च युक्तम्॥
Verse 42
वैदिकानां द्विजानां च पूजा वैदिकमार्गतः । कर्तव्यानान्यमार्गेण इत्याह भगवाञ्छिवः
वैदिकानां विशेषेण द्विजानां वैदिकमार्गतः। एव कर्तव्या शिवपूजा नान्यमार्गेण कदाचन॥ इति भगवाञ्छिवोऽब्रवीत्॥
Verse 43
दधीचिगौतमादीनां शापेनादग्धचेतसाम् । द्विजानां जायते श्रद्धानैव वैदिककर्मणि
दधीचिगौतमादीनां शापदग्धमनस्कानाम्। द्विजानां वैदिके कर्मण्युत्पद्यते न हि श्रद्धा॥
Verse 44
यो वैदिकमनादृत्य कर्म स्मार्तमथापि वा । अन्यत्समाचरेन्मर्त्यो न संकल्पफलं लभेत्
यो वैदिकमनादृत्य कर्म स्मार्तमथापि वा । अन्यत्समाचरेन्मर्त्यो न संकल्पफलं लभेत् ॥
Verse 45
इत्थं कृत्वार्चनं शंभोर्नैवेद्यांतं विधानतः । पूजयेदष्टमूर्तीश्च तत्रैव त्रिजगन्मयीः
इत्थं कृत्वार्चनं शम्भोर्नैवेद्यान्तं विधानतः । पूजयेदष्टमूर्तीश्च तत्रैव त्रिजगन्मयीः ॥
Verse 46
क्षितिरापोनलो वायुराकाशः सूर्य्यसोमकौ । यजमान इति त्वष्टौ मूर्तयः परिकीर्तिताः
क्षितिरापोनलो वायुराकाशः सूर्य्यसोमकौ । यजमान इति त्वष्टौ मूर्तयः परिकीर्तिताः ॥
Verse 47
शर्वो भवश्च रुद्र श्च उग्रोभीम इतीश्वरः । महादेवः पशुपतिरेतान्मूर्तिभिरर्चयेत्
शर्वो भवश्च रुद्रश्च उग्रो भीम इतीश्वरः । महादेवः पशुपतिश्चैव एतैर्मूर्तिभिरर्चयेत् ॥
Verse 48
पूजयेत्परिवारं च ततः शंभोः सुभक्तितः । ईशानादिक्रमात्तत्र चंदनाक्षतपत्रकैः
पूजयेत् परिवारं च ततः शम्भोः सुभक्तितः । ईशानादिक्रमात् तत्र चन्दनाक्षतपत्रकैः ॥
Verse 49
ईशानं नंदिनं चंडं महाकालं च भृंगिणम् । वृषं स्कंदं कपर्दीशं सोमं शुक्रं च तत्क्रमात्
ईशानं नन्दिनं चण्डं महाकालं च भृङ्गिणम्। वृषं स्कन्दं कपर्दीशं सोमं शुक्रं च तदनुक्रमात् स्मरेत् पूजयेत्॥
Verse 50
अग्रतो वीरभद्रं च पृष्ठे कीर्तिमुखं तथा । तत एकादशान्रुद्रा न्पूजयेद्विधिना ततः
अग्रे वीरभद्रं स्थापयेत् पृष्ठे कीर्तिमुखं तथा। ततः विधिवदेकादशरुद्रान् पूजयेत्॥
Verse 51
ततः पंचाक्षरं जप्त्वा शतरुद्रि यमेव च । स्तुतीर्नानाविधाः कृत्वा पंचांगपठनं तथा
ततः पञ्चाक्षरं मन्त्रं जप्त्वा शतरुद्रियमपि च । नानाविधाः स्तुतीः कृत्वा पञ्चाङ्गपठनं तथा कुर्यात् ॥
Verse 52
ततः प्रदक्षिणां कृत्वा नत्वा लिंगं विसर्जयेत् । इति प्रोक्तमशेषं च शिवपूजनमादरात्
ततः प्रदक्षिणां कृत्वा नत्वा लिङ्गं विसर्जयेत् । इति प्रोक्तमशेषं च शिवपूजनमादरात् ॥
Verse 53
रात्रावुदण्मुखः कुर्याद्देवकार्यं सदैव हि । शिवार्चनं सदाप्येवं शुचिः कुर्यादुदण्मुखः
रात्रौ उदङ्मुखः कुर्याद्देवकार्यं सदैव हि । शिवार्चनं सदाप्येवं शुचिः कुर्यादुदङ्मुखः ॥
Verse 54
न प्राचीमग्रतः शंभोर्नोदीचीं शक्तिसंहितान् । न प्रतीचीं यतः पृष्ठमतो ग्राह्यं समाश्रयेत्
न शम्भोः पुरतः प्राचीं गृह्णीयात्, न शक्तिसंहितानां स्थानं नोदीचीम्। न प्रतीचीं यतः पृष्ठं; तस्माद् यथोचितं ग्राह्यं दिशान्यासं समाश्रयेत्॥
Verse 55
विना भस्मत्रिपुंड्रेण विना रुद्रा क्षमालया । बिल्वपत्रं विना नैव पूजयेच्छंकरं बुधः
भस्मत्रिपुण्ड्रं विना, रुद्राक्षमालां विना, बिल्वपत्रं विना च। न शङ्करं पूजयेद् बुधः—एतत् शैवविधौ निश्चयः॥
Verse 56
भस्माप्राप्तौ मुनिश्रेष्ठाः प्रवृत्ते शिवपूजने । तस्मान्मृदापि कर्तव्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम्
भस्माप्राप्तौ मुनिश्रेष्ठाः, प्रवृत्ते शिवपूजने। तस्मान् मृदापि ललाटे त्रिपुण्ड्रकं विधीयताम्॥
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter advances a theological-ritual argument: without constructing the pārthiva-liṅga, worship and even associated virtues (e.g., dama, dāna) are deemed ineffective (vṛthā), establishing the earthen liṅga as a necessary ritual substrate for valid Śiva-pūjā.
The liṅga functions as a condensed symbol of Śiva’s presence that becomes ritually ‘addressable’ through form. The separation of āvāhana, pratiṣṭhā, and pūjana implies that presence is invoked, stabilized, and then honored—suggesting a layered ontology of sacred presence enacted through sequential operations.
The focus is not on a named iconographic form (e.g., Bhairava or Umā-maheśvara) but on Śiva’s worshipable presence as Śiva-liṅga—specifically the pārthiva-liṅga—treated as the operative manifestation through which diverse aims, including mokṣa, are pursued.