यक्षेश्वरावतारः (Yakṣeśvara-Avatāra) and the Nīlakaṇṭha Paradigm in the Churning of the Ocean

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । यक्षेश्वरावतारं च शृणु शंभोर्मुनीश्वर । गर्विणं गर्वहन्तारं सताम्भक्तिविवर्द्धनम्

नन्दीश्वर उवाच— मुनीश्वर, शम्भोः यक्षेश्वरावतारं शृणु; स गर्विणं नमयति, गर्वं हन्ति, सतां भक्तिं विवर्धयति।

Verse 2

पुरा देवाश्च दैत्याश्च पीयूषार्थम्महाबलाः । क्षीरोदधिं ममन्थुस्ते सुकृत स्वार्थ सन्धयः

पुरा देवाश्च दैत्याश्च पीयूषार्थं महाबलाः। क्षीरोदधिं ममन्थुस्ते सुकृतैः स्वार्थसन्धयः॥

Verse 3

मथ्यमानेऽमृते पूर्वं क्षीराब्धेस्सुरदानवैः । अग्नेः समुत्थितं तस्माद्विषं कालानलप्रभम्

मथ्यमानेऽमृते पूर्वं क्षीराब्धेः सुरदानवैः। तस्मादुत्थितं प्रथमं विषं कालानलप्रभम्॥

Verse 4

तं दृष्ट्वा निखिला देवा दैत्याश्च भयविह्वलाः । विद्रुत्य तरसा तात शंभोस्ते शरणं ययुः

तं दृष्ट्वा निखिला देवा दैत्याश्च भयविह्वलाः । विद्रुत्य तरसा तात शम्भोस्ते शरणं ययुः ॥

Verse 5

दृष्ट्वा तं शंकरं सर्वे सर्वदेवशिखामणिम् । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या साच्युता नतमस्तकाः

दृष्ट्वा तं शङ्करं सर्वे सर्वदेवशिखामणिम् । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या साच्युता नतमस्तकाः ॥

Verse 6

ततः प्रसन्नो भगवाच्छङ्करो भक्तवत्सलः । पपौ विषं महाघोरं सुरासुरगणार्दनम्

ततः प्रसन्नो भगवान् शङ्करो भक्तवत्सलः । पपौ विषं महाघोरं सुरासुरगणार्दनम् ॥

Verse 7

पतिं तं विषमं कण्ठे निदधे विषमुल्बणम् । रेजेतेनाति स विभुर्नीलकण्ठो बभूव ह

पतिस्तं विषमं कण्ठे निदधे विषमुल्बणम्। रेजे तेनातिस विभुर्नीलकण्ठो बभूव ह॥

Verse 8

ततः सुरा सुरगणा ममन्थुः पुनरेव तम् । विषदाहविनिर्मुक्ताः शिवानुग्रहतोऽखिलाः

ततः सुराः सुरगणाश्च तं पुनरेव ममन्थुः। विषदाहविनिर्मुक्ताः शिवानुग्रहतोऽखिलाः॥

Verse 9

तातो बहूनि रत्नानि निस्सृतानि ततो मुने । अमृतं च पदार्थं हि सुरदानवयोर्मुने

ततो बहूनि रत्नानि निस्सृतानि ततो मुने। अमृतं च पदार्थं हि सुरदानवयोर्मुने॥

Verse 10

तत्पपुः केवलन्देवा नासुराः कृपया हरेः । ततो बभूव सुमहद्रत्नं तेषां मिथोऽकदम्

तत्पपुः केवलं देवाः नासुराः कृपया हरेः। ततो बभूव सुमहद्रत्नं तेषां मिथोऽकदम्॥

Verse 11

द्वन्द्वयुद्धम्बभूवाथ देवदानवयोर्मुने । तत्र राहुभयाच्चन्द्रो विदुद्राव तदर्दितः

द्वन्द्वयुद्धं बभूवाथ देवदानवयोर्मुने। तत्र राहुभयाच्चन्द्रो विदुद्राव तदर्दितः॥

Verse 12

जगाम सदनं शंभोः शरणम्भय विह्वलः । सुप्रणम्य च तुष्टाव पाहिपाहीति संवदन्

जगाम सदनं शम्भोः शरणं भयविह्वलः । सुप्रणम्य च तुष्टाव पाहि पाहि इति ब्रुवन् ॥

Verse 13

ततस्सतामभयदः शंकरो भक्तवत्सलः । दध्रे शिरसि चन्द्रं स विभुश्शरणमागतम्

ततः सतामभयदः शङ्करो भक्तवत्सलः । दध्रे शिरसि चन्द्रं स विभुः शरणमागतम् ॥

Verse 14

अथागतस्तदा राहुस्तुष्टाव सुप्रणम्य तम् । शंकरं सकलाधीशं वाग्भिरिष्टाभिरादरात्

अथागतस्तदा राहुः तुष्टाव सुप्रणम्य तम् । शङ्करं सकलाधीशं वाग्भिरिष्टाभिरादरात् ॥

Verse 15

शंभुस्तन्मतमाज्ञाय तच्छिरांस्यच्युतेन ह । पुरा छिन्नानि वै केतुसंज्ञानि निदधे गले

