Kṣetra–Kāla–Phala-kramaḥ (Hierarchy of Sacred Place, Time, and Ritual Fruit)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—देवयज्ञदानादीनां कर्मणां किम् किम् क्षेत्रं कालश्च अधिकफलप्रद इति क्रमशः कथ्यताम्। सूतः शुद्धगृहात् गोशालातटादिषु, बिल्वतुलस्यश्वत्थादिवृक्षेषु, देवालयेषु, तीर्थतटेṣu, महानदीतीरेṣu च पुण्यवृद्धिं वर्णयति; सप्तगङ्गातीरं (गङ्गा, गोदावरी, कावेरी, ताम्रपर्णी, सिन्धु, सरयू, रेवा/नर्मदा) परमं, ततः समुद्रतीरं गिरिशिखरं च। रहस्यं—यत्र मनः स्वयमेव रमते तत् श्रेष्ठं क्षेत्रम्; भावः बाह्यक्रमात् अपि अधिकः। ततः शुभकालक्रमः—सङ्क्रमणं, विषुवम्, अयनम्, चन्द्रसूर्यग्रहणादयः; अन्ते युगानुसारं (कृतत्रेताद्वापरकलि) कर्मफलक्षयः निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । देशादीन्क्रमशो ब्रूहि सूत सर्वार्थवित्तम् । सूत उवाच । शुद्धं गृहं समफलं देवयज्ञादिकर्मसु
ऋषय ऊचुः—देशादीन् क्रमशो ब्रूहि सूत सर्वार्थवित्तम्। सूत उवाच—देवयज्ञादिकर्मसु शुद्धं गृहं समफलं फलदं भवति॥
Verse 2
ततो दशगुणं गोष्ठं जलतीरं ततो दश । ततो दशगुणं बिल्वतुलस्यश्वत्थमूलकम्
ततः दशगुणं पुण्यं गोष्ठे पूजनकर्मणि । जलतीरे ततोऽपि स्याद् दशगुणफलप्रदम् ॥ बिल्वतुलस्यश्वत्थमूले ततोऽपि दशगुणं फलम् ॥
Verse 3
ततो देवालयं विद्यात्तीर्थतीरं ततो दश । ततो दशगुणं नद्यास्तीर्थनद्यास्ततो दश
ततो देवालयं विद्यात् तीर्थतीरात् दशगुणम्। ततो दशगुणं नद्याः, तीर्थनद्यास्ततो दश॥
Verse 4
सप्तगंगानदीतीरं तस्या दशगुणं भवेत् । गंगा गोदावरी चैव कावेरी ताम्रपर्णिका
सप्तगङ्गानदीतीरं तस्या दशगुणं भवेत्। गङ्गा गोदावरी चैव कावेरी ताम्रपर्णिका॥
Verse 5
सिंधुश्च सरयू रेवा सप्तगंगाः प्रकीर्तिताः । ततोऽब्धितीरं दश च पर्वताग्रे ततो दश
सिन्धुश्च सरयू रेवा सप्तगङ्गाः प्रकीर्तिताः। ततोऽब्धितीरं दश च पर्वताग्रे ततो दश॥
Verse 6
सर्वस्मादधिकं ज्ञेयं यत्र वा रोचते मनः । कृते पूर्णफलं ज्ञेयं यज्ञदानादिकं तथा
सर्वेषां साधनानामधिकं तदेव ज्ञेयं यत्र मनः स्वयमेव रोचते। श्रद्धया कृतं कर्म पूर्णफलं ददाति—यज्ञो दानं व्रतं वा अन्यत् पुण्याचरणं च॥
Verse 7
त्रेतायुगे त्रिपादं च द्वापरेऽर्धं सदा स्मृतम् । कलौ पादं तु विज्ञेयं तत्पादोनं ततोर्द्धके
त्रेतायां धर्मः त्रिपादः स्मृतः, द्वापरेऽर्धः सदा। कलौ तु पादमात्रो विज्ञेयः, तस्योत्तरार्धे ततोऽपि पादोनः॥
Verse 8
शुद्धात्मनः शुद्धदिनं पुण्यं समफलं विदुः । तस्माद्दशगुणं ज्ञेयं रविसंक्रमणे बुधाः
शुद्धात्मनः शुद्धदिने यत्पुण्यं समफलं भवेत् । तस्माद्दशगुणं पुण्यं रविसंक्रमणे बुधाः ॥
Verse 9
