Munipraśna-varṇana (Description of the Sages’ Inquiry)

Verse 1

इति श्रीशैवेमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां मुनिप्रश्नवर्णनो नाम प्रथमोऽध्यायः

इति श्रीशैवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां मुनिप्रश्नवर्णनो नाम प्रथमोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 2

मुनयः शंसितात्मानस्सत्यव्रतपरायणाः । महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे

मुनयः शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः। महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे॥

Verse 3

तत्र सत्रं समाकर्ण्य व्यासशिष्यो महामुनिः । आजगाम मुनीन्द्र ष्टुं सूतः पौराणिकोत्तमः

तत्र सत्रं समाकर्ण्य व्यासशिष्यः महामुनिः । सूतः पौराणिकोत्तमः मुनीन्द्रान् द्रष्टुम् आजगाम ॥

Verse 4

तं दृष्ट्वा सूतमायांतं हर्षिता मुनयस्तदा । चेतसा सुप्रसन्नेन पूजां चक्रुर्यथाविधि

तं दृष्ट्वा सूतमायान्तं हर्षिता मुनयस्तदा । चेतसा सुप्रसन्नेन पूजां चक्रुर्यथाविधि ॥

Verse 5

ततो विनयसंयुक्ता प्रोचुः सांजलयश्च ते । सुप्रसन्ना महात्मानः स्तुतिं कृत्वायथाविधि

ततः विनयसंयुक्ताः सांजलयश्च ते । सुप्रसन्ना महात्मानः स्तुतिं कृत्वा यथाविधि॥

Verse 6

रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्वै भाग्यगौरवात् । पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यर्थमीयिवान्

रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्वै भाग्यगौरवात् । पुराणविद्यामखिलां व्यासात् प्रत्यर्थमीयिवान्॥

Verse 7

तस्मादाश्चर्य्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम् । रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः

तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम् । रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः॥

Verse 8

यच्च भूतं च भव्यं च यच्चान्यद्वस्तु वर्तते । न त्वयाऽविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते

यद्भूतं यच्च भाव्यं च यदन्यदपि वस्तु यत् । त्रिषु लोकेषु सर्वं तत् त्वया शिव न किञ्चनाविदितम् ॥

Verse 9

त्वं मद्दिष्टवशादस्य दर्शनार्थमिहागतः । कुर्वन्किमपि नः श्रेयो न वृथा गंतुमर्हसि

मद्दिष्टवशतोऽस्यैव दर्शनार्थमिहागतः । अस्माकं श्रेयसे किंचित् कुरु, मा वृथा गमः ॥

Verse 10

तत्त्वं श्रुतं स्म नः सर्वं पूर्वमेव शुभाशुभम् । न तृप्तिमधिगच्छामः श्रवणेच्छा मुहुर्मुहुः

तत्त्वं श्रुतं स्म नः सर्वं पूर्वमेव शुभाशुभम् । न तृप्तिमधिगच्छामः श्रवणेच्छा मुहुर्मुहुः ॥

Verse 11

इदानीमेकमेवास्ति श्रोतव्यं सूत सन्मते । तद्र हस्यमपि ब्रूहि यदि तेऽनुग्रहो भवेत्

इदानीमेकमेवास्ति श्रोतव्यं सूत सन्मते । तद् रहस्यमपि ब्रूहि यदि तेऽनुग्रहो भवेत् ॥

Verse 12

प्राप्ते कलियुगे घोरे नराः पुण्यविवर्जिताः । दुराचाररताः सर्वे सत्यवार्तापराङ्मुखाः

प्राप्ते कलियुगे घोरे नराः पुण्यविवर्जिताः । दुराचाररताः सर्वे सत्यवार्तापराङ्मुखाः ॥

Verse 13

परापवादनिरताः परद्र व्याभिलाषिणः । परस्त्रीसक्तमनसः परहिंसापरायणाः

परापवादनिरताः परद्रव्याभिलाषिणः । परस्त्रीसक्तमनसः परहिंसापरायणाः ॥

Verse 14

देहात्मदृष्टया मूढा नास्तिकाः पशुबुद्धयः । मातृपितृकृतद्वेषाः स्त्रीदेवाः कामकिंकराः

देहमेवात्मेति दृष्ट्या विमूढा नास्तिकाः पशुबुद्धयः। मातृपितृद्वेषिणः स्त्रीं देवतां कृत्वा कामस्य किंकरा भवन्ति॥