शम्भुस्तन्मतमाज्ञाय तच्छिरांसि अच्युतेन ह । पुरा छिन्नानि वै केतुसंज्ञानि निदधे गले ॥

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां यक्षेश्वरावतारवर्णनं नाम षोडशोध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ‘यक्षेश्वरावतारवर्णनम्’ नाम षोडशोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 17

विष्णुप्रभृतयः सर्व्वे बभूवुश्चातिगर्विताः । बलानि चांकुरंतोन्तश्शिवमायाविमोहिताः

विष्णुप्रभृतयः सर्वेऽतिगर्विताः समभवन्। शिवमायाविमूढान्तःकरणाः स्वबलानि चाङ्कुरयन्तो वर्धयन्तश्चाभवन्॥

Verse 18

ततस्स शंकरो देवः सर्वाधीशोथ गर्वहा । यक्षो भूत्वा जगामाशु यत्र देवाः स्थिता मुने

ततः स शङ्करो देवः सर्वाधीशोऽथ गर्वहा। यक्षो भूत्वा जगामाशु यत्र देवाः स्थिताः मुने॥

Verse 19

सर्वान्दृष्ट्वाच्युतमुखान्देवान्यक्षपतिस्स वै । महागर्वाढ्यमनसा महेशाः प्राह गर्वहा

सर्वान्दृष्ट्वाच्युतमुखान्देवान्यक्षपतिः स वै। महागर्वाढ्यमनसा महेशं प्राह गर्वहा॥

Verse 20

यक्षेश्वर उवाच । किमर्थं संस्थिता यूयमत्र सर्वे सुरा मिथः । किमु काष्ठाखिलम्ब्रूत कारणं मेनुपृच्छते

यक्षेश्वर उवाच। किमर्थं संस्थिता यूयमत्र सर्वे सुरा मिथः। किमु काष्ठाखिलं ब्रूत कारणं मेऽनुपृच्छतः॥

Verse 21

देवा ऊचुः । अभूदत्र महान्देव रणः परमदारुणः । असुरा नाशितास्सर्वेऽवशिष्टा विद्रुता गताः

देवा ऊचुः—हे महादेव, अत्र परमदारुणो महान् रणः अभूत्; असुराः सर्वे नाशिताः, अवशिष्टाः भीताः विद्रुत्य गताः।

Verse 22

वयं सर्वे महावीरा दैत्यघ्ना बलवत्तराः । अग्रेस्माकं कियन्तस्ते दैत्य क्षुद्रबलास्सदा

वयं सर्वे महावीराः दैत्यघ्ना बलवत्तराः। अस्माकमग्रे कियन्तस्त्वं दैत्यः क्षुद्रबलः सदा॥

Verse 23

नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषां सुराणां गर्वगर्भितम् । गर्वहासौ महादेवो यक्षरूपो वचोऽब्रवीत्

नन्दीश्वर उवाच। इति श्रुत्वा वचस्तेषां सुराणां गर्वगर्भितम्। गर्वहासौ महादेवो यक्षरूपो वचोऽब्रवीत्॥

Verse 24

यक्षेश्वर उवाच । हे सुरा निखिला यूयं मद्वचश्शृणुतादरात् । यथार्थं वच्मि नासत्यं सर्वगर्वापहारकम्

यक्षेश्वर उवाच। हे सुरा निखिला यूयं मद्वचः शृणुतादरात्। यथार्थं वच्मि नासत्यं सर्वगर्वापहारकम्॥

Verse 25

गर्व्वमेनं न कुरुत कर्त्ता हर्त्ताऽपरः प्रभुः । विस्मृताश्च महेशानं कथयध्वम्वृथाबलाः

गर्वमेनं न कुरुत कर्ता हर्ताऽपरः प्रभुः। विस्मृताश्च महेशानं कथयध्वं वृथा बलाः॥

Verse 26

युष्माकञ्चेत्स हि मदो जानतां स्वबलम्महत् । मत्स्थापितं तृणमिदं छिन्त स्वास्त्रैश्च तैस्सुराः

युष्माकं चेत् स हि मदो, जानतां स्वबलं महत्। तर्हि देवाः, मया स्थापितं तृणमिदं स्वैरेव तैः शस्त्रैश्छिन्त।

Verse 27

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वैकतृणन्तेषां निचिक्षेप पुरस्ततः । जह्रे सर्वमदं यक्षरूप ईशस्सतांगतिः

नन्दीश्वर उवाच। इत्युक्त्वा तेषां पुरस्तादेकं तृणं निचिक्षेप। यक्षरूपोऽयमीशः सतां गतिः सर्वमदं जहार।

Verse 28

अथ सर्वे सुरा विष्णुप्रमुखा वीरमानिनः । कृत्वा स्वपौरुषन्तत्र स्वायुधानि विचिक्षिपुः

अथ सर्वे सुरा विष्णुप्रमुखा वीरमानिनः। तत्र स्वपौरुषं कृत्वा स्वायुधानि विचिक्षिपुः।

