
अध्यायः १७ शिवस्य दशावताररूपाणां क्रमशः नामनिर्देशपूर्वकं निरूपणं करोति। प्रत्येकं रूपं स्वकीयया शक्त्या सह युग्मीकृतं दर्श्यते—महाकालः महाकाल्या, तारा तारया, भुवनेशः (बालाह्वः) भुवनेश्याः (बालाह्वया), श्रीविद्येशः (षोडशाह्वः) श्रीविद्यया (षोडशी), भैरवः भैरव्या, छिन्नमस्तकः छिन्नमस्तकया, धूमवान् धूमवत्या, बगलामुखः बगलामुख्या (महानन्दया), मातङ्गः मातङ्ग्या (शर्वाण्या) इत्यादि। एते भक्त्युपासनायोग्याः, भुक्तिमुक्तिप्रदाः, इष्टसिद्धिदाः च इति प्रतिपाद्यते। रहस्यं च—शिवस्य तारकत्वं शक्तिविना न पृथक्; उपासनामार्गः फलविशेषानुसारं व्यवस्थितः इति।
Verse 1
शृण्वथो गिरिशस्याद्यावतारान् दशसंख्यकान् । महाकलमुखान् भक्त्योपासनाकाण्डसेवितान्
शृणुत गिरिशस्याद्यावतारान् दशसंख्यकान्। महाकलमुखान् भक्त्योपासनाव्रतसेवितान्॥
Verse 2
तत्राद्यो हि महाकालो भुक्तिमुक्तिप्रदस्सताम् । शक्तिस्तत्र महाकाली भक्तेप्सितफलप्रदा
तत्राद्यो महाकालो हि सतां भुक्तिमुक्तिप्रदः। तस्य शक्तिर्महाकाली भक्तेभ्यः फलप्रदा॥
Verse 3
तारनामा द्वितीयश्च तारा शक्तिस्तथैव सा । भुक्तिमुक्तिप्रदौ चोभौ स्वसेवकसुखप्रदौ
द्वितीयस्तारनामाऽस्ति तारा शक्तिस्तथैव सा। उभौ भुक्तिमुक्तिप्रदौ स्वसेवकसुखप्रदौ॥
Verse 4
भुवनेशो हि बालाह्वस्तृतीयः परिकीर्तितः । भुवनेशी शिवा तत्र बालाह्वा सुखदा सताम्
भुवनेशो हि बालाह्वस्तृतीयः परिकीर्तितः। तत्रैव भुवनेशी शिवा बालाह्वा सतां सुखदा॥
Verse 5
श्रीविद्येशः षोडशाह्वः श्रीर्विद्या षोडशी शिवा । चतुर्थो भक्त सुखदो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः
श्रीविद्येशः षोडशाह्वः श्रीविद्या षोडशी शिवा। चतुर्थो भक्तसुखदः भुक्तिमुक्तिफलप्रदः॥
Verse 6
पञ्चमो भैरवः ख्यातः सर्वदा भक्तकामदः । भैरवी गिरिजा तत्र सदुपासककामदा
पञ्चमो भैरवः ख्यातः सर्वदा भक्तकामदः। तत्र भैरवी गिरिजा सदुपासककामदा॥
Verse 7
छिन्नमस्तकनामासौ शिवः षष्ठः प्रकीर्तितः । भक्तकामप्रदा चैव गिरिजा छिन्नमस्तका
छिन्नमस्तकनामासौ शिवः षष्ठः प्रकीर्तितः । भक्तकामप्रदा चैव गिरिजा छिन्नमस्तका ॥
Verse 8
धूमवान् सप्तमः शम्भुस्सर्वकामफलप्रदः । धूमवती शिवा तत्र सदुपासककामदा
धूमवान् सप्तमः शम्भुस्सर्वकामफलप्रदः । धूमवती शिवा तत्र सदुपासककामदा ॥
Verse 9
शिवावतारः सुखदो ह्यष्टमो बगलामुखः । शक्तिस्तत्र महानन्दा विख्याता बगलामुखी
शिवावतारः सुखदो ह्यष्टमो बगलामुखः। शक्तिस्तत्र महानन्दा विख्याता बगलामुखी॥
Verse 10
शिवावतारो मातङ्गो नवमः परिकीर्तितः । मातंगी तत्र शर्वाणी सर्वकामफलप्रदा
शिवावतारो मातङ्गो नवमः परिकीर्तितः । तत्र मातङ्गीरूपा शर्वाणी सर्वकामफलप्रदा ॥
Verse 11
दशमः कमलः शम्भुर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदः । कमला गिरिजा तत्र स्वभक्तपरिपालिनी
दशमः कमलाख्यः शम्भुः भुक्तिमुक्तिफलप्रदः । तत्र कमलारूपा गिरिजा स्वभक्तपरिपालिनी ॥
Verse 12