विषुवे तद्दशगुणमयने तद्दश स्मृतम् । तद्दश मृगसंक्रांतौ तच्चंद्र ग्रहणे दश
विषुवे तद्दशगुणं, अयनेऽपि तद्दश स्मृतम् । मकरसंक्रान्तिकाले तद्दश, चन्द्रग्रहणेऽपि दश ॥
Verse 10
ततश्च सूर्यग्रहणे पूर्णकालोत्तमे विदुः । जगद्रूपस्य सूर्यस्य विषयोगाच्च रोगदम्
ततः सूर्यग्रहणे पूर्णकालेऽतिशुभे बुधाः । जगद्रूपस्य सूर्यस्य विषयोगात् रोगदं विदुः ॥
Verse 11
अतस्तद्विषशांत्यर्थं स्नानदानजपांश्चरेत् । विषशांत्यर्थकालत्वात्स कालः पुण्यदः स्मृतः
अतस्तद्विषशान्त्यर्थं स्नानदानजपान् चरेत् । विषशान्त्यर्थकालेऽस्मिन् स कालः पुण्यदः स्मृतः ॥
Verse 12
जन्मर्क्षे च व्रतांते च सूर्यरागोपमं विदुः । महतां संगकालश्च कोट्यर्कग्रहणं विदुः
जन्मर्क्षे व्रतसमाप्तौ सूर्यरागसमं फलम् । महत्सङ्गसमयश्च कोटिसूर्यग्रहणफलम् ॥
Verse 13
तपोनिष्ठा ज्ञाननिष्ठा योगिनो यतयस्तथा । पूजायाः पात्रमेते हि पापसंक्षयकारणम्
तपोनिष्ठा ज्ञाननिष्ठा योगिनो यतयस्तथा। एते हि पूजापात्राणि पापसंक्षयकारणम्॥
Verse 14
चतुर्विंशतिलक्षं वा गायत्र्या जपसंयुतः । ब्राह्मणस्तु भवेत्पात्रं संपूर्णफलभोगदम्
चतुर्विंशतिलक्षं वा गायत्र्याः जपसंयुतः। ब्राह्मणः स भवेत् पात्रं संपूर्णफलभोगदम्॥
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां पंचदशोध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां पञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 16
गायकं त्रायते पाताद्गायत्रीत्युच्यते हि सा । यथाऽर्थहिनो लोकेऽस्मिन्परस्यार्थं न यच्छति
गायकं त्रायते पातादिति सा गायत्रीति निश्चिता। यथा लोकेऽर्थहीनः परार्थं न प्रकाशयेत्, तथा शिवोपासने मन्त्रः सम्यगर्थबोधेनैव मोक्षफलप्रदः॥
Verse 17
अर्थवानिह यो लोके परस्यार्थं प्रयच्छति । स्वयं शुद्धो हि पूतात्मा नरान्संत्रातुमर्हति
अर्थवान् इह यो लोके परस्यार्थं प्रयच्छति। स्वयं शुद्धो हि पूतात्मा, नरान् संत्रातुमर्हति॥
Verse 18
गायत्रीजपशुद्धो हि शुद्धब्राह्मण उच्यते । तस्माद्दाने जपे होमे पूजायां सर्वकर्मणि
गायत्रीजपशुद्धो हि शुद्धब्राह्मण उच्यते। तस्माद् दाने जपे होमे पूजायां सर्वकर्मणि॥
Verse 19
दानं कर्तुं तथा त्रातुं पात्रं तु ब्राह्मणोर्हति । अन्नस्य क्षुधितं पात्रं नारीनरमयात्मकम्
दानरक्षणयोः पात्रं ब्राह्मण एवोचितः स्मृतः। अन्नदानस्य तु पात्रं क्षुधित एव—नारी वा नरः—देहिनां क्षुधा समाना॥
Verse 20
ब्राह्मणं श्रेष्ठमाहूय यत्काले सुसमाहितम् । तदर्थं शब्दमर्थं वा सद्बोधकमभीष्टदम्
यथाकाले सुसमाहितं श्रेष्ठं ब्राह्मणमाहूय। तस्मात् सद्बोधकं वाक्यमर्थं वा समिच्छेत—इष्टप्रदं सम्यग्ज्ञानप्रबोधकम्॥