Verse 29

तत्रासन् विफलान्याशु तान्यस्त्राणि दिवौकसाम् । शिवप्रभावतस्तेषां मूढगर्वापहारिणः

तत्र दिवौकसामस्त्राण्याशु विफलान्यभवन्। शिवप्रभावतो मूढगर्वापहारिणः।

Verse 30

अथासीत्तु नभोवाणी देवविस्मयहारिणी । यक्षोऽयं शंकरो देवाः सर्वगर्वापहारकः

अथ नभोवाणी समभूत् देवविस्मयहारिणी। ‘यक्षोऽयं शंकरो देवाः सर्वगर्वापहारकः’ इति।

Verse 31

कर्ता हर्त्ता तथा भर्त्ताऽयमेव परमेश्वरः । एतद्बलेन वलिनो जीवाः सर्वेऽन्यथा न हि

कर्ता हर्ता तथा भर्ता अयमेव परमेश्वरः। एतस्यैव बलेन सर्वे जीवाः वलिनो भवन्ति; अन्यथा न हि॥

Verse 32

अस्य मायाप्रभावाद्वै मोहिताः स्वप्रभुं शिवम् । मदतो बुबुधु नैवाद्यापि बोधतनुम्प्रभुम्

अस्य मायाप्रभावाद्वै मोहिताः स्वप्रभुं शिवम्। मदतोऽद्यापि न बुबुधुः बोधतनुं प्रभुम्॥

Verse 33

नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा नभोवाणीं बुबुधुस्ते गतस्मयाः । यक्षेश्वरम्प्रणेमुश्च तुष्टुवुश्च तमीश्वरम्

नन्दीश्वर उवाच। इति श्रुत्वा नभोवाणीं ते गतस्मयाः बुबुधुः। यक्षेश्वरं प्रणेमुः च तमीश्वरं तुष्टुवुः॥

Verse 34

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव सर्वगर्वापहारक । यक्षेश्वरमहालील माया तेत्यद्भुता प्रभो

देवा ऊचुः। देवदेव महादेव सर्वगर्वापहारक। यक्षेश्वरमहालील माया तेऽद्भुता प्रभो॥

Verse 35

मोहिता माययाद्यापि तव यक्षस्वरूपिणः । सगर्वमभिभाषन्तस्त्वत्पुरो हि पृथङ्मयाः

अद्यापि तव मायया मोहिता यक्षस्वरूपिणो जनाः । त्वत्पुरः सगर्वमभिभाषन्ते, पृथग्भावं मन्यमानाः; वस्तुतस्तु त्वयैव व्याप्ताः ॥

Verse 36

इदानीं ज्ञानमायातन्तवैव कृपया प्रभो । कर्ता हर्ता च भर्ता च त्वमेवान्यो न शंकर

इदानीं ज्ञानमायातं तवैव कृपया प्रभो; कर्ता हर्ता च भर्ता च त्वमेवान्यो न शंकर।

Verse 37

त्वमेव सर्वशक्तीनां सर्वेषां हि प्रवर्तकः । निवर्तकश्च सर्वेशः परमात्माव्ययोऽद्वयः

त्वमेव सर्वशक्तीनां सर्वेषां हि प्रवर्तकः; निवर्तकश्च सर्वेशः परमात्माव्ययोऽद्वयः।

Verse 38

यक्षेश्वरस्वरूपेण सर्वेषां नो मदो हृतः । इतो मन्यामहे तत्तेनुग्रहो हि कृपालुना

यक्षेश्वरस्वरूपेण स प्रभुः सर्वेषां नः मदं हृतवान्। अनेन वयं मन्यामहे—एष एव कृपालोः प्रभोः अस्मासु अनुग्रहः॥

Verse 39

अथो स यक्षनाथोऽनुगृह्य वै सकलान् सुरान् । विबोध्य विविधैर्वाक्यैस्तत्रैवान्तरधीयत

अथ स यक्षनाथः सकलान् सुरान् अनुगृह्य। विविधैर्वाक्यैः सम्यग् विबोध्य तत्रैवान्तरधीयत॥

Verse 40

इत्थं स वर्णितः शम्भोरवतारः सुखावहः । यक्षेश्वराख्यस्सुखदस्सतान्तुष्टोऽभयंकरः

इत्थं शम्भोरवतारः सुखावहः सम्यग् वर्णितः। यक्षेश्वराख्यः सुखदः सतां नित्यं तुष्टोऽभयंकरः॥

Verse 41

इदमाख्यानममलं सर्वगर्वापहारकम् । सतां सुशान्तिदन्नित्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम्

इदमाख्यानं परमं पवित्रं सर्वगर्वापहारकम्। सतां नित्यं सुशान्तिदं नृणां भुक्तिमुक्तिप्रदम्॥

Verse 42

य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा सुधीः पुमान् । सर्वकामानवाप्नोति ततश्च लभते गतिम्

य इदं भक्त्या शृणुयात् श्रावयेद्वापि धीमत्। स सर्वकामानवाप्नोति ततः शिवकृपया गतिम्॥