Verse 15

विप्रा लोभग्रहग्रस्ता वेदविक्रयजीविनः । धनार्जनार्थमभ्यस्तविद्या मदविमोहिताः

विप्रा लोभग्रहग्रस्ता वेदविक्रयजीविनः। धनार्जनार्थमभ्यस्तविद्या मदविमोहिताः॥

Verse 16

त्यक्तस्वजातिकर्माणः प्रायशःपरवंचकाः । त्रिकालसंध्यया हीना ब्रह्मबोधविवर्जिताः

त्यक्तस्वजातिकर्माणः प्रायशः परवञ्चकाः। त्रिकालसन्ध्यया हीना ब्रह्मबोधविवर्जिताः॥

Verse 17

अदयाः पंडितं मन्यास्स्वाचारव्रतलोपकाः । कृष्युद्यमरताः क्रूरस्वभावा मलिनाशयाः

अदयाः पण्डितं मन्याः स्वाचारव्रतलोपकाः। कृष्युद्यमरताः क्रूरस्वभावा मलिनाशयाः॥

Verse 18

क्षत्रियाश्च तथा सर्वे स्वधर्मत्यागशीलिनः । असत्संगाः पापरता व्यभिचारपरायणाः

क्षत्रियाश्च तथा सर्वे स्वधर्मत्यागशीलिनः । असत्सङ्गाः पापरता व्यभिचारपरायणाः ॥

Verse 19

अशूरा अरणप्रीताः पलायनपरायणाः । कुचौरवृत्तयः शूद्रा ः कामकिंकरचेतसः

अशूरा अरणप्रीताः पलायनपरायणाः । कुचौरवृत्तयः शूद्राः कामकिंकरचेतसः ॥

Verse 20

शस्त्रास्त्रविद्यया हीना धेनुविप्रावनोज्झिताः । शरण्यावनहीनाश्च कामिन्यूतिमृगास्सदा

शस्त्रास्त्रविद्याविहीनाः धेनुविप्रावनोज्झिताः। शरण्यावनहीनाश्च कामिन्यूतिमृगाः सदा॥

Verse 21

प्रजापालनसद्धर्मविहीना भोगतत्पराः । प्रजासंहारका दुष्टा जीवहिंसाकरा मुदा

प्रजापालनसद्धर्मविहीनाः भोगतत्पराः। प्रजासंहारका दुष्टा जीवहिंसाकरा मुदा॥

Verse 22

वैश्याः संस्कारहीनास्ते स्वधर्मत्यागशीलिनः । कुपथाः स्वार्जनरतास्तुलाकर्मकुवृत्तयः

वैश्याः संस्कारहीनास्ते स्वधर्मत्यागशीलिनः । कुपथाः स्वार्जनरतास्तुलाकर्मकुवृत्तयः ॥

Verse 23

गुरुदेवद्विजातीनां भक्तिहीनाः कुबुद्धयः । अभोजितद्विजाः प्रायः कृपणा बद्धमुष्टयः

गुरुदेवद्विजातीनां भक्तिहीनाः कुबुद्धयः । अभोजितद्विजाः प्रायः कृपणा बद्धमुष्टयः ॥

Verse 24

कामिनीजारभावेषु सुरता मलिनाशयाः । लोभमोहविचेतस्काः पूर्तादिसुवृषोज्झिताः

कामिनीजारभावेषु सुरता मलिनाशयाः । लोभमोहविचेतस्काः पूर्तादिसुवृषोज्झिताः ॥

Verse 25

तद्वच्छूद्रा श्च ये केचिद्ब्राह्मणाचारतत्पराः । उज्ज्वलाकृतयो मूढाः स्वधर्मत्यागशीलिनः

तद्वत् केचिच्छूद्राश्च ब्राह्मणाचारतत्पराः; उज्ज्वलाकृतयोऽपि मूढाः, स्वधर्मत्यागशीलिनः॥

Verse 26

कर्तारस्तपसां भूयो द्विजतेजोपहारकाः । शिश्वल्पमृत्युकाराश्च मंत्रोच्चारपरायणाः

तपसां कर्तारो भूयः, द्विजतेजोपहारकाः; शिश्वल्पमृत्युकाराश्च, मन्त्रोच्चारपरायणाः॥