Verse 21
इच्छावतः प्रदानं च संपूर्णफलदं विदुः । यत्प्रश्नानंतरं दत्तं तदर्धं फलदं विदुः
इच्छावतः प्रदत्तं दानं संपूर्णफलदं विदुः। याचितानन्तरं दत्तं दानं तु अर्धफलप्रदम्॥
Verse 22
यत्सेवकाय दत्तं स्यात्तत्पादफलदं विदुः । जातिमात्रस्य विप्रस्य दीनवृत्तेर्द्विजर्षभाः
यत् सेवकाय दत्तं स्यात् तत् तस्य पदफलप्रदमिति विदुः। जातिमात्रविप्रस्य दीनवृत्तेर्द्विजर्षभाः॥
Verse 23
दत्तमर्थं हि भोगाय भूर्लोकेदशवार्षिकम् । वेदयुक्तस्य विप्रस्य स्वर्गे हि दशवार्षिकम्
भोगार्थं दत्तमर्थं हि भूर्लोके दशवार्षिकं पुण्यं जनयति। वेदविदुषे विप्राय दत्तं तदेव स्वर्गे दशवार्षिकं फलति॥
Verse 24
गायत्रीजपयुक्तस्य सत्ये हि दशवार्षिकम् । विष्णुभक्तस्य विप्रस्य दत्तं वैकुंठदं विदुः
गायत्रीजपपरस्य विप्रस्य सत्ये हि दशवार्षिकं फलम्। विष्णुभक्तस्य विप्रस्य दत्तं वैकुण्ठदं विदुः॥
Verse 25
शिवभक्तस्य विप्रस्य दत्तं कैलासदं विदुः । तत्तल्लोकोपभोगार्थं सर्वेषां दानमिष्यते
शिवभक्तस्य विप्रस्य दत्तं कैलासदं विदुः। तत्तल्लोकोपभोगार्थं सर्वेषां दानमिष्यते॥
Verse 26
दशांगमन्नं विप्रस्य भानुवारे ददन्नरः । परजन्मनि चारोग्यं दशवर्षं समश्नुते
दशाङ्गमन्नं विप्राय भानुवारे ददन्नरः। परजन्मनि चारोग्यं दशवर्षं समश्नुते॥
Verse 27
बहुमानमथाह्वानमभ्यंगं पादसेवनम् । वासो गंधाद्यर्चनं च घृतापूपरसोत्तरम्
बहुमानमथाह्वानमभ्यङ्गं पादसेवनम्। वासो गन्धाद्यर्चनं च घृतापूपरसोत्तरम्॥
Verse 28
षड्रसं व्यंजनं चैव तांबूलं दक्षिणोत्तरम् । नमश्चानुगमश्चैव स्वन्नदानं दशांगकम्
षड्रसं व्यञ्जनं चैव ताम्बूलं दक्षिणोत्तरम्। नमश्चानुगमश्चैव स्वन्नदानं दशाङ्गकम्॥
Verse 29
दशांगमन्नं विप्रेभ्यो दशभ्यो वै ददन्नरः । अर्कवारे तथाऽऽरोग्यं शतवर्षं समश्नुते
दशाङ्गमन्नं विप्रेभ्यो दशभ्यो वै ददन्नरः। अर्कवारे तथाऽऽरोग्यं शतवर्षं समश्नुते॥
Verse 30
सोमवारादिवारेषु तत्तद्वारगुणं फलम् । अन्नदानस्य विज्ञेयं भूर्लोके परजन्मनि
सोमवारादिवारेषु तत्तद्वारगुणानुसारं फलम् । अन्नदानस्य विज्ञेयं भूर्लोके परजन्मनि च ॥
Verse 31
सप्तस्वपि च वारेषु दशभ्यश्च दशांगकम् । अन्नं दत्त्वा शतं वर्षमारोग्यादिकमश्नुते
सप्तस्वपि वारेषु दशभ्यश्च दशाङ्गके । अन्नं दत्त्वा शतं वर्षमारोग्यादिकमश्नुते ॥
Verse 32
एवं शतेभ्यो विप्रेभ्यो भानुवारे ददन्नरः । सहस्रवर्षमारोग्यं शर्वलोके समश्नुते
एवं भानुवारे शतेभ्यो विप्रेभ्यो ददन्नरः सहस्रवर्षमारोग्यं प्राप्य शर्वलोके पुण्यफलम् अश्नुते।
Verse 33
सहस्रेभ्यस्तथा दत्त्वाऽयुतवर्षं समश्नुते । एवं सोमादिवारेषु विज्ञेयं हि विपश्चिता