एते दशमिताः शैवा अवतारास्सुखप्रदाः । भुक्तिमुक्तिप्रदाश्चैव भक्तानां सर्वदास्सताम्
एते दशमिताः शैवा अवताराः सुखप्रदाः । भुक्तिमुक्तिप्रदाश्चैव भक्तानां सर्वदा सताम् ॥
Verse 13
एते दशावतारा हि शंकरस्य महात्मनः । नानासुखप्रदा नित्यं सेवतां निर्विकारतः
एते दशावताराः हि शंकरस्य महात्मनः । सेवतां निर्विकाराणां नित्यं नानासुखप्रदाः ॥
Verse 14
एतद्दशावताराणां माहात्म्यं वर्णितं मुने । सर्वकामप्रदं ज्ञेयं तंत्रशास्त्रादिगर्भितम्
एवं मुने एतेषां दशावताराणां माहात्म्यं वर्णितम्। सर्वकामप्रदं ज्ञेयं तन्त्रशास्त्रादिसारगर्भितम्॥
Verse 15
एतासामादिशक्तीनामद्भुतो महिमा मुने । सर्वकामप्रदो ज्ञेयस्तत्रंशास्त्रादिगर्भितः
मुने! एतासामादिशक्तीनामद्भुतो महिमा स्मृतः। सर्वकामप्रदो ज्ञेयस्तन्त्रशास्त्रादिसारगर्भितः॥
Verse 16
शत्रुमारणकार्य्यादौ तत्तच्छक्तिः परा मता । खल दण्डकरी नित्यम्ब्रह्मतेजोविवर्द्धिनी
शत्रुमारणकार्य्यादौ तत्तच्छक्तिः परा मता। खलदण्डकरी नित्यं ब्रह्मतेजोविवर्द्धिनी॥
Verse 17
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शिवदशावतारवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ‘शिवदशावतारवर्णनम्’ नाम सप्तदशोऽध्यायः॥
Verse 18
शैवपर्वसु सर्वेषु योऽधीते भक्तितत्परः । एतदाख्यानममलं सोतिशम्भुप्रियो भवेत्
शैवपर्वसु सर्वेषु योऽधीते भक्तितत्परः । एतदाख्यानममलं स अतिशम्भुप्रियो भवेत् ॥
Verse 19
ब्रह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत । धनाधिपो हि वैश्यः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात्
ब्रह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् । धनाधिपो हि वैश्यः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥
Verse 20
शांकरा निजधर्मस्थाः शृण्वन्तश्चरितन्त्विदम् । सुखिनः स्युर्विशेषेण शिवभक्ता भवन्तु च
शांकरा निजधर्मस्थाः शृण्वन्तश्चरितन्त्विदम् । सुखिनः स्युर्विशेषेण शिवभक्ता भवन्तु च ॥
Rather than a single leelā-event, the chapter advances a theological taxonomy: Śiva manifests in an ordered set of forms, each paired with a Śakti, and each validated as an effective object of worship yielding defined results (especially bhukti and mukti).
The rahasya is the pairing principle: every Śiva-form is operationally complete only with its Śakti, implying that liberation/attainment is mediated through integrated consciousness-power (Śiva–Śakti) expressed as name, form, and worship-function.
Highlighted pairs (from the excerpt) include Mahākāla–Mahākālī, Tāra–Tārā, Bhuvaneśa/Bālāhvā–Bhuvaneśī/Bālāhvā, Śrīvidyeśa/Ṣoḍaśāhva–Śrīvidyā/Ṣoḍaśī, Bhairava–Bhairavī, Chinnamastaka–Chinnamastakā, Dhūmavān–Dhūmavatī, Bagalāmukha–Bagalāmukhī (Mahānandā), and Mātaṅga–Mātaṅgī (Śarvāṇī).