Verse 27

शालिग्रामशिलादीनां पूजकाहोमतत्पराः । प्रतिकूलविचाराश्च कुटिला द्विजदूषकाः

शालिग्रामशिलादीनां पूजकाः, होमतत्पराः; प्रतिकूलविचाराश्च कुटिला, द्विजदूषकाः॥

Verse 28

धनवंतः कुकर्म्माणो विद्यावन्तो विवादिनः । आख्यायोपासना धर्मवक्तारो धर्मलोपकाः

(अस्मिन्काले) धनवन्तः कुकर्मरताः स्युः, विद्यावन्तो विवादपरायणाः। आख्यायिकासक्ताः बाह्योपासनापराः धर्मं वदन्ति, ते एव तु धर्मलोपकारिणः।

Verse 29

सुभूपाकृतयो दंभाः सुदातारो महामदाः । विप्रादीन्सेवकान्मत्वा मन्यमाना निजं प्रभुम्

सुभूपाकृतयो दम्भाः सुदानप्रदर्शनपराः महामदसमन्विताः। विप्रादीन् सेवकान् मत्वा, निजं प्रभुमिवात्मानं मन्यन्ते।

Verse 30

स्वधर्मरहिता मूढाः संकराः क्रूरबुद्धयः । महाभिमानिनो नित्यं चतुर्वर्णविलोपकाः

स्वधर्मरहिता मूढाः संकराः क्रूरबुद्धयः । महाभिमानिनो नित्यं चतुर्वर्णविलोपकाः ॥

Verse 31

सुकुलीनान्निजान्मत्वा चतुर्वर्णैर्विवर्तनाः । सर्ववर्णभ्रष्टकरा मूढास्सत्कर्मकारिणः

सुकुलीनान्निजान्मत्वा चतुर्वर्णैर्विवर्तनाः । सर्ववर्णभ्रष्टकरा मूढाः सत्कर्मकारिणः ॥

Verse 32

स्त्रियश्च प्रायशो भ्रष्टा भर्त्रवज्ञानकारिकाः । श्वशुरद्रो हकारिण्यो निर्भया मलिनाशनाः

स्त्रियः प्रायशो धर्मभ्रष्टाः सन्ति, भर्तॄन् अवज्ञां कुर्वन्ति। श्वशुरादिषु वृद्धेष्वपि द्रोहकारिण्यः, निर्भयाः, लज्जाशौचविवर्जिताः।

Verse 33

कुहावभावनिरताः कुशीलास्स्मरविह्वलाः । जारसंगरता नित्यं स्वस्वामिविमुखास्तथा

कुहावभावेषु निरताः, कुशीलाः, स्मरज्वरविह्वलाः। जारसङ्गरता नित्यं, स्वस्वामिधर्मविमुखाः तथा।

Verse 34

तनया मातृपित्रोश्च भक्तिहीना दुराशयाः । अविद्यापाठका नित्यं रोगग्रसितदेहकाः

तनयाः मातृपित्रोः भक्तिहीनाः, दुराशयसमन्विताः। अविद्यापाठकाः नित्यं, रोगग्रस्तशरीरकाः।

Verse 35

एतेषां नष्टबुद्धीनां स्वधर्मत्यागशीलिनाम् । परलोकेपीह लोके कथं सूत गतिर्भवेत्

एतेषां नष्टबुद्धीनां स्वधर्मत्यागशीलिनां, परलोकेऽपि इह लोके च, हे सूत, कथं गतिः शुभा भवेत्?

Verse 36

इति चिंताकुलं चित्तं जायते सततं हि नः । परोपकारसदृशो नास्ति धर्मो परः खलु

इति नः चित्तं सततं चिंताकुलं जायते; परोपकारसदृशो धर्मः परो नास्ति खलु।

Verse 37

लघूपायेन येनैषां भवेत्सद्योघनाशनम् । सर्व्वसिद्धान्तवित्त्वं हि कृपया तद्वदाधुना

लघूपायेन येनैषां सद्यः पापनिघ्नः भवेत्; सर्वसिद्धान्तवित्त्वं च—कृपया तद् अद्य वद।

Verse 38

व्यास उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । मनसा शंकरं स्मृत्वा सूतः प्रोवाच तान्मुनीन्

व्यास उवाच । इत्याकर्ण्य तेषां भावितात्मनाम् मुनीनां वचांसि, सूतः मनसा शंकरं स्मृत्वा तान् मुनीन् प्रत्युवाच।