सहस्रेभ्यस्तथा दत्त्वा अयुतवर्षं समश्नुते। एवं सोमादिवारेषु फलभेदो विज्ञेयो विपश्चिता।
Verse 34
भानुवारे सहस्राणां गायत्रीपूतचेतसाम् । अन्नं दत्त्वा सत्यलोके ह्यारोग्यादि समश्नुते
भानुवारे गायत्रीपूतचेतसां सहस्राणामन्नं दत्त्वा सत्यलोके ह्यारोग्यादि पुण्यफलम् समश्नुते।
Verse 35
अयुतानां तथा दत्त्वा विष्णुलोके समश्नुते । अन्नं दत्त्वा तु लक्षाणां रुद्र लोके समश्नुते
अयुतानां दानं कृत्वा विष्णुलोके सुखं भुङ्क्ते। लक्षाणामन्नदानं कृत्वा रुद्रलोके सुखं समश्नुते॥
Verse 36
बालानां ब्रह्मबुद्ध्या हि देयं विद्यार्थिभिर्नरैः । यूनां च विष्णुबुद्ध्या हि पुत्रकामार्थिभिर्नरैः
विद्यार्थिभिर्नरैर्बालानां ब्रह्मबुद्ध्या दानं देयम्। पुत्रकामार्थिभिर्नरैश्च यूनां विष्णुबुद्ध्या दानं देयम्॥
Verse 37
वृद्धानां रुद्र बुद्ध्या हि देयं ज्ञानार्थिभिर्नरैः । बालस्त्रीभारतीबुद्ध्या बुद्धिकामैर्नरोत्तमैः
वृद्धानां रुद्रबुद्ध्या हि देयं ज्ञानार्थिभिर्नरैः। बालस्त्रीभारतीबुद्ध्या बुद्धिकामैर्नरोत्तमैः॥
Verse 38
लक्ष्मीबुद्ध्या युवस्त्रीषु भोगकामैर्नरोत्तमैः । वृद्धासु पार्वतीबुद्ध्या देयमात्मार्थिभिर्जनैः
लक्ष्मीबुद्ध्या युवस्त्रीषु भोगकामैर्नरोत्तमैः। वृद्धासु पार्वतीबुद्ध्या देयमात्मार्थिभिर्जनैः॥
Verse 39
शिलवृत्त्योञ्छवृत्त्या च गुरुदक्षिणयार्जितम् । शुद्धद्रव्यमिति प्राहुस्तत्पूर्णफलदं विदुः
शिलवृत्त्योञ्छवृत्त्या च गुरुदक्षिणयार्जितम्। शुद्धद्रव्यमिति प्राहुस्तत्पूर्णफलदं विदुः॥
Verse 40
शुक्लप्रतिग्रहाद्दत्तं मध्यमं द्रव्यमुच्यते । कृषिवाणिज्यकोपेतमधमं द्रव्यमुच्यते
शुक्लप्रतिग्रहसमुत्थं यद्दत्तं तन्मध्यमं द्रव्यमुच्यते। कृषिवाणिज्यसम्बद्धं द्रव्यमधममिति कीर्त्यते॥
Verse 41
क्षत्रियाणां विशां चैव शौर्यवाणिज्यकार्जितम् । उत्तमं द्रव्यमित्याहुः शूद्राणां भृतकार्जितम्
क्षत्रियाणां शौर्यसमर्जितं विशां वाणिज्यसमुद्भवं चोत्तमं द्रव्यमित्याहुः। शूद्राणां तु भृतकर्मार्जितमेवोत्तमं स्मृतम्॥
Verse 42
स्त्रीणां धर्मार्थिनां द्रव्यं पैतृकं भर्तृकं तथा । गवादीनां द्वादशीनां चैत्रादिषु यथाक्रमम्
धर्मार्थिनीनां स्त्रीणां द्रव्यं पैतृकं भर्तृकं तथा; गवादिद्वादशीनां चैत्रादिषु मासेषु यथाक्रमम्।
Verse 43
संभूय वा पुण्यकाले दद्यादिष्टसमृद्धये । गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडानि च
सम्भूय वा पुण्यकाले दद्यादिष्टसमृद्धये; गोभूमितिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडानि च।
Verse 44
रौप्यं लवणकूष्मांडे कन्याद्वादशकं तथा । गोदानाद्दत्तगव्येन गोमयेनोपकारिणा
रौप्यं लवणं कूष्माण्डं च दद्यात्, तथा द्वादशकन्यादानमपि। गोदानात् गव्येन गोमयेन चोपकारिणा भवति, यतः तानि शौचोपायत्वेन धर्मकर्मसु प्रतिष्ठितानि।
Verse 45
धनधान्याद्याश्रितानां दुरितानां निवारणम् । जलस्नेहाद्याश्रितानां दुरितानां तु गोजलैः
धनधान्याद्याश्रितानि दुरितानि निवार्यन्ते; जलस्नेहाद्याश्रितानि दुरितानि तु गोजलैर्नश्यन्ति।
Verse 46
कायिकादित्राणां तु क्षीरदध्याज्यकैस्तथा । तथा तेषां च पुष्टिश्च विज्ञेया हि विपश्चिता
कायिकादित्राणाय क्षीरदध्याज्यकैः कार्यं; एभिरेव तेषां पुष्टिः पोषणं च भवतीति विपश्चितो विदुः।
Verse 47
भूदानं तु प्रतिष्ठार्थमिह चाऽमुत्र च द्विजाः । तिलदानं बलार्थं हि सदा मृत्युजयं विदुः
भूदानं तु प्रतिष्ठार्थमिह चामुत्र च द्विजाः। तिलदानं बलार्थं हि सदा मृत्युजयप्रदमिति विदुः।
Verse 48
हिरण्यं जाठराग्नेस्तु वृद्धिदं वीर्यदं तथा । आज्यं पुष्टिकरं विद्याद्वस्त्रमायुष्करं विदुः
हिरण्यं जाठराग्नेर्वृद्धिकरं वीर्यवर्धकं च। आज्यं पुष्टिकरं ज्ञेयं, वस्त्रं तु आयुष्यकरं विद्वद्भिः कथ्यते॥
Verse 49
धान्यमन्नं समृद्ध्यर्थं मधुराहारदं गुडम् । रौप्यं रेतोभिवृद्ध्यर्थं षड्रसार्थं तु लावणम्
धान्यमन्नं समृद्ध्यर्थं मधुराहारप्रदं गुडम्। रौप्यं रेतोवृद्ध्यर्थं षड्रससिद्ध्यर्थं लवणं तु॥
Verse 50
सर्वं सर्वसमृद्ध्यर्थं कूष्मांडं पुष्टिदं विदुः । प्राप्तिदं सर्वभोगानामिह चाऽमुत्र च द्विजाः
सर्वसमृद्ध्यर्थं सर्वं कूष्माण्डं पुष्टिदं विदुः। सर्वभोगप्राप्तिदं ह्येतदिह चामुत्र च द्विजाः॥
Verse 51
यावज्जीवनमुक्तं हि कन्यादानं तु भोगदम् । पनसाम्रकपित्थानां वृक्षाणां फलमेव च
यावज्जीवनमित्युक्तं कन्यादानं तु भोगदम्। पनसाम्रकपित्थादिवृक्षाणां फलमेव हि॥
Verse 52
कदल्याद्यौषधीनां च फलं गुल्मोद्भवं तथा । माषादीनां च मुद्गानां फलं शाकादिकं तथा
कदल्याद्यौषधीनां फलं गुल्मोद्भवं तथा। माषादीनां मुद्गानां फलं शाकादिकं तथा॥ (शिवपूजायामर्पणीयम्)
Verse 53
मरीचिसर्षपाद्यानां शाकोपकरणं तथा । यदृतौ यत्फलं सिद्धं तद्देयं हि विपश्चिता
मरीचिसर्षपादीनां शाकोपकरणं च यत् । ऋतौ यत्फलमापन्नं तदेव विदुषा ददेत् ॥
Verse 54
श्रोत्रादींद्रियतृप्तिश्च सदा देया विपश्चिता । शब्दादिदशभोगार्थं दिगादीनां च तुष्टिदा
श्रोत्रादीनां तृप्तिकरं सदा दद्याद्विपश्चिता । शब्दादिदशभोगार्थं दिगादीनां च तुष्टिदम् ॥
Verse 55
वेदशास्त्रं समादाय बुद्ध्वा गुरुमुखात्स्वयम् । कर्मणां फलमस्तीति बुद्धिरास्तिक्यमुच्यते
वेदशास्त्रं समादाय गुरोर्मुखात्स्वयं बुधः । कर्मणां फलमस्तीति बुद्धिरास्तिक्यमुच्यते ॥
Verse 56
बंधुराजभयाद्बुद्धिश्रद्धा सा च कनीयसी । सर्वाभावे दरिद्र स्तु वाचा वा कर्मणा यजेत्
बन्धुराजभयाद्यस्य श्रद्धा बुद्धिश्च हीयते । सा कनीयसी भक्तिः स्यात् दरिद्रोऽपि वचा क्रिया ॥
Verse 57
वाचिकं यजनं विद्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिकम् । तीर्थयात्राव्रताद्यं हि कायिकं यजनं विदुः
वाचिकं यजनं विद्यान्मन्त्रस्तोत्रजपादिकम्। तीर्थयात्राव्रताद्यं हि कायिकं यजनं विदुः॥
Verse 58
येन केनाप्युपायेन ह्यल्पं वा यदि वा बहु । देवतार्पणबुद्ध्या च कृतं भोगाय कल्पते
येन केनाप्युपायेन ह्यल्पं वा यदि वा बहु। देवतार्पणबुद्ध्या च कृतं भोगाय कल्पते॥
Verse 59
तपश्चर्या च दानं च कर्तव्यमुभयं सदा । प्रतिश्रयं प्रदातव्यं स्ववर्णगुणशोभितम्
तपश्चर्या च दानं च कर्तव्यमुभयं सदा। प्रतिश्रयं प्रदातव्यं स्ववर्णगुणशोभितम्॥
Verse 60
देवानां तृप्तयेऽत्यर्थं सर्वभोगप्रदं बुधैः । इहाऽमुत्रोत्तमं जन्मसदाभोगं लभेद्बुधः । ईश्वरार्पणबुद्ध्या हि कृत्वा मोक्षफलं लभेत्
देवानां तृप्तयेऽत्यर्थं सर्वभोगप्रदं बुधैः। इहाऽमुत्रोत्तमं जन्मसदाभोगं लभेद्बुधः। ईश्वरार्पणबुद्ध्या हि कृत्वा मोक्षफलं लभेत्॥
Verse 61
य इमं पठतेऽध्यायं यः शृणोति सदा नरः । तस्य वैधर्मबुद्धिश्च ज्ञानसिद्धिः प्रजायते
यः इमम् अध्यायं पठति, यः च सदा शृणोति नरः। तस्य धर्मविवेकबुद्धिः, ज्ञानसिद्धिः च प्रजायते॥
Frequently Asked Questions
It argues that ritual “phala” is not uniform: it scales according to kṣetra (place) and kāla (time). Yet it simultaneously introduces an interior criterion—where the mind truly inclines—suggesting that inner orientation can outweigh even highly ranked external locations.
The hierarchy encodes a Shaiva information model of sacrality: external sanctity (tīrtha, riverbanks, temples, mountains) and cosmic thresholds (saṅkramaṇa, viṣuva, ayana, eclipses) are treated as amplifiers of intention. The rahasya is that the ‘amplifier’ ultimately depends on bhāva—purity and focused resolve—making sacred geography a pedagogical ladder toward internalized sacredness.
No single iconic manifestation (e.g., a named form like Bhairava or Umā) is foregrounded in the sampled passage; instead, the chapter emphasizes Śiva-centered ritual ecology—devālaya worship, tīrtha practice, and auspicious kāla—by which Śiva’s presence is accessed through sanctified space-time rather than through a specific anthropomorphic form.